TIỂU LUẬN tư tưởng triết học của démocrite

May mắn làm sao, sau này, nhà triết học Diogène Laerce Điôgen Laecxơ sống vào nửa đầu thế kỉ thứ III sau công nguy ên đã viết lại được những quan điểm về vũ trụ của Démocrite trong bộ sá

MỞ ĐẦU

Hy lạp là một trong những cái nôi của nền văn minh nhân loại thời cổ đại, l à thời kì phát

triển rực rỡ của xã hội loài người Hy lạp cổ đại không chỉ l à một trung tâm kinh tế - xã hội

mà còn là một trung tâm văn hoá Thời kì cổ đại ở đây đã tích trữ được một khối lượng tri

thức khổng lồ tr ên nhiều lĩnh vực: toán học, vật lý, thi ên văn học, thuỷ văn đặc biệt không

thể không nhắc tới chính l à triết học Triết học thời kì này được đánh giá là rất phát triển, với

những cái tên hết sức nổi tiếng: Acsimet, Thales, Héraclite, Platon, Aristote… Chính các đại

biểu này đã tạo lên một nền triết học phát triển rực rỡ mà ngày nay chúng ta đã được thừa

hưởng Nổi bật lên giữa các nhà triết học lỗi lạc là một triết gia với rất nhiều phát minh mà

phải đến hàng ngàn năm sau, khoa học mới có thể chứng minh được Đó là nhà triết học

Démocrite Ông đã để lại cho nhân loại rất nhiều công trình vĩ đại cũng như tầm ảnh hưởng

lớn đến các nhà triết học sau này

I KHÁI QUÁT VỀ TRIẾT HỌC THỜI KỲ HY LẠP CỔ ĐẠI

Hy Lạp cổ đại là một vùng đất vô cùng rộng lớn, thiên nhiên ban cho đất nước Hy Lạp một

vị trí vô cùng thuận lợi Khí hậu, đất đai, biển cả v à lòng nhiệt thành của con người là những

tài vật, tài lực vô giá để cho tư duy bay bổng, mở rộng các mối giao bang và phát triển kinh

tế Vào thế kỷ XV cho đến thế kỷ IX Tr.CN, xu h ướng chuyển sang chế độ chiếm hữu nô lệ

đã hiện dần và ngày càng rõ nét Sự phát triển mạnh mẽ của nông nghiệp, thủ công nghiệp từ

cuối thế kỷ thứ VII Tr.CN l à lực đẩy quan trọng cho trao đổi, buôn bán, giao lưu trong khu

vực, đẫn đến sự ra đời các thành bang (polis) và các trung tâm văn hóa như Athène, Sparte,

Thebes, Sự hình thành triết học Hy Lạp không diễn ra một cách ngẫu nhi ên mà là kết quả

tất yếu của việc kế thừa những di sản tinh t úy của truyền thống trong sáng tác dân gian, trong

thần thoại, trong các hình thái sinh hoạt tôn giáo, trong các mầm mống của tri thức khoa học

và là kết quả của đời sống kinh tế xã hội Đứng trước thế giới bao la và đầy bí ẩn với tư duy

non trẻ của mình, con người không thể có được lời giải đáp thuyết phục Vì vậy, con người

phải viện dẫn đến năng lực tưởng tượng để diễn giải những kỳ bí của thi ên nhiên Thần thoại

trở thành sự đối diện đầu tiên của con người với tự nhiên Sự xuất hiện của các nhà triết học

đầu tiên đã làm thành bước rẽ trong phát triển của thần thoại Những viễn cảnh bóng bẩy do t

ư duy của con người tạo ra đã bớt đi sự hấp dẫn trong khi những nhu cầu của đời sống th

ường nhật đã trở nên bức bách đòi hỏi phải được cắt nghĩa bằng tri thức châ n thực Niềm tin

chất phác, ngây th ơ vào sự tồn tại của thần thánh đã được thay thế bằng những luận giải sâu

sắc của lý tính, của sự thông thái Đó là lý do vì sao các nhà triết học được gọi là những người

yêu mến sự thông thái Vào thế kỷ IX cho đến thế kỷ VII Tr.CN, đó là thời kỳ nhân loại

chuyển từ thời đại đồ đồng sang thời đại đồ sắt Bằng chất liệu sắt, ng ười Hy Lạp đã đóng

được những chiếc thuyền lớn cho phép họ vượt biển Địa Trung Hải để tìm kiếm những miền

đất mới Nhờ đó mà lãnh thổ Hy Lạp được mở rộng Do như cầu mua bán, trao đổi hàng hóa

mà các chuyến vượt biển đến các nước phương Đông đã trở nên thường xuyên Khi những

con thuyền tung mình lướt sóng thì tầm nhìn của những người Hy Lạp cổ đại cũng được mở

rộng, các thành tựu văn hóa của Ai Cập, Babylon đã làm cho người Hy Lạp ngạc nhiên.

Những tinh hoa về toán học, thiên văn học, địa lý, hệ thống đo lường, lịch pháp, và cả

những yếu tố huyền học cũng được người Hy Lạp đón nhận Các nhà triết học đầu tiên của

Hy Lạp thường là người đã nhiều lần du lịch sang phương Đông, hoặc sinh ở khu vực cận

Đông như Thales, Hy Lông, Pit-tax, Sôlông, Tuy vậy không nên hiểu một cách đơn giản

triết học Hy Lạp chỉ là sự kế thừa thuần túy những tư tưởng ở bên ngoài mà điều kiện quyết

định sự hình thành và phát triển của triết học Hy Lạp là kết quả nội sinh tất yếu của cả một

dân tộc, một thời đại Sự phát triển của triết học Hy Lạp cổ đại đ ược chia làm ba thời kỳ sau:

- Triết học thời kỳ tiền Socrate: bước đầu lý giải những vấn đề của t ư duy và tồn tại vì vậy

chưa thoát khỏi sự ảnh hưởng của thần thoại và tôn giáo Các trường phái tiêu biểu là Milet,

Pythagore, Héraclite, Các nhà triết học đồng thời là các nhà khoa học tự nhiên - Triết học

thời kỳ Socrate: tư tưởng chính của triết học thời kỳ n ày là triết học phải xuất phát tự con

người Cùng với Pythagore – người đã khẳng định: ”Con người – thước đo của vạn vật”,

Socrate đ ã tấu lên bài ca về con người Đây là thời kỳ của những triết học gia lừng danh, l àm

rạng rỡ nền văn hóa Hy Lạp như Platon, Aristote, Démocrite, và tất nhiên không thể thiếu

Socrate - Thời kỳ Hy Lạp hóa: triết học của thời kỳ n ày không còn sôi nổi như thời kỳ trước

Các triết gia bàng quan, lảng tránh những vấn đề trung tâm của triết học mà hướng vào thế

giới bên trong, chìm đắm với những suy tư về định mệnh, ngập chìm trong đời sống tình cảm,

những ham muốn

II TIỂU SỬ CỦA NHÀ TRIẾT GIA DÉMOCRITE

Démocrite (Đềmôcrít) (khoảng 460 – khoảng 370 TCN) là một triết gia lỗi lạc của nền văn

minh cổ Hy Lạp Ông sinh trưởng ở Abdere (Apđerơ), một trung tâm buôn bán sầm uất của

Hy Lạp cổ đại ở xứ Thrace (Tơraxia) (phần đất thuộc Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay), ven

bờ phía Bắc của biển Égée (Êgiê) trong một gia đình giàu có

Ông là học trò của triết gia Leucippe (Lơxíp) và đã cùng với Leucippe tạo ra thuyết nguyên tử

(atomism); các học giả thời nay gọi đó l à thuyết ‘nguyên tử thô sơ’ Sinh thời Démocrite từng

từ bỏ cuộc sống giàu sang, chu du khắp nơi, có mặt ở Ai Cập, Ba Tư, tranh luận với các giáo

sĩ Đạo Hồi, đàm đạo với các triết gia khổ hạnh Ấn Độ Tiếp thu nhiều kiến thức bổ ích về

toán học, thiên văn học và triết học Trở lại Hy lạp, Ông đến Anaxagore gặp gỡ Socrate,

nhưng không tán thành quan đi ểm của ai cả Tác phẩm quan trọng và cũng rất có giá trị về

khoa học mà ông đã viết ra là “Cấu trúc vĩ đại của thế giới” Nhưng tiếc rằng, sau này người

ta chỉ có thể phỏng đoán lại được nội dung của cuốn sách này mà thôi Vì ngay trong khi ông

còn đang sống, thì các tác phẩm do ông viết ra đã bị các học sinh của nhà triết học đối lập

Platon (Pla-tông) phá hủy theo yêu cầu của thầy mình và cuốn sách trên cũng không tránh

được số phận nghiệt ngã đó Thật là bất hạnh cho riêng ông và cũng là một tổn thất nặng nề

vô giá cho cả sự tiến bộ của nền khoa học chân chính của nhân loại May mắn làm sao, sau

này, nhà triết học Diogène Laerce (Điôgen Laecxơ) (sống vào nửa đầu thế kỉ thứ III sau công

nguy ên) đã viết lại được những quan điểm về vũ trụ của Démocrite trong bộ sách lớn gồm 10

tập của mình “Tiểu sử các nhà triết học” Diogène Laerce gọi ông là nhà triết học lỗi lạc,

Aristote coi ông l à người điều khiển được tư duy của mình trên mọi lĩnh vực Marx –

Anghen thừa nhận ông là bộ óc bách khoa đầu tiên trong những người Hy Lạp Démocrite là

người đầu tiên giải thích cơ cấu của tự nhiên là nguyên tử Theo ông đó là những hạt nhỏ mà

mắt người không thấy được, không thể phân chia được nữa và sự vận động của các hạt là sự

vận động của tự nhiên Ông nói rằng mọi hiện tượng trong vũ trụ đều là kết quả do sức hấp

dẫn của các nguy ên tử ảnh hưởng lẫn nhau mà sinh ra Ông cho rằng mọi biến động trong thế

giới vật chất đều l à những hiện tượng tự nhiên và hợp với quy luật Bức tranh mô tả sự hình

thành và phát triển Vũ trụ của Démocrite có rất nhiều nét chung với ý tưởng được Kant

(Căng) và Laplace (Laplaxơ) nêu ra sau hai nghìn năm sau Ông còn đưa ra một loạt các dự

đoán thiên tài và lỗi lạc vào lúc mà khoa học thực nghiệm còn quá mờ nhạt, phải chờ nhiều

trăm năm sau nữa mới đ ược chứng thực Theo suy luận của ông thì kích thước thực của Mặt

Trời lớn hơn Trái Đất rất nhiều lần (trên thực tế, bán kính của Mặt Trời lớn h ơn Trái Đất

khoảng 109 lần) Mặt Trăng thực ra là một thiên thể không tự mình phát sáng, nó chỉ phản xạ

lại ánh sáng của Mặt Trời mà thôi Còn dải Ngân Hà mờ sáng vắt ngang trên bầu trời chính là

một quần thể sao rất lớn (theo dự đoán hiện nay có khoảng h ơn 100 tỉ ngôi sao) Démocrite

đã áp dụng học thuyết nguyên tử của mình vào toán học Ông cho rằng mọi đại lượng hình

học đều gồm những đại lượng - ban đầu là những "nguyên tử hình học" Ông đã cống hiến

cho lịch sử toán học một thành tựu to lớn khi là một trong những người đầu tiên nghiên cứu

vấn đề thể tích và chủ trương sử dụng một phương pháp nghiên cứu toán học, mà sự phát

triển tiếp theo của nó đ ã đưa đến việc sáng lập lý thuyết các đại lượng vô cùng bé Ông cũng

là người đầu tiên chứng minh thể tích hình tròn bằng 1/3 thể tích hình trụ có cũng đáy và

chiều cao; thể tích hình chop bằng 1/3 thể tích của lăng trụ có c ùng đáy và chiều cao

Démocrite đã có nhiều công trình về khoa học tự nhiên Luận văn "Về bản chất con người của

ông" có những kiến thức giải phẫu sinh lý con ng ười rất có giá trị Ông đã thu nhập được

những tài liệu phong phú về động vật học và thực vật học Ông được Marx (Mác) và

Ăngghen đánh giá là "trí tuệ vạn năng đầu tiên trong những người Hy Lạp" Démocrite là

người không tin có thần thánh Ông bác bỏ nguồn gốc thần thánh của vũ trụ Ông cho bản

chất của vạn vậ t là các nguyên tử và các khoảng chân không Ông cho nguồn gốc của những

quan niệm tôn giáo l à sự sợ hãi và dốt nát của con người Démocrite đã giải quyết được

những thiếu sót của các nhà duy vật trước ông và đã căn bản phê phán được học thuyết duy

tâm cổ đại Trước những cảnh nhiễu nhương của cuộc đời, ông đã tự làm mù mắt mình bằng

cách đặt một lá chắn bằng đồng hướng ánh sang mặt trời lúc hoàng hôn chiếu vào mắt Cả đời

ông sống trong túng bấn v à nghèo khổ

III TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CỦA DÉMOCRITE

Démocrite viết khoảng hơn 70 tác phẩm trên nhiều lĩnh vực khác nhau như bàn về các vấn đề

đạo đức, mỹ học, khoa học tự nhi ên, toán học, y học, kỹ thuật… Một số tác phẩm còn lưu

giữ lại những trích đoạn, như “về tự nhiên”, “về lý trí”, “về trạng thái cân bằng của tinh thần”,

“về bản tính con người”, “về hình học”, “về nhịp điệu và hoà hợp”, “về thi ca”, “về hội hoạ”,

“về binh nghiệp”, “khoa chữa bệnh”… III.1 Thuyết nguyên tử Cách đây hàng nghìn năm, các

nhà hiền triết, các nhà Bác học từ Đông sang Tây đã hằng cố gắng đi tìm lời giải đáp cho câu

hỏi: vật chất cấu tạo nh ư thế nào, vạn vật xung quanh ta thiên hình vạn trạng nhưng phải

chăng đều do một số yếu tố n ào đấy cấu tạo nên Các triết gia thời trung Quốc Cổ đại đề

xướng thuyết Âm Dương Ngũ hành (Kim, Mộc, Thuỷ, Hỏa, Thổ) Thời Ấn Độ Cổ đại có

thuyết lôcaita cho rằng vạn vật đều do bọn nguyên tố ban đầu là lửa, nước, không khí và đất

cấu tạo nên Các triết gia thời Hy Lạp cổ đại mà người chủ trương một thuyết Héraclite (thế

kỷ VI Trước Công nguyên) cho rằng bản chất của thế giới là lửa Anaximène (Anaximen),

người đồng thời với Héraclite, cho rằng bản chất của thế giới l à không khí Thalès (640 - 546

Tr CN) được mệnh danh là một trong bấy "người hiền" thời Hy Lạp Cổ đại chủ trương rằng

bản chất của thế giới là nước Ông lập luận nước đông lại thì thành chất rắn, nước bốc hơi thì

thành chất khí, tóm lại tất cả đều có căn nguy ên từ nước Ông còn nói: "Vũ trụ được nâng đỡ

bởi nước, quả đất được mọng bởi nước, ngọn lửa của mặt trời và các sao được nuôi dưỡng

bởi thời bốc lên của nước" Trong số các nhà triết học và khoa học thời xưa bàn về cấu tạo

của vật chất, người phát biểu đúng đắn hơn cả là nhà Bác học thời Hy Lạp cổ đại Démocrite

Triết học của Démocrite là triết học duy vật và thuyết nguyên tử mà ông cùng Leucipe sáng

lập nên là nền tảng của triết học đó Thuyết nguyên tử đã được Leucipe nêu lên từ trước

Nhưng phải đến Démocrite học thuyết đó mới trở lên chặt chẽ Ông đã xây dựng quan điểm

cơ bản mà theo đó tất cả sự vật được hình thành từ những phần tử bé nhất, đơn giản, không

phân chia, gọi l à atomos (những nguyên tử), và kènon (khoảng không) Nguyên tử và khoảng

không đối lập nhau: khoảng không thiếu một kết cấu bền vững, tồn tại có tính chất bền vững;

khoảng không thống nhất, đâu đâu cũng vậy, tồn tại đa dạng, mỗi nơi một vẻ; khoảng không

vô định, tồn tại xác định; khoảng không bất động, tồn tại vận động Tồn tại l à tổng thể số

lượng lớn vô hạn những nguyên tử cực bé, không phân chia, si êu cảm tính, không xuyên

thấu, vĩnh cửu, bền vững, bất biến Sự thống nhất tồn tại và không tồn tại như những mặt đối

lập tạo nên cơ sở của mọi sự vật Ý tưởng táo bạo đó xuất phát từ chính những chi êm nghiệm

về những hiện tượng hàng ngày – sự đông đặc và nóng chảy, sự khác nhau về trọng lượng của

các vật thể cùng khối lượng…Có những biến đổi ta không thấy ngay đ ược, nhưng nó vẫn xảy

ra, không tức thời, mà từ từ, như hiện tượng ăn mòn, sự bốc hơi, sự phân hủy…Mắt ta không

thấy chúng, nhưng chúng vẫn hiện diện khắp nơi, quy định sự tồn tại của thế giới này Chúng

– những cái bé nhất, không phân chia, không chuyển hoá v ào nhau, không phẩm tính, khác

nhau về hình dáng, kích thước, trật tự và vị trí Tính đa dạng của các nguyên tử là sự lý giải

đầy đủ và xác đáng nhất tính đa dạng của thế giới vật chất Các nhà nghiên cứu lịch sử triết

học không so sánh nguy ên tử luận của Démocrite với quan niệm về hành chất của Thales

(nước), Anaximène (khí), Héraclite (lửa), vì sự khác nhau giữa họ quá rõ ràng Thời sơ khai

Anaximandre (Anaximanđơrơ) là người nêu ra quan điểm độc đáo nhất về bản nguyên

(apeiron) Apeiron thể hiện sự chuyển hoá không ngừng c ùa vũ trụ, nhưng hãy còn rất mơ

hồ Ngược lại, nguyên tử của Démocrite là một yếu tố vật chất có tính quy định v à tính tích

cực nội tại "Trong nguyên tử luận, chúng ta tìm thấy ngay quan điểm về tồn tại tự nó của thế

giới tự nhiên” Nguyên tử là những hạt vật chất cực nhỏ, không nh ìn thấy được, không thể

phân chia nhỏ hơn được nữa Nguyên tử không biến đổi, tồn tại vĩnh viễn v à vận động không

ngừng Nguyên tử không khác nhau về chất, chú ng có mùi vị, âm thanh và màu sắc Nguyên

tử chỉ khác nhau về hình thức, kích thước, vị trí và trình tự kết hợp của chúng Mọi vật thể

đều do sự kết hợp giữa các nguy ên tử nên nếu tách rời chúng ra thì vật thể bị tiêu diệt Theo

ông toàn bộ sự vật trong thế giới kể cả linh hồn con người chỉ là các hạt nguyên tử đang vận

hành trong thế giới trống rỗng Tất cả đều là sự vận hành của nguyên tử Những “hiện tượng”

như xanh, đỏ hay ngọt chua, lạnh hay nóng đều chỉ là cảm giác, là “ý kiến” của con người khi

bị tác động lên Trong thực tại các cảm giác đó không hề tồn tại hiện hữu Một vật nặng là do

có nhiều nguyên tử cấu kết lại, trong khi ở vật nhẹ, các nguy ên tử được sắp xếp thưa thớt

Ông tin rằng các nguyên tử tuy có thành phần bên trong là đồng nhất, song chúng có các đặc

tính riêng của chính chúng về vị trí phân bố, hình dạng, kích thước; tất cả đều là những vật

thể không gì có thể xuyên qua và vận động liên tục trong không gian rỗng Các nguy ên tử

của nước có hình cầu, bề mặt trơn nhẵn, không có khả năng gắn chặt vào nhau cho nên chúng

có thể len lỏi qua lại giữa chúng Các nguyên tử tạo ra các chất rắn có dạng góc cạnh với

nhiều các khớp nên chúng có thể ghép nối chặt xít với nhau Tư tưởng triết học của

Démocrite đã là tiền đề cho rất nhiều các lý thuyết p hát triển rực rỡ sau này như các luận

thuyết về sự tồn tại khách quan của vật chất v à vận động, vật chất là vô cùng và vô tận cùng

các học thuyết về nguyên tử, luật bảo tồn năng lượng chi phối các vận động,…

II.2 Tư tưởng Démocrite về chân không

Chân không là khoảng không gian trống rỗng Với Démocrite, chân không cũng cần thiết

như nguyên tử, nhờ nó nguyên tử mới vận động được Nếu tất cả là đặc sệt các nguyên tử thì

sẽ không có điều kiện cho vận động Khác với nguy ên tử có kích thước, hình dáng, chân

không thì vô hạn và không có hình dáng Trong vũ trụ có hằng hà sa số những nguyên tử vận

động theo nhiều hướng, khi thì tản ra, khi tụ lại Khi tụ vào một điểm nào đó, chúng va chạm

vào nhau tạo thành một cơn xoáy tròn (cơn lốc nguyên tử) Cơn lốc này đẩy những nguyên tử

nhỏ, nhẹ ra ngoài chu vi, còn những nguyên tử to, nặng quy vào tâm, nhờ đó các hành tinh, kể

cả trái đất được hình thành Những hành tinh xuất hiện và mất đi một cách tự nhiên, không do

thần thánh hoặc một ai tạo ra Những phán đoán trên đây về nguyên tử tuy còn nhiều điểm

hạn chế (hạt vật chất nhỏ nhất, không thể phân chia được), nhưng nó đã khẳng định bản chất

của thế giới là vật chất, vũ trụ là vô cùng, vô tận Hơn nữa, mặc dù Démocrite chưa giải thích

được nguyên nhân của vận động, nhưng ông đã gắn liền vận động với nguyên tử, và nó cũng

vô cùng, vô tận như nguyên tử Đó là một đóng góp hết sức quan trọng đối với sự phát triển

của khoa học tự nhi ên và triết học duy vật Chính vì quan niệm duy vật và vô thần ấy, ông đã

bị tầng lớp thống trị coi là phủ nhận thần linh và trục xuất ông khỏi quê hương

III.3 Lý luận về nhận thức

Démocrite đã có công đưa lý luận nhận thức lên một bước mới Ông và tiếp theo ông là

Aristote, kể cả Platon đã rất chú ý đến nhận thức lý tính, đến lôgíc học Giải thích của

Démocrite về tư duy của con người chúng ta cũng mang tính rất mực duy vật Theo ông, suy

nghĩ của con ng ười được tạo bởi một dạng nguyên tử hình kim, rất mực năng động và linh

hoạt trong cơ thể con người; ông gọi các nguyên tử này là ‘nguyên tử tâm hồn’ (soul atom)

Ông giải thích rằng khi bạn nhìn thấy một vật nào đấy có nghĩa rằng một dòng các nguyên tử

‘tâm hồn’ này đã chạy vào đôi mắt bạn Démocrite cũng tin chắc rằng các nguyên tử tồn tại

khách quan và vĩnh cửu, chúng không thể được sinh thêm và bất hoại hoặc không bao giờ

biến mất được Theo ông, nhận thức của người ta bắt nguồn từ cảm giác Nhờ sự vật tác động

v ào các giác quan mà ta có cảm giác về chúng Những cảm giác n ày có nội dung chân thật,

nhưng không đầy đủ, không sâu sắc, nó chỉ l à sự phản ánh cái vỏ bên ngoài của sự vật, chưa

phản ảnh được bản chất của sự vật Bởi v ì, nó chỉ phản ánh được mùi vị, âm thanh, màu sắc,

hình dáng của sự vật, mà không phản ánh được nguyên tử và chân không Hơn nữa, mọi

nguyên tử đều giống nhau về chất, bản thân chúng không có mùi vị, màu sắc, âm thanh và

không trông thấy được Bởi vậy, những cảm giác này chỉ là chủ quan của con người Theo

ông, muốn nhận thức đ ược nguyên tử và chân không, tức là muốn nhận thức bản chất của sự

vật, con ng ười ta không được dừng lại ở cảm giác, mà phải biết quy nạp, so sánh, phán đoán,

tức l à phải đẩy tới nhận thức lý tính Do đó, ông chia nhận thức l àm hai dạng: dạng nhận

thức "mờ tối" (nhận thức cảm tính) và dạng nhận thức “trí tuệ” (nhận thức lý tính) Loại mờ

tối bao gồm các kiểu nhận thức sau: thị giá, xúc giác Còn nhận thức chân lý thì nó hoàn toàn

khác với nhận thức mờ tối Khi nhận thức mờ tối đã không còn khả năng nhìn thấy cái quá

nhỏ bé, không nghe, không ngửi thấy, không nếm thấy, không sờ thấy, nhưng việc nghiên cứu

cần phải thâm nhập tới cái nhỏ bé hơn mà trực giác cảm tính không đạt tới, thì khi đó loại

nhận thức chân lý bước lên diễn đàn, vì nó, qua tư duy, có một cơ quan nhận thức tinh vi hơn

Như vậy theo ông, dạng nhận thức thứ hai là chủ yếu và đáng tin cậy hơn Việc chia nhận

thức làm hai giai đoạn cho thấy Démocrite đã xác định được tính thống nhất không thể chia

cắt của một quá tr ình Nhận thức mờ tối là nhận thức trực tiếp thông qua các giác quan vì vậy

chỉ dừng lại ở những cảm nhận b ên ngoài; chưa làm sáng tỏ được sự vật và thường chịu áp

lực của số đông dư luận chi phối “Một số người cảm thấy mật ngọt, một số khác lại cảm thấy

đắng, từ đó dẫn đến kết luận là mật không ngọt và cũng không đắng” Mặt tích cực trong quan

điểm tr ên đây là ở chỗ, ông coi đối tượng của nhận thức là thế giới khách quan do nguyên tử

và chân không tạo ra Tuy chưa nhận thức được sự chuyển hoá giữa nhận thức cảm tính v à

nhận thức lý tính, nhưng ông đã thấy được vị trí của từng dạng nhận thức, đặc biệt l à nhận

thức lý tính Song mặt hạn chế trong quan niệm này là ở chỗ, ông coi các thuộc tính khách

quan của sự vật nh ư âm thanh, mùi vị, màu sắc chỉ là những quy ước chủ quan của con

người Hạn chế này đã mở đường cho những quan niệm duy tâm cho rằng chất tách rời sự vật,

chất có trước và chất có sau của sự vật v.v…

III.4 Tất yếu và ngẫu nhiên

Leucipe và Démocrite cho rằng các nguyên tử và khoảng không - “bể chứa các ngyên tử” - là

bản nguyên thế giới và tính đa dạng của các nguyên tử dẫn đến tính đa dạng của thế giới, kể

cả thế giới con người Nguyên tử luận cũng được triển khai vào việc giải thích mối quan hệ

tất yếu - ngẫu nhiên - một trong những mối quan hệ nền tảng của các sự vật, hiện t ượng, quá

trình diễn ra khắp nơi Trước nay, nhiều nhà viết sử cổ đại vẫn cho rằng, Démocrite loại bỏ

khái niệm “ngẫu nhiên” ra khỏi học thuyết của mình, căn cứ vào nhận định: “không một sự

vật nào sinh ra một cách vô nguyên cớ mà tất cả đều tuân theo mối quan hệ nhân quả v à tính

tất yếu” Trên thực tế Démocrite không phản bác khái niệm ngẫu nhi ên, mà chỉ loại ra khỏi