+ Bổ sung kiến thức: giáo viên cung cấp thêm cho học sinh kiến thức về sự du nhập Thiên chúa giáo, nguyên nhân đạo Thiên chúa phát triển nhanh chóng, tại sao đạo này lại bị chính quyền p[r]
Trang 1BÀI 24: TÌNH HÌNH VĂN HÓA Ở CÁC THẾ KỈ XVI-XVIII
A Mục tiêu bài học
1 Về kiến thức
_Giúp học sinh nhận thức được sự xuất hiện của các loại hình văn hóa nghệ thuật, sự du nhập của thiên chúa giáo vào Việt Nam
2 Về kĩ năng
_Rèn luyện cho học sinh kĩ năng tổng hợp, liên hệ với thực tiễn…
3 Về tư tưởng
_Giúp học sinh hiểu được nát đẹp trong các giá trị văn hóa truyền thống để từ
đó có thái độ trân trọng, giữ gìn phát huy các giá trị văn hóa, các công trình kiến trúc
B Thiết bị tài liệu
_Sách giáo khoa, sách tham khảo
_Tranh về chùa Thiên Mụ, chùa Tây Phương
_Hình ảnh Alexan đơ Rốt và chữ quốc ngữ,
_Hình về các danh nhân như: Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan, Đào Duy Từ
_Hình ảnh về các tượng La Hán chùa Tây Phương
_Các thiết bị tài liệu khác
C Tiến trình dạy học
1 Ổn định lớp
2 Kiểm tra bài cũ
Đánh giá vai trò của phong trào Tây Sơn trong việc thống nhất đất nước?
3 Giới thiệu bài mới
Xã hội nước ta cuối thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII có những biến động to lớn, đã tác động rất lớn đến sự phát triển của văn hóa giáo dục thời kì này Mặt khác,
do sự mở rộng quan hệ kinh tế với các nước châu Âu cũng đã tác động rất lớn đến sự phát triển văn hóa Để tìm hiểu văn hóa nước ta có điểm gì mới, có gì khác với các giai đoạn phát triển trước thầy trò chúng ta sẽ cùng đi tìm hiểu trong bài ngày hôm nay
4 Dạy, học bài mới
?
Trang 2Kiến thức cơ bản Hoạt động của thầy và trò
I Về tư tưởng, tôn giáo
1 Tôn giáo
_Nho giáo từng bước suy
thoái
_Đạo giáo, Phật giáo dần được
phục hồi, chùa quán được xây
dựng thêm
_Thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII,
đạo Thiên chúa giáo được du
nhập vào Việt Nam và nhanh
chóng phát triển
+ Sau đó đạo Thiên chúa bị
nhà nước phong kiến cấm
đoán
2 Văn hóa, tín ngưỡng
_Thế kỉ XVI, chữ quốc ngữ ra
đời
_Tiếp nhận tinh hoa văn hóa
nhân loại người Việt làm giàu
thêm bản săc văn hóa của
mình
_Các tín ngưỡng truyền thống
tốt đẹp được phát huy: thờ
cúng tổ tiên, thờ người có
công với làng với nước…
GV: trong giai đoạn thế kỉ XVI-XVIII nước ta
có mấy tôn giáo?
HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
+ Bổ sung kiến thức
+ Chốt kiến thức
Tình hình các tôn giáo ở nước ta lúc này như thế nào?
HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
+ Giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức về chùa Tây Phương và chùa Thiên Mụ (phụ lục 1)
+ Bổ sung kiến thức: giáo viên cung cấp thêm cho học sinh kiến thức về sự du nhập Thiên chúa giáo, nguyên nhân đạo Thiên chúa phát triển nhanh chóng, tại sao đạo này lại bị chính quyền phong kiến cấm đoán (phụ lục 2)
+ Chốt kiến thức
Em có biết chữ quốc ngữ do ai sáng tạo? HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
+ Bổ sung kiến thức: giáo viên cung cấp cho học sinh những ý nghĩa quan trọng về sự ra đời của chữ quốc ngữ (phụ lục 3)
+ Chốt kiến thức
Lúc này nước ta có những tín ngưỡng truyền thống tốt đẹp nào? Ngày nay nó còn được nhân dân ta giữ gìn nữa hay không? HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách
?
?
?
Trang 3II Phát triển giáo dục và văn
học
1 Giáo dục
_Các triều đại phong kiến tiếp
tục chú trọng phát triển văn
học
_Nội dung: chủ yếu vẫn là
kinh sử
_Hạn chế: các bộ môn khoa
học tự nhiên không được chú
ý, không được đưa vào nội
dung thi cử
Kìm hãm sự phát triển
kinh tế
2 Văn học
_Thế kỉ XVI-XVIII, văn học
chữ Hán dần bị suy thoái
_Văn học chữ nôm hình thành
và phát triển
+ Xuất hiện nhiều nhà thơ nôm
nổi tiếng: Nguyễn Bỉnh
Khiêm, Phùng Khắc Khoan,
Đào Duy Từ…
_Văn học dân gian phát triển
khá mạnh
+ Hình thức: ca dao, hò, vè,
truyện cười, truyện dân gian…
+ Nội dung: nói lên nguyện
vọng về cuộc sống tự do, lên
án phong kiến…
giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
+ Bổ sung kiến thức: giáo viên nói thêm về các tín ngưỡng hiện nay vẫn được nhân dân ta tôn trọng, gìn giữ
+ Chốt kiến thức
Tình hình giáo dục ở nước ta lúc này ra sao?
HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
+ Nhận xét
+ Bổ sung kiến thức: giáo viên bổ sung thêm kiến thức về số lượng các kì thi được mở qua các triều đại (phụ lục 4)
+ Chốt kiến thức
Tại sao lúc này các nội dung khoa học tự nhiên lại không được chú ý và đưa vào nội dung thi cử?
HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
+ Nhận xét
+ Bổ sung kiến thức: nguyên nhân dẫn đến việc khoa học tự nhiên không được chú trọng, hậu quả của nó (phụ lục 5)
+ Chốt kiến thức
Văn học nước ta giai đoạn này có gì mới? HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
+ Nhận xét
?
?
?
Trang 4III Nghệ thuật và khoa học kĩ
thuật
1 Nghệ thuật
a Nghệ thuật kiến trúc điêu
khắc
_Nghệ thuật kiến trúc điêu
khắc tiếp tục phát triển với
nhiều công trình: chùa Thiên
Mụ, chùa Tây Phương, tượng
La hán chùa Tây Phương,
tượng Phật bà nghìn mắt nghìn
tay…
_Nghệ thuật dân gian hình
thành, phát triển
b Nghệ thuật sân khấu
_Nghệ thuật sân khấu phát
triển cả ở đàng trong lẫn đàng
ngoài
2 Khoa học
_Số công trình nghiên cứu
tăng lên
+ Về sử học: Đại Việt thông
sử, Phủ biên tạp lục…
+Về địa lí: tập bản đồ Thiên
nam tứ chí lộ đồ thư
+ Về quân sự: Hổ trướng khu
cơ
+ Về y học: các bộ sách y
dược của Hải Thượng Lãn
Ông
4 Kĩ thuật
_Kĩ thuật lúc này đã phát triển:
+ Bổ sung kiến thức: một số câu ca dao, tục ngữ, giới thiệu về các tác giả như Nguyễn Bỉnh Khiêm, Đào Duy Từ, Phùng Khắc Khoan và một tác phẩm tiêu biểu của các ông
Giáo viên giới thiệu sơ lược về tác phẩm Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc (phụ lục 6)
+ Chốt kiến thức
Em hãy nêu những thành tựu nghệ thuật ở nước ta giai đoạn này?
HS: Nghe câu hỏi, suy nghĩ, tìm trong sách giáo khoa
+ Trả lời
GV: Nghe học sinh trả lời, hướng các em đi đúng vấn đề
+ Nhận xét
+ Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu kiến thức được phản ánh trong bức ảnh về tượng La hán chùa Tây Phương
+ Giải thích cho học sinh về ý nghĩa lịch sử, giá trị của tượng Phật bà nghìn mắt nghìn tay (phụ lục 7)
+ Chốt kiến thức
GV: cho học sinh hoạt động nhóm
_Giáo viên chia học sinh cả lớp làm bốn nhóm + Nhóm 1: tìm hiểu các thành tựu về sử học + Nhóm 2: tìm hiểu các thành tựu về địa lí + Nhóm 3: tìm hiểu các thành tựu về quân sự + Nhóm 4: tìm hiểu các thành tựu về y học GV: làm việc với các nhóm
+ nghe câu trả lời của các nhóm
+ Nhận xét
+ Bổ sung
+ Chốt ý
?
Trang 5kĩ thuật đúc súng kiểu phương
Tây, đóng thuyền chiến, xây
đắp thành lũy…
5 Củng cố
Giáo viên đưa ra các câu hỏi vừa giúp học sinh tái hiện lại kiến thức đã học vừa nâng cao sự hiểu biết của các em
Em hãy nêu những đặc điểm nổi bật của tình hình tư tưởng, tôn giáo nước
ta thế kỉ XVI-XVIII?
Những bước phát triển mới trong khoa học kĩ thuật nước ta thế kỉ XVI-XVIII?
6 Bài tập
Em hãy tìm hiểu về một công trình kiến trúc, nghệ thuật, làn điệu dân ca, lễ hội trong giai đoạn thế kỉ XVI-XVIII ở nơi em sống
D Phụ lục
Phụ lục 1
Chùa Tây Phương: theo nhiều tài liệu chùa Tây Phương được xây dựng từ rất lâu đời nhưng chùa do ai làm và làm từ bao giờ thì chưa xác định được Chỉ biết rằng vào năm 1554 chùa được xây dựng trên nền chùa cũ Theo thời gian do chiến tranh tàn phá chùa trải qua nhiều lần trùng tu xây dựng Đến năm 1794, dưới thời vua Quang Trung chùa được đại tu mới hoàn toàn đặt tên là chùa Tây Phương Đây là nơi tập trung nhiểu kiệt tác của nghệ thuật trạm chổ, điêu khắc đặc biệt là các tượng La hán
Chùa Thiên Mụ: theo truyền thuyết kể rằng, trong một lần đi khảo sát dọc bờ sông Hương, chúa Nguyễn Hoàng thấy ngọn đồi Hà Khê nổi lên như hình một con rồng đang quay đầu nhìn lại chan chứa niềm hi vọng Chúa lên bờ và được nhân dân kể lại rằng: hàng đêm có một bà lão mặc áo đỏ quần lam hiện ra và nói “rồi đây sẽ có một vị chân chúa đến đây dựng chùa để tụ khí bền cho long mạch” Nghe vậy chúa hết sức mừng rỡ, cho đổi tên ngọn đồi Hà Khê thành Thiên Mụ sơn, rồi cho dựng chùa ở đây gọi là chùa Thiên Mụ
Phụ lục 2
Năm 1533, một người phương Tây là Inêkhu đã lén lút vào truyền đạo ở xã Ninh Cường (Nam Trực-Nam Định) và xã Quần Anh (Hải Hậu-Nam Định) Sau
đó nhiều giáo sĩ Nhật, Italia, Bồ Đào Nha… cũng vào Đại Việt truyền đạo Nguyên nhân đạo Thiên chúa phát triển nhanh:
+ Do hoàn cảnh lúc bấy giờ chiến tranh xảy ra liên miên lòng người li tán, xã hội bị đồng tiền chi phối, làm cho đời sống nhân dân hết sức khổ cực, họ muốn tìm một chỗ dựa về tinh thần
+ Sự suy thoái của Nho giáo làm cho đạo Thiên chúa có điều kiện phát triển
?
?
Trang 6+ Các tôn giáo khác như Phật giáo, Đạo giáo đã tồn tại rất lâu đời nhưng lại không tạo ra được chuyển biến lớn trong xã hội làm giảm lòng tin của nhân dân + Bản thân Thiên chúa giáo cũng có những tiến bộ: giáo lí chủ trương mọi người đều bình đẳng trước chúa Cùng với việc du nhập đạo Thiên chúa là các thành tựu khoa học kĩ thuật phương Tây, họ cũng lập nhiều hội tương tế giúp đỡ những người nghèo như các trường học, nhà thương, trại trẻ mồ côi
Nguyên nhân cấm đạo:
+ Nó không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam, được truyền bá theo phương châm “chủ nghĩa đế quốc về tôn giáo” chủ trương xóa bỏ mọi tôn giáo, tín ngưỡng bản địa Do vậy, khi vào Việt Nam-nơi tục thờ cúng tổ tiên rất được coi trọng nó đã không được chấp nhận, việc hoàng tử Cảnh sau thờ gian đi Pháp
về không làm lễ trước bàn thờ tổ tiên làm cho vua Gia Long rất lo lắng
+ Nó đe dọa ngôi vua, là nguy co đối với chính quyền phong kiến
+ Phục vụ cho mưu đồ xâm lược của chủ nghĩa thực dân
Phụ lục 3
Có thể nói chữ Quốc ngữ ra đời là một cuộc “cách mạng” trong lịch sử hình thành chữ viết của dân tộc ta Chữ Quốc ngữ có thể biểu thị một cách chính xác bất kì âm thanh nào của tiếng Việt, cấu tạo lại đơn giản dễ nhớ dễ học, dễ thuộc Tuy vậy lúc đầu chữ Quốc ngữ chưa định hình mà phải trải qua một thời gian dài mới hoàn chỉnh như ngày nay
Phụ lục 4
Nhà Mạc: tổ chức được 22 kì thi lấy đỗ 13 trạng nguyên và 385 tiến sĩ
Nhà Lê-Trịnh tổ chức khoảng 50 kì thi láy đỗ 895 tiến sĩ
Phụ lục 5
Nguyên nhân khoa học tự nhiên không được chú trọng:
+ Xuất phát từ tư tưởng “nội hạ ngoại di” của Nho giáo, phàm cái gì là của mình thì đều tốt, đều hay, cái gì của người là không tốt không hay
+ Trong xã hội nước ta lúc đó không có nhu cầu về khoa học tự nhiên
+ Việc tham gia nghiên cứu khoa học tự nhiên lúc này không mạng lại lợi ích kinh tế nào cả
Ảnh hưởng của việc khoa học tự nhiên không được chú trọng: thực tế chứng minh rằng khoa học tự nhiên là nguồn gốc của mọi tiến bộ khoa học kĩ thuật, là động lực thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất để tạo ra nhiều của cải cho xã hội Nhưng với đầu óc bảo thủ lạc hậu các chính quyền phong kiến đã không cú trọng phát triển khoa học tự nhiên Điều đó đã làm cho mầm mống kinh tế tư bản chủ nghĩa ở nước ta lúc này đã xuất hiện nhưng không thể nào phát triển được, làm cho nước ta lỡ nhịp phát triển với thời đại
Phụ lục 6
Trang 7Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585), Phùng Khắc Khoan (1528-1613), Đào Duy
Từ (1527-1634) Thơ văn của các ông nói lên triết lý nhân sinh sâu sắc Tiêu biểu như bài thơ “Nhàn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm:
“Một mai một cuốc một cần câu Thơ thẩn dầu ai vui thú nào
Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ Người khôn người đến chốn lao xao Thu ăn măng trúc, đông ăn giá
Xuân tắm hồ sen hạ tắm ao
Rượu đến cội cây ta sẽ nhấp Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao”
Đây là triết lý nhân sinh hết sức sâu sắc giữa dại và khôn của người đời
_ Chinh phụ ngâm là tác phẩm thơ nôm bất hủ, nó nói lên nỗi lòng của người thiếu phụ có chồng đi chiến tranh Đồng thời nó cũng lên án chiến tranh phong kiến đã gây ra bao cảnh vợ mất chồng, cha mất con:
“Lòng này gửi gió đông có tiện Nghìn vàng xin gửi đến non yên Non yên dù chẳng tới miền Nhớ chàng đằng đẵng đường lên bằng trời Trời xa thẳm xa vời khôn thấu
Nỗi nhớ chàng đau đáu nào xong”…
Phụ lục 7
Tượng La hán: hai bức tượng ta nhìn thấy trên hình được tạc bằng gỗ sơn có niên đại năm 1794 hai bức tượng này đều có kích thước tương đương người thật cho thấy vẻ tài hoa, sự sáng tạo của người nghệ nhân Quan sát bức tranh ta thấy dường như các vị đang suy nghĩ một điều gì đó rất lớn lao mà vẫn chưa tìm được lời đáp Chính vì vậy mà sau này Huy Cận đến thăm chùa Tây Phương ông đã phải thốt lên:
“Các vị la hán chùa Tây Phương Tôi đến thăm về lòng vấn vương
Há chẳng phải đây là sứ phật
Mà sao ai nấy mặt đau thương
…
Mặt cúi mặt nghiêng mặt ngoảnh sau Quay theo tám hướng hỏi trời sâu Một câu hỏi lớn không lời đáp Cho đến bây giờ mặt vẫn chau”
Trang 8Tượng phật bà nghìn mắt nghìn tay do nghệ nhân Trương Thọ Nam tạc vào năm 1656 Đây được coi là tác phẩm điêu khắc có nội dung hoàn chỉnh bậc nhất thế giới về thế giới quan nhân sinh quan theo quan điểm Phật giáo truyền thống