Đảm bảo sự thích nghi với môi trường và điều kiện sống luôn thay đổi của các động vật và sự hình thành các thói quen, các tập quán tốt đối với con người Ngoài sự phân biệt phản xạ không [r]
Trang 1Ngày soạn : /03/2013 Ngày giảng : /03/2013 Lớp 8B
Ngày giảng : /03/2013 Lớp 8A
Tiết 54: PHẢN XẠ KHÔNG ĐIỀU KIỆN VÀ PHẢN XẠ
CÓ ĐIỀU KIỆN
I Mục tiêu :
1 Kiến thức :
- Giúp học sinh nắm được khái niệm phản xạ có điều kiện và phản xạ không điều kiện
- Phân biệt được hai loại phản xạ dựa vào tính chất, sự thành lập và ức chế phản xạ có điều kiện
- Ý nghĩa của sự thành lập và ức chế phản xạ có điều kiện đối với đời sống của các động vật và con người
2 Kĩ năng :
- Rèn kỹ năng quan sát và phân tích kênh hình, kỹ năng hoạt động nhóm và
kỹ năng hoạt động độc lập của học sinh Rèn kỹ năng nhận biết và so sánh THKNS: - Kĩ năng thu thập và xử lí thông tin khi đọc SGK, quan sát sơ đồ
để tìm hiểu khái niệm, sự hình thành và ức chế của phản xạ không điều kiện
và phản xạ có điều kiện; so sánh tính chất của phản xạ không điều kiện với phản xạ có điều kiện
- Kĩ năng hợp tác, lắng nghe tích cực
- Kĩ năng tự tin khi phát biểu ý kiến trước tổ, nhóm, lớp
3 Thái độ :
Giáo dục thái độ say mê, yêu thích và nghiêm túc khi học bộ môn
II Chuẩn bị của giáo viên và học sinh :
1 Giáo viên :
- Giáo án, sách giáo khoa, sách giáo viên sinh học lớp 8
- Tranh vẽ phóng to các hình 51.1 đến 51.4
- Bảng phụ bảng 51.1 và 51.2, phiếu học tập
2 Học sinh :
Đọc trước bài mới
III Tiến trình bài dạy :
1 Kiểm tra bài cũ : (4p)
Chiếu slide 2
Trình bày quá trình thu nhận sóng âm diễn ra ở tai?(10đ)
- Sóng âm từ nguồn âm phát ra được vành tai hứng lấy, truyền qua ống tai vào làm rung màng nhĩ, rồi truyền qua chuỗi xương tai vào làm rung màng căng của bầu dục và cuối cùng làm chuyển động ngoại dịch rồi nội dịch trong ốc tai màng, tác động lên cơ quan Coocti Sự chuyển động ngoại dịch được dễ dàng nhờ có màng của “ của tròn” gần ngay cửa bầu thông với
khoang tai giữa 5 điểm
Trang 2- Tùy theo sóng âm có tần số cao (âm bổng) hay thấp (âm trầm), mạnh hay yếu mà sẽ làm cho tế bào thụ cảm thính giác của cơ quan Coocti ở vùng này hay vùng khác trên màng cơ sở hưng phấn, truyền về vùng phân tích tương
ứng trên vỏ não giúp ta nhận biết được các âm thanh đó 5 điểm
* Đặt vấn đề vào bài mới : (1p) Mọi sinh vật đều có khả năng thích nghi
cao với dự thay đổi của môi trường trong cũng như môi trường ngoài cơ thể
Có được điều đó là nhờ có phản xạ bao gồm phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện Vậy chúng phân biệt nhau ở những điểm nào? Ta xét nội dung bài hôm nay:
2 Bài mới :
Hoạt động của giáo viên và học sinh Nội dung bài học
?
HS
GV
?
HS
?
HS
THKNS: - Kĩ năng thu thập và xử lí
thông tin khi đọc SGK, quan sát sơ
đồ để tìm hiểu khái niệm, sự hình
thành và ức chế của phản xạ không
điều kiện và phản xạ có điều kiện; so
sánh tính chất của phản xạ không
điều kiện với phản xạ có điều kiện.
- Kĩ năng hợp tác, lắng nghe tích
cực.
- Kĩ năng tự tin khi phát biểu ý kiến
trước tổ, nhóm, lớp.
Phản xạ là gì? Phản xạ có ý nghĩa gì
trong đời sống?
- Phản xạ là phản ứng của cơ thể để trả
lời kích thích của môi trường trong
hay môi trường ngoài cơ thể thông qua
hệ thần kinh
- Nhờ có phản xạ giúp cơ thể thích
nghi được với điều kiện sống luôn thay
đổi của môi trường
Chiếu slide 3:
Em hãy cho biết một em bé mới sinh
có những phản xạ nào?
- Một em bé mới sinh có những phản
xạ: bú, nuốt ở trẻ sơ sinh, ho, sặc, ngủ,
tiết nước bọt khi có thức ăn vào miệng,
khóc, cười …
Đó thuộc loại phản xạ nào?
I Phân biệt phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện: (10p)
Trang 3?
HS
?
HS
?
HS
GV
?
HS
?
HS
GV
GV
?
Phản xạ không điều kiện
Chiếu slide 4:
Một em bé chưa bao giờ ăn khế, chanh
khi trông thấy mẹ ăn nó có phản ứng
gì không?
Không có phản ứng gì
Nhưng nếu đã vài lần được ăn khế
(Chanh ) thì khi nhìn thấy trái khế
( Chanh) thì em bé sẽ có phản ứng gì?
Có sự tiết nước bọt
Vì sao lại có sự tiết nước bọt đó?(HS
khá)
Vì khi nghe nói đến ăn khế, chanh ta
biết những loại quả đó chua nên ta có
hiện tượng tiết nước bọt gọi là phản
xạ có điều kiện
Từ những VD em hãy cho biết:
Thế nào là phản xạ không điều kiện?
Thế nào là phản xạ có điều kiện?
- Phản xạ không điều kiện là phản xạ
khi sinh ra đã có không cần phải học
tập hay rèn luyện
- Phản xạ có điều kiện là phản xạ được
hình thành trong đời sống cá thể, là kết
quả của việc học tập và rèn luyện
Phản xạ không điều kiện và phản xạ
có điều kiện được phân biệt với phản
xạ có điều kiện ở điểm nào?
- Phản xạ không điều kiện là phản xạ
mang tính bẩm sinh, không cần phải
học tập rèn luyện đã có
- Phản xạ có điều kiện là phản xạ được
hình thành trong đời sống cá thể, là kết
quả của việc học tập và rèn luyện
Y/c HS TL nhóm bàn hoàn thành bảng
52.1 Thời gian 2 phút
Chiếu slide 5:
Hãy xác định xem trong các ví dụ sau
đây đâu là phản xạ có điều kiện và
- Phản xạ không điều kiện là phản xạ khi sinh ra đã có không cần phải học tập hay rèn luyện
- Phản xạ có điều kiện là phản xạ được hình thành trong đời sống cá thể, là kết quả của việc học tập và rèn luyện
Trang 4GV
GV
GV
?
HS
đâu là phản xạ không điều kiện bằng
cách đánh dấu × vào cột tương ứng
của bảng 52.1 trang 166.
Đáp án của bảng 52.1 là:
Phản xạ không điều kiện: 2, 4
Phản xạ không có điều kiện: 1, 3, 5, 6
Phản xạ có điều kiện là phản xạ được
hình thành trong đời sống cá thể, là kết
quả của việc học tập và rèn luyện Vậy
sự hình thành phản xạ có điều kiện
diễn ra như thế nào?
Cả lớp nghiên cứu thông tin mục II/
trang 166 kết hợp quan sát tranh vẽ
hình 52.1 đến 52.3
Chiếu slide 6:
Hãy mô tả lại thí nghiệm gây phản xạ
có điều kiện tiết nước bọt ở chó bằng
ánh đèn hoặc với kích thích bất kỳ?
- Bật đèn: vùng thị giác ở thùy chẩm
tiếp nhận kích thích và gây phản xạ
định hướng với ánh đèn Þ chó quay
đầu về phía có ánh đền
- Cho ăn: thức ăn là tín hiệu kích thích
tác động lên cơ quan thụ cảm ở lưỡi
làm phát sinh luồng xung thần kinh
theo dây thần kinh tới trung khu ăn
uống trên vỏ não gây hưng phấn làm
trung khu ăn uống tiết nước bọt
- Khi bật đèn kết hợp với cho ăn cả
trung khu thị giác và trung khu ăn
uống đều hưng phấn, dẫn tới việc hình
thành đường liên hệ tạm thời trên vỏ
não
- Làm nhiều lần: bật đèn lên rồi cho ăn
Þ Ánh đèn sẽ trở thành tín hiệu của ăn
uống
- Sau đó chỉ cần bật đèn lên mà không
cho ăn chó cũng có phản xạ tiết nước
bọt Đường liên hệ tạm thời đã được
II Sự hình thành phản xạ
có điều kiện: (15p)
1 Hình thành phản xạ có điều kiện
Trang 5GV
?
HS
?
HS
?
HS
?
HS
GV
GV
?
HS
thiết lập
Nhận xét HS mô tả thí nghiệm
Chiếu slide 7, 8, 9, 10:
Trong thí nghiệm trên:
Ánh đèn là kích thích bất kỳ (kích
thích có điều kiện),
Thức ăn là kích thích không điều kiện
Em hãy nêu điều kiện để thành lập
phản xạ có điều kiện?
Muốn thành lập phản xạ có điều kiện
phải có sự kết hợp giữa một kích thích
không điều kiện và một kích thích có
điều kiện Trong đó kích thích có điều
kiện phải tác động trước một thời gian
ngắn
Vậy nếu cứ bật đèn lên mãi mà không
cho ăn thì phản xạ tiết nước bọt ở chó
bằng ánh đèn có xảy ra được nữa
không?
Làm nhiều lần bật đèn mà không cho
ăn thì sau đó phản xạ tiết nước bọt sẽ
không xảy ra nữa
Vậy ngoài điều kiện đã nêu để thành
lập phản xạ có điều kiện còn có thêm
điều kiện nào nữa?
Phải lặp đi lặp lại nhiều lần và phải
được củng cố thường xuyên
Dựa vào thí nghiệm PapLov các em
lấy thêm ví dụ về việc thành lập
PXCĐK?
Tập cho cá ăn theo giờ, dạy gấu đi dây
khi có hiệu lệnh
Chiếu slide 11, 12:
Vậy khi nào thì xảy ra sự ức chế phản
xạ có điều kiện? Ta tìm hiểu:
Phản xạ có điều kiện đã nghiên cứu
trong thí nghiệm trên chỉ tồn tại khi
nào?
Phải thường xuyên củng cố phản xạ có
- Muốn thành lập phản xạ có điều kiện:
+ Phải có sự kết hợp giữa một kích thích không điều kiện và một kích thích có điều kiện Trong đó kích thích có điều kiện phải tác động trước một thời gian ngắn
+ Phải lặp đi lặp lại nhiều lần
và phải được củng cố thường xuyên
2 Ức chế phản xạ có điều kiện:
- Phản xạ có điều kiện đã hình thành phải được thường
Trang 6?
HS
GV
?
HS
GV
GV
GV
?
điều kiện đã được hình thành nghĩa là
củng cố kích thích ánh đèn gây tiết
nước bọt bằng cho ăn Nếu không
được củng cố, dần dần phản xạ có điều
kiện đã hình thành sẽ do ức chế tắt
dần, ánh đèn trở nên vô nghĩa không
gây phản xạ tiết nước bọt nữa
Chiếu slide 13 mô tả lại
Sự ức chế phản xạ có điều kiện có ý
nghĩa gì?
Giúp dập tắt phản xạ quen thuộc, hình
thành phản xạ mới để dễ dàng thích
nghi với điều kiện sống
Đây chính là cơ sở của việc hình thành
các thói quen các tập quán tốt đối với
con người và là cơ sở cho việc từ bỏ
các thói quen xấu như cai nghiện ma
túy, cai nghiện thuốc lá…và các thói
quen xấu khác
Vậy một em hãy nêu rõ ý nghĩa của sự
hình thành và ức chế phản xạ có điều
kiện đối với đời sống các động vật và
con người?
Đảm bảo sự thích nghi với môi trường
và điều kiện sống luôn thay đổi của
các động vật và sự hình thành các thói
quen, các tập quán tốt đối với con
người
Ngoài sự phân biệt phản xạ không điều
kiện và phản xạ có điều kiện thông qua
khái niệm như đã nêu ở phần I thì giữa
chúng còn những đặc điểm nào để so
sánh? Ta xét nội dung phần tiếp theo:
Dựa vào sự phân tích các ví dụ ở mục
I và những hiểu biết thực tế qua ví dụ
được trình bày ở mục II TL 4 nhóm
thời gian 3 phút
Chiếu slide 14
Hãy hoàn thành bảng 52.2 bằng cách
xuyên củng cố nếu không sẽ mất dần do ức chế tắt dần không gây phản xạ có điều kiện nữa
- Ức chế phản xạ có điều kiện giúp dập tắt phản xạ quen thuộc,hình thành phản
xa mới để thích nghi
III So sánh các tính chất của phản xạ không điều kiện và phản xa có điều kiện: (10p)
Trang 7?
HS
?
HS
?
HS
điền nội dung còn thiếu ở bảng để so
sánh tính chất của hai loại phản xạ?
Đáp án của bảng 52.2 như sau:
- Cột thứ nhất lần lượt điền từ trên
xuống là:
1 Trả lời các kích thích tương ứng hay
các kích thích không điều kiện
2 Bẩm sinh
3 Bền vững
4 Có tính chất di truyền, mang tính
chất chủng loại
5 Số lượng hạn chế
6 Cung phản xạ đơn giản
7 Trung ương nằm ở trụ não, tủy sống
- Cột thứ hai lần lượt điền từ trên
xuống là:
1’ Trả lời kích thích bất kỳ hay kích
thích có điều kiện (đã được kết hợp
với kích thích không điều kiện một số
lần)
2’ Được hình thành qua đời sống
(học tập hay rèn luyện)
3’ Dễ mất khi không củng cố
4’ Có tính chất cá thể không di
truyền.
5’ Số lượng không hạn chế
6’ Hình thành đường liên hệ tạm thời
7’ Trung ương thần kinh có sự tham
gia của vỏ não.
Qua bảng đã hoàn thành hãy nêu tính
chất của phản xạ không điều kiện?
Nội dung bảng
Giữa hai loại phản xạ trên có những
điểm gì khác nhau?
Dựa vào nội dung bảng 52.2 đã hoàn
thành để trả lời
Phản xạ có điều kiện và phản xạ
không điều kiện có mối liên quan gì
với nhau?(HS khá)
- Nội dung bảng 52.2
Trang 8- Phản xạ không điều kiện là cơ sở để
thành lập phản xạ có điều kiện
- Phải có sự kết hợp giữa một kích
thích có điều kiện với kích thích không
điều kiện (trong đó kích thích có điều
kiện phải tác động trước kích thích
không điều kiện một thời gian ngắn)
3 Củng cố, luyện tập : (4p)
Dựa vào sự nhận thức bài của em hãy vẽ nhanh bản đồ tư duy tóm tắt nội dung của bài học hôm nay
Chiếu slide
4 Hướng dẫn học sinh tự học ở nhà : (1p)
Chiếu slide
- Học bài và trả lời câu hỏi sgk trang 168
- Làm bài tập 1, 2, 3 ở mục em có biết
- Ôn toàn bộ nội dung đã học từ đầu kỳ 2 chuẩn bị cho tiết sau kiểm tra một tiết