Ngoài thuốc lá, một điều tai hại khác là tiêu thụ quá nhiều những thực phẩm có nhiệt lượng cao nhưng chỉ chứa ít chất dinh dưỡng, khiến cho các cơ quan trong cơ thể phải cố gắng làm việc[r]
Trang 1I KHÁI NIỆM BỆNH UNG THƯ
Bệnh ung thư xảy ra khi các tế bào phân chia một cách bất thường Các tế bào bất thường này có thể xâm nhập vào các mô lân cận hoặc đi đến những vùng
xa hơn của cơ thể bằng cách đi vào máu hoặc hệ bạch huyết
Để đảm bảo các chức năng cơ thể con người hoạt động bình thường, mỗi cơ quan phải có một số lượng tế bào nhất định Tuy vậy, các tế bào trong hầu hết các cơ quan đều có tuổi thọ ngắn ngủi, và để duy trì các cơ quan chức năng, cơ thể cần phải tìm và thay thế các tế bào mất đi bằng quá trình phân chia tế bào Quá trình phân bào sẽ do các gian nằm trong nhân tế bào kiểm soát Chúng hoạt động như những cẩm nang hướng dẫn, yêu cầu tế bào phải tạo các protein nào, cách phân chia chúng và chúng sẽ tồn tại trong bao lâu Mã di truyền này
có thể bị hủy hoại do một số yếu tố, dẫn đến việc xuất hiện các lỗi sinh học bên trong cuốn cẩm nang hướng dẫn này Những lỗi này có thể khiến thay đổi đáng
kể cách hoạt động của tế bào Thay vì tạm nghỉ ngơi, tế bào sẽ tiếp tục phân chia, và thay vì chết đi, các tế bào sẽ tiếp tục sống
Hiện nay có một số cơ chế để giúp ngăn các lỗi di truyền phát sinh và tiêu diệt các tế bào khác thường về mặt di truyền khỏi cơ thể Tuy nhiên, ở một số người, những biện pháp phòng vệ này vẫn không chưa đủ, và số tế bào khác thường này đã vượt ra ngoài sự kiểm soát của cơ thể và tiếp tục phát triển Những tế bào ung thư này tăng dần lên và hủy hoại các mô khỏe mạnh
Tế bào ung thư cần các chất dinh dưỡng để sống sót và sinh sôi Nhiều loại bệnh ung thư có thể kích thích mạch máu phát triển để cung cấp cho chúng những thức ăn cần thiết Trên thực tế, từ ung thư bắt nguồn từ tiếng Latin Cancri, có nghĩa là cua Người xưa nghĩ rằng các mạch máu phình to quanh khối
u lớn trông giống như các chân và càng cua
Trang 2II C¸c nguyªn nh©n g©y bÖnh ung th
Ngày nay người ta biết rõ ung thư không phải do một nguyên nhân gây
ra Tùy theo mỗi loại ung thư mà có những nguyên nhân riêng biệt Một tác nhân sinh ung thư có thể gây ra một số loại ung thư và ngược lại một loại ung thư có thể do một số tác nhân khác nhau Có nhiều yếu tố liên quan đến sinh bệnh ung thư trong đó có 3 nhóm tác nhân chính gây ung thư: hóa học, vật lý và sinh học.
Nguyên nhân hóa học
Các yếu tố hoá học là các tác nhân chủ yếu gây bệnh ung thư ở người 65% các bệnh ung thư, trong đó chủ yếu là ung thư phổi, khoang miệng, hạ họng -thanh quản, thực quản, bàng quang, vú, cổ tử cung, đại - trực tràng là do hút thuốc, chế độ ăn không hợp lý và một số yếu tố khác gây nên
1 Thuốc lá
Vai trò gây b nh c a hút thu c ã ệ ủ ố đ được ch ng minh qua nhi u nghiênứ ề
c u trên th gi i c ng nh nứ ế ớ ũ ư ở ước ta Hút 1 i u thu c t c l ã t mìnhđ ế ố ứ à đ ự
l m m t i 5,5 phút c a cu c s ng Tính trung bình, tu i th c a nh ngà ấ đ ủ ộ ố ổ ọ ủ ữ
người hút thu c gi m t 5 - 8 n m so v i ngố ả ừ ă ớ ười không hút do các b nh thu cệ ố
lá gây nên bao g m các b nh v ung th , tim m ch, b nh ph i t c ngh n ồ ệ ề ư ạ ệ ổ ắ ẽ
Thuốc lá là nguyên nhân của khoảng 30% tổng số các trường hợp ung thư trong đó chủ yếu là ung thư phổi, ung thư hạ họng - thanh quản, thực quản, cổ tử
Trang 3cung, ung thư tụy, ung thư đường tiết niệu Riêng ung thư phổi, hút thuốc lá là nguyên nhân của trên 90% trường hợp
Khói thuốc lá chứa hơn 4.000 loại hoá chất Trong đó có hơn 200 loại có hại cho sức khỏe bao gồm các chất gây nghiện và các chất gây độc Đặc biệt, trong số này có tới 43 chất đã được chứng minh gây nên bệnh ung thư như benzopyren, nitrosamin, cadmium, nickel, urethan, toluidin
Qua thống kê người ta thấy, người nghiện thuốc lá có nguy cơ bị ung thư phổi cao gấp 10 lần người không hút Nếu nghiện nặng với liều trên 20 điếu/ngày thì nguy cơ cao gấp 15 - 20 lần Tuổi bắt đầu hút càng trẻ cũng như số năm hút càng nhiều thì nguy cơ mắc các loại ung thư liên quan càng cao Hút thuốc lá nâu có nguy cơ cao hơn thuốc lá vàng Hút thuốc lào cũng có nguy cơ cao như thuốc lá Tục lệ ăn trầu thuốc cũng là yếu tố nguy cơ gây ung thư khoang miệng
Người sống và làm việc với người hút thuốc lá cũng có nguy cơ mắc bệnh ung thư và một số bệnh khác liên quan tới thuốc lá Dòng khói phụ có từ sự đốt cháy ở đầu điếu thuốc lá chứa các chất độc gây ung thư còn cao hơn dòng khói chính do người hút hít vào trong phổi của mình
Người đang nghiện mà bỏ được hút thuốc cũng làm giảm được nguy cơ gây ung thư Những người không hút thuốc nhưng sống trong môi trường có người hút thuốc, thường xuyên hít phải khói thuốc (hút thuốc thụ động) cũng có nguy
cơ bị ung thư phổi và các loại ung thư liên quan Trẻ em hít phải khói thuốc theo cách này cũng dễ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp dưới, hen phế quản, viêm tai giữa, ảnh hưởng tới cơ tim và một số bệnh đường ruột
2 Chế độ ăn và ô nhiễm thực phẩm
“Bệnh vào từ miệng và họa cũng từ miệng ra” là câu nói của người xưa phần nào áp dụng đối với bệnh ung thư Bản thân thực phẩm không gây ung thư nhưng các chất bảo quản thực phẩm, các chất trung gian chuyển hoá và các chất sinh ra từ nấm mốc là nguyên nhân dẫn đến ung thư Ngày nay người ta còn thấy mất cân bằng các thành phần trong chế độ ăn, nhiều chất béo quá làm tăng nguy
Trang 4cơ ung thư Các nhà khoa học đã chứng minh được là có khoảng hơn 30% số trường hợp ung thư liên quan đến chế độ ăn
Bình thường trong rau cải hàm lượng nitrit chỉ ở dạng vết nhưng khi muối dưa thì hàm lượng nitrit tăng lên do quá trình vi sinh khử nitrat có trong rau thành nitrit Khi dưa bị khú thì hàm lượng nitrit tăng cao nhất Trong cơ thể các nitrit sẽ tác dụng với amin bậc 2 có trong một số thức ăn như tôm, cá, đặc biệt là mắm tôm tạo thành hợp chất nitrosamin Đây là chất gây ung thư mạnh trên thực nghiệm Chính vì vậy nên hạn chế ăn dưa muối, đặc biệt không ăn dưa khú Benzopyrene được tạo ra khi thịt được nướng bằng than hoặc xông khói Benzopyrene cũng được tạo ra khi rán thức ăn bằng dầu/mỡ đã sử dụng Đây là chất đã được chứng minh gây ung thư mạnh trên thực nghiệm Để hạn chế nguy
cơ gây ung thư từ benzopyrene nên tránh nướng thức ăn khi lò còn khói và nên hạn chế ăn thức ăn nướng hoặc rán
Nấm mốc Aspergillus flavus thường có ở gạo và lạc bảo quản không tốt, tiết ra chất độc có tên aflatoxin gây ung thư gan Chế độ ăn nhiều mì chính, ăn mặn cũng là yếu tố nguy cơ gây ung thư, đặc biệt là ung thư đường tiêu hoá như ung thư dạ dày
Rượu không sinh ung thư nhưng rượu mạnh gây bỏng mạn tính niêm mạc
hạ họng và thực quản có thể gây ung thư sau này Người ta ăn trầu thường phải
có vôi, vôi đã tôi là chất kiềm có thể làm bỏng niêm mạc miệng, họng
V ch ề ế độ ă n, th c n có nhi u ch t béo ứ ă ề ấ động v t gây t ng nguy cậ ă ơ ung th vú, ung th tuy n ti n li t v ung th ư ư ế ề ệ à ư đạ ựi tr c tr ng Trái l i ch à ạ ế độ
n có nhi u rau xanh, hoa qu v nhi u ch t x có th l m gi m nguy c các
ung th n y.ư à
Trang 5Benzopyrene được tạo ra khi nướng thịt bằng than hoặc xông khói
Trên cơ sở các nghiên cứu, các nhà khoa học đã đưa ra những lời khuyên dưới đây về chế độ ăn để giảm thiểu nguy cơ gây ung thư:
- Ăn nhiều rau và hoa quả tươi: chú ý rau quả ăn hằng ngày phải tươi và càng đậm màu càng tốt (màu xanh đậm của rau, đỏ thẫm của cà chua, cà rốt ) Nên ăn rau quả tươi hoặc luộc sơ qua, hạn chế xào, rán Rau, đậu nếu được hấp
và luộc chín sẽ giảm đáng kể hàm lượng vitamin và các chất cần thiết
- Cơm, bánh mì và các loại ngũ cốc khác nên nấu từ loại gạo xát không quá
kỹ, bánh mì làm từ hạt lúa mỳ chưa rây, bánh mỳ đen càng tốt
- Giảm chất béo: Ăn thịt, cá nạc là chính Không nên ăn và xào, rán thức ăn bằng mỡ động vật Nên thay mỡ động vật bằng dầu thực vật nhưng cũng nên hạn chế càng ít càng tốt
- Dùng ít thức ăn ướp mặn: Các thức ăn bảo quản lâu bằng cách hun khói, ướp muối, ngâm dấm đều không tốt cho cơ thể
- Hạn chế uống rượu
- Tự kiểm tra cân nặng của bản thân: Nên có một chế độ ăn điều độ, tránh
ăn uống quá mức hay lợi dụng tiệc tùng, bớt ăn thực phẩm béo, nhiều đường, hạn chế các loại nước ngọt, bánh, kem Nên định kỳ tự kiểm tra cân nặng 3 tháng một lần để điều chỉnh chế độ ăn và luyện tập cho phù hợp
III 10 nguy c¬ g©y bÖnh ung th
Trang 6Uống rượu, hút thuốc lá, ăn uống không lành mạnh, phơi nắng quá nhiều , những điều mà thường ngày bạn gặp, cũng là
những nguyên nhân có nguy cơ gây bệnh ung
thư
1 Khuynh hướng gen học (hay yếu tố
bẩm sinh của mỗi người): Một số thể ung thư
như ung thư đại tràng, ung thư vú thường gặp
ở nhiều người trong gia đình Đó là khuynh
hướng gen dễ bị ung thư, chứ bản thân ung thư
không phải là bệnh di truyền
Những yếu tố không phải gen học (như môi trường) cần hiện diện mới có thể gây kích thích hoặc cản trở sự phát triển bệnh Nếu trong gia đình có người
bị ung thư thì không nhất thiết người thân cũng sẽ bị bệnh vì còn phụ thuộc vào yếu tố môi trường Tuy nhiên, khi gia đình có tiền sử bị ung thư thì các thành viên cũng có nguy cơ cao
2 Phơi nhiễm với hormone estrogen (ở phụ nữ): Nếu phụ nữ bị phơi
nhiễm quá nhiều với estrogen (có nhiều hormone này trong máu) sẽ có nguy cơ
bị một số ung thư ở cơ quan sinh sản (như ung thư vú, tử cung), vì estrogen kích thích sự phát triển các tế bào mô này
Mức độ phơi nhiễm với estrogen của phụ nữ gồm nhiều yếu tố chi phối như tuổi có kinh lần đầu, thai nghén và tuổi khi có thai, tuổi mãn kinh, cân nặng, hoạt động thể chất và cách ăn uống
Ví dụ một phụ nữ có kinh lần đầu sớm và mãn kinh muộn sẽ bị phơi nhiễm với estrogen nhiều hơn phụ nữ có kinh lần đầu muộn hơn và mãn kinh sớm hơn (trong điều kiện thói quen ăn uống và những yếu tố khác như nhau)
Phụ nữ có thể làm giảm nồng độ estrogen để giảm nguy cơ bị ung thư bằng cách có con trước 35 tuổi, thường xuyên vận động, không uống rượu và ăn ít
mỡ Cũng nên tránh những thức ăn còn tồn đọng estrogen như các sản phẩm làm
từ sữa
Thịt nướng là một trong những tác nhân gây ung thư
Trang 7Thực phẩm chế biến từ đậu tương có thể giúp bảo vệ phụ nữ chống lại chất estrogen có trong những thuốc trừ sâu thường dùng và các chất ô nhiễm do công nghiệp
3 Bức xạ ion hóa: Phơi nhiễm nhiều với bức xạ ion hóa như tia X và bức
xạ hạt nhân có thể gây tổn thương DNA và dẫn đến ung thư Nguy cơ DNA bị tổn thương phụ thuộc vào sự phơi nhiễm nhiều hay ít trong cả cuộc đời;
Do đó chúng ta nên hạn chế sự tiếp xúc với tia X bằng cách chỉ nên chụp X-quang khi rất cần thiết Đôi khi do lợi ích của việc chụp X-quang vú cao hơn những nguy cơ do phương pháp này gây ra (nhất là đối với các phụ nữ có nguy
cơ cao bị ung thư vú) thì bác sĩ vẫn chỉ định cho chụp X-quang
4 Bức xạ tia cực tím: Là bức xạ từ mặt trời đi tới trái đất Loại bức xạ có
hại nhất là loại có tần số cao, tức những tia cực tím B có khả năng làm tổn thương DNA Những tia này là nguyên nhân của đến 90% các trường hợp ung thư da
Vì vậy cần tránh phơi nắng quá nhiều và bôi kem chống nắng có chỉ số cao (SPF cao) Đặc biệt, cần chống phơi nhiễm nắng cho những vùng dễ phát triển ung thư da nhất như tai, má và mũi
5 Hóa chất gây ung thư: Asbetos, benzen, formaldehyt và diesel sẽ trở
nên nguy hiểm khi có nồng độ cao Các chất này thường có ở một số môi trường làm việc Trong 50 năm qua, sự kiểm soát nghiêm ngặt những chất gây ung thư
ở môi trường làm việc đã giúp giảm bớt được rất nhiều ca bệnh
6 Khói thuốc lá: Tỷ lệ các ca tử vong do hút thuốc lá chiếm khoảng 30%
số các ca tử vong do ung thư ở Mỹ Khói thuốc lá là yếu tố gây ung thư nghiêm trọng nhất, không chỉ là nguyên nhân gây ung thư phổi mà còn gây ung thư đường hô hấp trên, thực quản, bàng quang, tụy và có thể cả ung thư dạ dày, gan, thận, đại tràng và trực tràng
Hít phải khói thuốc lá thụ động cũng là nguyên nhân gây tử vong do ung thư phổi cho nhiều người không nghiện thuốc Tỷ lệ sống sót do ung thư phổi rất thấp vì loại ung thư này không dễ phát hiện
Trang 8Thường khi nhận thấy thì đã quá muộn và ung thư đã di căn Cách hiệu quả nhất để giảm nguy cơ bị ung thư phổi là bỏ hẳn hút thuốc lá và hạn chế hít phải khói thuốc thụ động
7 Rượu: Là nguyên nhân của khoảng 3% số ca tử vong do ung thư Những
người nghiện rượu nặng có nguy cơ cao bị ung thư miệng, họng, thực quản, dạ dày và gan Mặc dù rượu dường như có khả năng làm giảm nguy cơ bị bệnh tim mạch nếu dùng chừng mực nhưng có bằng chứng cho thấy việc uống rượu thường xuyên sẽ là nguy cơ gây ung thư vú và có lẽ cả ung thư đại - trực tràng
8 Thực phẩm gây ung thư: Cần hạn chế một số thực phẩm có thể gây ung
thư và loại bỏ hoàn toàn một số khác Nên dùng hạn chế các thực phẩm ướp muối, ủ chua, ngâm dấm và hun khói như cá hun khói, dưa góp, thịt xử lý bằng nitrit
Thịt nướng cũng được xem là một tác nhân gây ung thư Khắc phục bằng cách ăn nhiều những thực phẩm giàu vitamin C có tác dụng chống oxy hóa Thói quen uống quá nóng cũng dễ dẫn đến nguy cơ cao bị ung thư thực quản
9 Ăn uống không lành mạnh: Mỡ (bão hòa) của động vật (đặc biệt là mỡ
của loại thịt đỏ) có liên quan đến nhiều thể ung thư khác nhau như ung thư đại tràng, trực tràng và tuyến tiền liệt Chế độ ăn ít mỡ, nhiều thức ăn làm từ đậu tương, chất xơ, rau quả có thể phòng ngừa được ung thư vì chúng có tính chống oxy hóa, ngăn cản được các yếu tố nguy cơ phát triển thành ung thư
10 Những gốc tự do: Rất nguy hiểm vì có hoạt tính cao, gây tổn thương
cho DNA và dẫn đến ung thư Có nhiều nguồn tạo ra các gốc tự do, ví dụ mỡ đa phân tử không bão hòa có xu hướng bị oxy hóa và tạo thành các gốc tự do
Sự tạo thành các gốc tự do trong cơ thể xảy ra khi cơ chế điều hòa sinh hóa
để giảm bớt gốc tự do không theo kịp với sự sản xuất những chất này Do đó cơ thể cần được bổ sung các chất chống oxy hóa có tác dụng kiềm hãm, ngăn cản
sự tạo thành các gốc tự do
Vitamin C và A là những chất chống oxy hóa tốt nhất, vì thế chúng ta nên
bổ sung hoặc ăn những thực phẩm chứa nhiều 2 loại vitamin này, như hoa quả
có màu vàng, đỏ và các loại rau
Trang 9IV NGUYÊN TẮC ĐIỀU TRỊ BỆNH UNG THƯ
Ung thư có thể chữa khỏi khoảng50% cho toàn bộ bệnh ung thư Có những bệnh ung thư đạt > 80% (ung thư rau, ung thư hạch hệ thống, bệnh Hodgkin) Những nguyên tắc điều trị Ung thư
1 Nguyên tắc điều trị phối hợp
- Đặc tính ung thư là phát triển tại chỗ, xâm lấn ra các vùng xung quanh, di căn xa
- Điều trị bệnh có hiệu quả, thường phải phối hợp nhiều biện pháp điều trị
- Mỗi phương pháp đều có chỉ định điều trị riêng:
+ Phẫu thuật là phương pháp điều trị tại chỗ
+ Xạ trị là phương pháp điều trị tại vùng
+ Hoá chất, nội tiết và miễn dịch là phương pháp điều trị toàn thân
- Vì vậy cần thiết phải phối hợp nhiều phương pháp điều trị
- Việc điều trị bệnh ung thư là công việc của một tập thể các thầy thuốc thuộc nhiều chuyên khoa khác nhau: điều trị đa mô thức
2 Phải có chẩn đoán chính xác
- Chẩn đoán loại bệnh ung thư
- Chẩn đoán chính xác bằng giải phẫu bệnh
- Chẩn đoán giai đoạn bệnh
- Đánh giá tình trạng sức khoẻ chung của ngời bệnh
3 Xác định rõ mục đích điều trị
+ Triệt căn
+ Tạm thời
4 Lập kế hoạch điều trị
Trang 10- Việc chẩn đoán và xác định mục đích điều trị, việc lập kế hoạch điều trị
và chăm sóc bệnh nhân toàn diện, chi tiết trong từng giai đoạn có một vai trò quyết định, đảm bảo hiệu quả điều trị
- Căn cứ vào chẩn đoán, tiến triển, GPB, giai đoạn bệnh
5 Theo dõi sau điều trị
- Phát hiện kịp thời sửa chữa những biến chứng do các phơng pháp điều trị gây ra
- Phát hiện sớm các tái phát ung thư
- Phát hiện những di căn Ung thư và có hướng xử trí thích hợp
- Hai năm đầu sau điều trị khám định kỳ 2-3 tháng/lần
- Năm tiếp theo khám 6 tháng/lần
V PHÒNG BỆNH UNG THƯ
1 Làm gì để phòng bệnh ung thư?
Các nghiên cứu hiện nay cho thấy rằng, bệnh ung thư không phải là tác nhân bên ngoài tấn công cơ thể chúng ta Nó là sự biến đổi có hại xảy ra bên trong cơ thể ở cấp độ tế bào, gây ra bởi cấu trúc gen cùng với những gì mà chúng ta làm, hoặc không làm hàng ngày, để dẫn tới những biến đổi về tế bào này Những tế bào bị biến đổi đó bắt đầu tạo ra những “bản sao” để xâm lăng những “lãnh thổ” quí báu trong cơ thể và đánh đuổi những tế bào lành mạnh ra khỏi những nơi đó
Lối sống và bệnh ung thư: Theo nh ng nghiên c u khoa h c, a sữ ứ ọ đ ố
nh ng ti n trình ung th không ph i l do y u t di truy n ữ ế ư ả à ế ố ề định o t m lđ ạ à à
s bi n ự ế đổi trong t b o, gây ra b i nh ng gì m chúng ta l m h ng ng y:ế à ở ữ à à à à
nh ng gì m chúng ta n v u ng, chúng ta có t p th d c hay không vữ à ă à ố ậ ể ụ à
h ng lo t nh ng l a ch n ho c thói quen khác trong l i s ng Theo à ạ ữ ự ọ ặ ố ố ước tính
c a các chuyên gia, h n m t n a t ng s c a nh ng ca ung th có th ng nủ ơ ộ ử ổ ố ủ ữ ư ể ă
ng a ừ được n u chúng ta t s n sóc mình m t cách th n tr ng.ế ự ă ộ ậ ọ