Tài liệu Kịch bản điện ảnh docx

Chẳng phải đạo diễn Nguyễn Thanh Vân đã tinh đời khi nhận ra trong hàng trăm truyện ngắn có truyện “Ba người đàn bà trên sân ga” của nhà văn Hữu Phương thực sự có cấu tứ điện ảnh, mang

Kịch bản điện ảnh

Kịch bản hay phải đồng bộ với đạo diễn giỏi

Sau Liên hoan phim Châu á - Thái Bình Dương, khi Việt Nam thắng lợi lớn với "Ðời cát" được giải phim truyện hay nhất, đương nhiên, câu hỏi đặt ra

là tại sao "Ðời cát" lại được hoan nghênh?

Thực chất “Ðời cát” đúng là một bộ phim hay Lần trở lại quá trình làm phim “Ðời cát”, người ta mới ngộ ra một điều là kịch bản phim có tác dụng quyết

định đến thế nào với sự thành công của cả một bộ phim

Chẳng phải đạo diễn Nguyễn Thanh Vân đã tinh đời khi nhận ra trong

hàng trăm truyện ngắn có truyện “Ba người đàn bà trên sân ga” của nhà văn Hữu Phương thực sự có cấu tứ điện ảnh, mang dáng dấp một bộ phim tương lai Và Thanh Vân mời Nguyễn Quang Lập chuyển thể truyện ngắn thành phim

Người ta thường không công bằng khi đổ lỗi đầu tiên cho kịch bản phim,

thậm chí “chê” là kịch bản phim quá nặng về chất văn học Ðạo diễn Lưu Trọng Ninh rất thành công với “Hãy thứ lỗi cho em”; “Ngã ba Ðồng Lộc”; “Bến

không chồng” cũng cho rằng: “Hiện nay hiếm thấy kịch bản được thực sự gọi là

kịch bản điện ảnh Thường thấy những tác phẩm văn học viết theo lối kịch bản phim thì nhiều hơn Có lẽ ở ta chưa có những nhà viết kịch bản phim chuyên nghiệp Nếu đạo diễn phim lại đánh cược bộ phim của mình vào những kịch bản không chuyên như thế thì sẽ tự đánh mất mình thôi Vì thế theo tôi, kịch bản “Ðời cát”, rất hay, lời thoại viết đắt giá, rất điện ảnh”

Cùng ý nghĩ với Lưu Trọng Ninh, đạo diễn Ðỗ Minh Tuấn cũng rất khen kịch bản “Ðời cát” Song, theo Ðỗ Minh Tuấn, các nhà đạo diễn điện ảnh hôm

nay phải chấp nhận tình trạng những kịch bản điện ảnh nghiệp dư của những nhà biên kịch tay trái, không được đào tạo bài bản chính quy Vậy nên đạo diễn phải dựa vào chính mình, “tự cứu lấy mình trước khi trời cứu”, bằng cách chỉ cần chộp bắt được 10% chất liệu của kịch bản có thể dựng thành phim được, là bắt tay vào làm ngay Bởi quyền năng của đạo diễn rất lớn, với tư duy điện ảnh, anh ta có thể chỉ cần chộp bắt được ý tưởng phù hợp với sáng tạo của mình, rồi sau đó xoay đảo thêm bớt, nhấn lướt, triển khai, kết thúc theo phong cách của mình, là đã có thể

sáng tạo thành một bộ phim Ðạo diễn Lưu Trọng Ninh cũng cho rằng đạo diễn

không nên quá lệ thuộc vào kịch bản mà phải tự đưa ra một hệ thống hình ảnh, tình huống riêng của mình, nghĩa là phải nhìn kịch bản ở góc nhìn thực sự của đạo

diễn Anh còn có nhận xét thú vị, cho “Bến không chồng” là tiểu thuyết lành nhất trong ba tiểu thuyết được giải của Hội Nhà văn VN năm đó, đó là “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh và “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn

Khắc Trường Âậy thế mà Lưu Trọng Ninh vẫn phải tước đi bớt 8/10 những yếu tố khốc liệt của tiểu thuyết “Bến không chồng” để dựng thành phim Ðôi khi có thể gặp kịch bản rất hay, có vấn đề nhưng đạo diễn phải né tránh trong cách thực hiện phim, và khó có thể được đi tới tận cùng những vấn đề gai góc do chính kịch bản phim hay đã đặt ra

Ðỗ Minh Tuấn cũng chia sẻ với Lưu Trọng Ninh, khi nhận xét rằng có

khi gặp được kịch bản “gai góc” về vấn đề, nhưng khó làm phim, thậm chí khó được thông qua Vì thế có khi đạo diễn phải chấp nhận một kịch bản không hay nào đó để được duyệt kinh phí làm phim, ngõ hầu được sáng tạo, còn hơn là không

có phim để làm

Sự thành công của “Ðời cát” đã đụng chạm đến một vấn đề gây tranh cãi hiện nay: Kịch bản phim cần có tính văn học không, tính văn học hay tính điện ảnh quyết định thành công của kịch bản phim?

Một bộ phim hay như “Ðời cát” trong thực tế đã định vị được cả tính văn

học lẫn tính điện ảnh phải là hai đặc tính kết hợp cùng lúc trong kịch bản phim Vì kịch bản phim trước hết là cái viết, đã được định hướng cho việc sẵn sàng để trở thành hình ảnh phim là cái thấy, do đó trước tiên nó phải được viết như văn học, sau đó trở thành cái viết đặc thù như một bộ phim trên giấy Chính vì thế mới có

chuyện đạo diễn Thanh Vân tự đi tìm được “tứ” cho bộ phim của mình, ở một nơi

thật xa so với bộ phim sau này của anh, đó là truyện ngắn “Ba người trên sân ga” của Hữu Phương, và mời Nguyễn Quang Lập viết, theo yêu cầu của mình về điện ảnh Cũng vì thế, hai người đã có mối quan hệ lý tưởng về sự hợp tác giữa hai nhân vật thường là “đồng sàng dị mộng” trong cuộc hôn nhân văn chương và điện ảnh, giữa nhà biên kịch và nhà đạo diễn phim

Từ “Ðời cát” có thể nói rằng, kịch bản phim ở VN sẽ còn quyết định đến

số phận điện ảnh VN Song, chính đạo diễn điện ảnh phải là người ra quyết định, bắt đầu từ chất lượng văn học, chất lượng điện ảnh và sự tổng hoà của hai loại chất lượng này trong sản phẩm cuối cùng là bộ phim Ðó là điều mà “Ðời cát” đạt tới, chứ chưa phải là những ưu thế về kỹ nghệ làm phim hiện đại

Kịch bản tốt - tiền đề cho một bộ phim thành công

Kịch bản văn học là tiền đề, để sau đó đạo diễn sẽ phân cảnh, thực hiện theo cách của mình Giả sử có cùng một kịch bản văn học do 5 đạo diễn thực hiện,

ta sẽ được 5 phim khác nhau về phong cách, tuy giống nhau về nội dung Đó là ưu điểm của kiểu kịch bản Việt Nam đang dùng

Thời lượng phát sóng phim truyền hình lớn nên ngốn nhiều kịch bản, đòi hỏi phải huy động nhiều nguồn viết Những nhà biên kịch chuyên nghiệp được đào tạo còn trụ lại với nghề rất ít (phần đông bỏ đi làm công việc khác) Một số đạo diễn - thực chất là những nhà văn điện ảnh - tự viết lấy kịch bản Lực lượng còn lại rơi vào đủ các ngành nghề: nhà báo, nhà giáo, nhạc sỹ, hoạ sỹ, kỹ sư, bác sỹ thậm chí là lao động tự do Ai yêu thích điện ảnh, có khả năng, đều có thể trở thành tác giả kịch bản

Lực lượng viết kịch bản đáng kể nhất là các nhà văn Đây là lực lượng biên kịch của hầu hết các phim bộ dài tập và cả các phim ngắn tập Không tính các nhà văn biên chế trực tiếp ở các hãng phim, còn có nhiều cây bút quen thuộc khác Trong tương lai gần, lực lượng chủ công viết kịch bản có lẽ vẫn phải trông đợi vào các nhà văn - những “biên kịch” nghiệp dư

Nhà viết kịch hàng đầu của Pháp - ông Jean Claude Carriere - người đã

viết hơn 80 kịch bản điện ảnh, sân khấu, từng đoạt nhiều giải thưởng lớn, trong đó

có cả giải Oscar - đã chỉ ra điểm khác biệt giữa hai quan niệm kịch bản Ở Pháp, kịch bản điện ảnh không phải là văn học, trong khi ở ta, bản thân nó lại mang tên kịch bản văn học Kịch bản văn học là tiền đề, để sau đó đạo diễn sẽ phân cảnh, thực hiện theo cách của mình Giả sử có cùng một kịch bản văn học do 5 đạo diễn thực hiện, ta sẽ được 5 phim khác nhau về phong cách, tuy giống nhau về nội dung

Đó là ưu điểm của kiểu kịch bản ta đang dùng Kịch bản sẽ chọn được người thực hiện phù hợp nhất Ưu điểm nữa, do nó là văn học nên các nhà văn ngoại đạo điện ảnh có thể viết được Thường thì kịch bản do các nhà văn viết ra mạnh về câu chuyện, lời thoại, nhưng yếu về kỹ thuật kịch bản Điểm yếu này đều được các nhà văn nhận biết và tìm cách khắc phục theo cách riêng của mình Trong tương lai gần, mỗi năm nước ta phải sản xuất từ 5 đến 10 phim truyện nhựa, vài bốn trăm tập phim truyền hình Số lượng tăng, cái gánh trách nhiệm sẽ nặng thêm trên vai những người làm phim Bao giờ thì đời sống trong phim của ta thật như cuộc sống

ngoài đời, để không còn những lời buộc tội? Khó đấy, nhưng không thể không làm Trước hết, hãy từ cái đầu tiên: Kịch bản!

(Theo Lao Động)

Kịch bản cho phim truyện, khó và thiếu đủ đường

Tình trạng túng thiếu kịch bản hay, sự lấn sân ồ ạt của truyền hình sang lĩnh vực điện ảnh, những bất cập trong cơ chế chính sách đối với đội ngũ sáng tác là những nội dung được đặt ra trong Tọa đàm "Làm gì để có nhiều kịch bản hay cho phim truyện?" vừa diễn ra tại Hà Nội

Nghệ sĩ Nhân dân Hải Ninh, người có nhiều đóng góp lớn đối với nền

điện ảnh Việt Nam trong nửa thế kỷ qua cho rằng, đây là những vấn đề cực kỳ nóng bỏng, khi mà trong những năm gần đây, các hãng phim trong cả nước chỉ cho "ra lò" 4 - 5 bộ phim truyện nhựa có chất lượng

Hiện nay, nước ta có một đội ngũ các nhà viết kịch bản chuyên nghiệp đông đảo và hàng trăm nhà văn, chưa kể đến kho tàng văn học đồ sộ của nước ta, nhưng vẫn thiếu những kịch bản tầm cỡ Nhiều kịch bản hay, gần với hiện thực cuộc sống đều được các đài truyền hình mua bản quyền hoặc khi tiến hành làm phim đã đánh mất phần nhiều ý tưởng Ðây được coi là sự lãng phí lớn trong đời sống văn hóa của nước ta

Bốn yếu tố dẫn đến "thảm kịch này" theo đạo diễn Lê Ðức Tiến, Phó giám đốc Hãng phim Truyện Việt Nam là do chỉ tiêu sản xuất ít, thù lao thấp, xét duyệt

khó khăn, thiếu đạo diễn giỏi Hiện nay, một số tác giả có tiếng như Nguyễn Mạnh Tuấn, Phạm Thùy Nhân, Lê Ngọc Minh đều lao vào viết kịch bản cho

phim truyền hình, "vừa mau bát gạo, vừa nhanh đồng tiền"

Nhà biên kịch Ðoàn Trúc Quỳnh đã viện dẫn câu trả lời của nhà văn Anh

Thư khi ông có ý định chuyển truyện "Trên đồi gió cỏ" của tác giả này sang kịch bản phim truyện để mô tả sự thật "buồn và nghiệt ngã" đang diễn ra trong lòng nền

điện ảnh Việt Nam "Thôi em xin, để em làm luôn 2 tập truyền hình Ðưa sang anh

nghe nói duyệt khó lắm, viết đi sửa lại dăm lần, bảy lượt, cả năm không xong Nhuận bút thì có 10 triệu đồng chứ có hơn gì làm truyền hình, em có ngay 8 triệu, phát sóng lại nhiều người biết đến"

Ðây cũng là lý do khiến nhà văn Chu Lai cho rằng, "chơi điện ảnh là một

cuộc chơi lãng mạn và tinh khiết " Không phải vô cớ khi nhà văn Nguyễn Quang Lập cho biết, để viết một kịch bản điện ảnh (phim truyện nhựa), một nhà văn phải

hy sinh một truyện dài, hay một tiểu thuyết, hoặc 3, 4 truyện ngắn" Ðiều này đã

được chứng minh cụ thể ở các kịch bản "Ðời cát" (mất 4 năm), "Bến không chồng" (6 - 7 năm), "Mùa ổi" (4 - 5 năm)

Bên cạnh đó, nhiều nhà biên kịch cũng thẳng thắn thừa nhận, các nhà biên kịch chuyên nghiệp ít đi thực tế sâu, dài ngày, mà phần lớn ở nhà đọc, tưởng tượng nên viết chưa sát cuộc sống, chưa hay Ðó là chưa kể sự hẫng hụt trong đào tạo đội ngũ biên kịch chuyên nghiệp, vấn đề cán bộ giảng dạy, điều kiện học tập,

giáo trình giảng dạy mà theo như ông Lò Văn Minh, Trưởng khoa Ðiện ảnh

Trường Sân khấu - Ðiện ảnh đang đặt ra hết sức gây gắt

Rõ ràng kinh phí vẫn là một bài toán khó giải đối với ngành điện ảnh, khi

mà vài năm lại đây, Cục Ðiện ảnh đã đầu tư tương đối lớn cho công tác sáng tác,

cả về chiều rộng lẫn chiều sâu nhưng vẫn chưa đạt hiệu quả Hơn 90% kịch bản trong các trại sáng tác là không được quay thành phim, do cách thức tổ chức trại viết không gắn liền với quy trình làm phim Vì vậy, theo ông Lê Ðức Tiến, các hãng phim cần có nguồn kinh phí ổn định hàng năm dùng để đầu tư sáng tác kịch bản Kinh phí đó để cho các nhà văn, nhà biên kịch đi thực tế, đầu tư ban đầu, giao lưu trao đổi, xem phim

Nghệ sĩ Nhân dân Hải Ninh cho rằng, để kịch bản phim truyện lớn về số

lượng và tốt về chất lượng, điều cốt yếu là phải có một nền điện ảnh phát triển Như vậy, nền điện ảnh Việt Nam phải "đối đầu" tới hàng loạt vấn đề đặt ra lâu nay như tìm mô hình thích hợp; mở rộng các hình thức hoạt động điện ảnh; mối quan

hệ giữa sản xuất và tiêu thụ Vì thế, rất cần một chiến lược điện ảnh, một phương hướng họat động lâu dài, một cấu trúc tổng thể về ngành điện ảnh trong giai đọan hiện nay Ðó là điều kiện dòng chảy cho số lượng, chất lượng kịch bản phim truyện nhựa điện ảnh Việt Nam

Trao đổi về kịch bản điện ảnh: Tốt hơn trong cái có thể

Sau khi mở ra diễn đàn trao đổi về kịch bản điện ảnh, chúng tôi đã lần lượt đăng tải nhiều ý kiến khác nhau của các nhà văn, biên kịch, đạo diễn về vấn đề muôn thuở nhưng vẫn nguyên vẹn tính thời sự nóng bỏng này Cuộc gặp gỡ với

hai đạo diễn Vũ Xuân Hưng và Trịnh Lê Văn lần này cũng nằm trong mạch trao

đổi học thuật bổ ích ấy

* Kịch bản điện ảnh khác về bản chất với kịch bản truyền hình Tuy nhiên ở ta, ranh giới này là mỏng manh và đôi khi bị san lấp Xin anh nói thêm về vấn đề này, cũng như góc nhìn cá nhân về hiện trạng kịch bản phim hiện nay?

- Ðạo diễn phim truyền hình Trịnh Lê Văn: Kịch bản điện ảnh có thể

chứa đựng những yếu tố mang được phần chìm sâu của văn hoá dân tộc Còn kịch bản phim TH không đòi hỏi cái nào cũng phải nâng lên tầm tác phẩm Ở nước ngoài, kịch bản phim TH đã trở thành một thứ hàng công nghiệp, và họ cho ra đời

cả những đĩa VCD dạy cách viết, cách tạo ra các tình huống, lời thoại Trong khi ở

ta, nó vẫn mang tính tự phát nhiều hơn Ở đây có hai yếu tố: Kỹ thuật viết kịch bản

và sự đồng cảm trên phương diện thẩm mỹ giữa biên kịch và đạo diễn Cái yếu của kịch bản phim VN là thiếu tính khái quát (hoặc đi vào cái quá nhỏ và không nâng lên thành cái lớn, hoặc đi vào cái vĩ mô nhưng thiếu cái cụ thể, sinh động của cuộc sống) và hình tượng sinh động Thường khán giả nhớ tình huống hơn là nhớ tên nhân vật, và không thấy được cái không khí của phim Chúng ta cũng thiếu những loại kịch bản gần như không có cốt truyện, nhưng rất mạnh về tư tưởng, nó là một thứ siêu thực trên nền cái có thực, mang đậm dấu ấn tác giả Dạng này hoặc là đạo diễn trực tiếp viết, hoặc là cả hai rất hiểu nhau Chúng ta chưa có những nhà biên kịch chuyên nghiệp ngay từ khi đặt bút viết đã nghĩ ngay đến chuyện viết cho đạo diễn nào dựng, cũng như chưa có những cặp bài trùng tác giả- đạo diễn nổi tiếng

Sự phong phú về các kiểu viết không nhiều, và ở đây tôi muốn nhấn mạnh thêm kịch bản phim trước nhất phải lạ

* Phải bắt đầu từ đâu để nâng tầm chất lượng kịch bản phim?

- Ðạo diễn phim truyện Vũ Xuân Hưng: Kịch bản xuất phát điểm từ văn

học, nhưng thời gian qua ít có tác phẩm gây được dư luận Nhưng có thực tế đáng mừng là gần đây một số nhà văn lại bắt đầu tham gia viết kịch bản điện ảnh và tạo được không khí tích cực về chất lượng Bước tiếp theo phải là các đạo diễn, các nhà biên tập cùng vào cuộc, ở đây phải tạo ra sự gặp gỡ trao đổi thường xuyên giữa tác giả và đạo diễn, nó có tác dụng tung hứng về mặt cảm xúc Nhưng nhìn chung, tỉ lệ kịch bản hay vẫn rất nhỏ Ðiều này theo tôi nằm ở cơ chế sản xuất Số tiền Nhà nước cấp cho ngành sẽ phân bổ thành chỉ tiêu đầu phim cho các hãng và theo quy định thì cuối năm sẽ quyết toán tài chính, nên các phim phải hoàn thành

Do đó, một số kịch bản tuy mới chỉ dừng ở mức chuyện phim chưa hoàn chỉnh theo một mức nào đó, cũng được duyệt, rồi tất cả những thiếu sót sẽ được sửa dần

Từ đó cũng xuất hiện nhiều khó khăn cho đạo diễn Nếu Nhà nước ngừng cấp tài trợ là điện ảnh chết ngay, bởi lẽ phim VN làm gì có thị trường mạnh để không

những thu hồi vốn, mà còn có lãi để tái sản xuất? Phim VN chỉ có thể bán cho ngành phát hành phim, với giá không quá 150 triệu đồng/phim, là số phần trăm còn lại của 75 hoặc 80% tiền Nhà nước tài trợ Chuyện mở hãng phim tư nhân dù

đã cho phép, họ vẫn dè dặt vì nhiều lý do như một số nhà làm phim phía nam đã phát biểu trong hội nghị ngành là phải chịu quá nhiều thuế (5 loại), rồi hệ thống rạp ở ta teo tóp, luật bản quyền chưa nghiêm, băng lậu vẫn trôi nổi, luật điện ảnh mới là dự thảo, chưa thành chính thức Nhưng chúng ta vẫn có thể làm tốt hơn ở các khâu như: Tổ chức kịch bản khoa học hơn Nên chăng khâu duyệt kịch bản làm sớm hơn, từ trước một năm, để tác giả có thời gian sửa chữa, bổ sung, rồi chú trọng khâu biên tập chuyên nghiệp hơn Ðiểm cuối cùng, tôi nghĩ là nên có chế độ thưởng phim làm tốt, làm đúng kế hoạch và phạt phim làm quá chậm, phim kém

***

Vậy là mọi chuyện đã tương đối rõ ràng Chúng ta đã nói quá nhiều đến sự cần thiết của kịch bản điện ảnh và mặt bằng còn nhiều hạn chế ở ta hiện nay,nhưng trong bối cảnh điện ảnh vẫn chưa thể sống độc lập trong cơ chế thị trường và một

bộ luật điện ảnh hoàn chỉnh chưa được thông qua thì mọi cố gắng ban đầu mới chỉ

có thể làm kịch bản phim tốt dần lên trong một phạm vi nhất định

Vấn đề bản quyền kịch bản điện ảnh

Ở các hãng phim, cứ mỗi khi có một đoàn làm phim sắp sửa triển khai là hầu như lại nghe có "vấn đề" giữa biên kịch và đạo diễn: Biên kịch không chấp nhận đạo diễn tự động sửa kịch bản của mình, đạo diễn cho rằng vì phim là của

đạo diễn nên phải sửa chữa cho phù hợp với sáng tác của anh ta Tóm lại, đó thực

sự là sự trục trặc "tất yếu" trong công nghệ sản xuất phim ở ta

Tất cả, theo tôi, xuất phát từ chỗ có một nhận thức sai lệch ở những người

có thẩm quyền sản xuất một bộ phim do người ta chưa quan niệm được rằng kịch bản điện ảnh cũng có bản quyền như bất kỳ một tác phẩm nào khác

Bản quyền đó như thế nào?

Chúng ta hãy nhìn lại quy trình cho ra đời một kịch bản của biên kịch Trước tiên, biên kịch phải trình cho nhà sản xuất (hoặc giám đốc hãng phim) một

đề cương Nếu được chấp nhận - thường là có góp ý sửa đổi một vài chi tiết - thì một hợp đồng viết kịch bản được ký kết giữa đôi bên (nhưng trong hợp đồng thường không thấy ghi nội dung biên kịch bán đứt kịch bản cho hãng phim, tùy hãng muốn làm gì thì làm miễn trả đủ tiền là được!) Sau đó biên kịch bắt tay vào viết cho kịp thời hạn giao kịch bản như đã thỏa thuận Tuy không làm việc một cách rầm rộ, ồn ào ngoài hiện trường như nhà đạo diễn nhưng nhà biên kịch khi viết nên từng câu, từng chữ, từng lời thoại, từng khung hình cũng đã làm cái công việc của người đạo diễn rồi

Ở đây tôi không nói tới những người viết kịch bản không có tay nghề Ðối với những biên kịch chuyên nghiệp, kịch bản của họ đã là một bộ phim (dù chỉ trên giấy) với đầy đủ các yếu tố gợi mở hết sức cụ thể cho sự tưởng tượng của người đọc về một bộ phim hoàn chỉnh (ít ra là theo ý nhà biên kịch)

Vấn đề gay cấn diễn ra ở các công đoạn sau đây:

Kịch bản một khi đã hoàn tất được nhà biên kịch gởi đến hãng phim, tại đây

nó được đọc tới đọc lui, xem xét kỹ lưỡng từng lời thoại, từng nhân vật, từng ý tứ nhỏ nhặt nhất (chẳng hạn hay chỗ này, dở chỗ kia, không nên điều này, bớt lại điều nọ, đẩy mạnh chỗ kia) Việc "thẩm định" trên là do một hội đồng nghệ thuật