Với học sinh các trường ở vùng kinh tế đặc biệt khó khăn như trường THCS Sinh Long thì việc rèn luyện kỹ năng thực hành Địa lí cho các em trong một bài học gặp không ít khó khăn: ví dụ v[r]
Trang 1BÁO CÁO SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM CỦA GIÁO VIÊN
NĂM HỌC 2011- 2012
SƠ YẾU LÝ LỊCH
Họ và Tên : Hoàng Thị Hoa
Ngày tháng năm sinh : 31/ 8 /1980
Chức vụ và đơn vị công tác : Giáo viên trường THCS Sinh Long
Trình độ chuyên môn : Cao đẳng sư phạm
Trang 2LỜI GIỚI THIỆU
Sách giáo khoa Địa lí lớp 9 (theo chương trình đổi mới) được biên soạntheo tinh thần cung cấp các tình huống, các thông tin đã được lựa chọn đểgiáo viên có thể tổ chức, hướng dẫn cho học sinh tập phân tích, tổng hợp và
xử lý thông tin, tạo điều kiện cho học sinh trong quá trình học tập vừa tiếpnhận được các kiến thức, vừa rèn luyện được các kỹ năng và nắm được
phương pháp học tập
Bên cạnh các bài học chính, bài đọc thêm, chương trình địa lí lớp 9 có 11bài thực hành và sau mỗi bài học đều có phần câu hỏi và bài tập để củng cốkiến thức và kĩ năng của học sinh Các bài thực hành Địa lí và phần bài tậpĐịa lý trước đây thường bị xem nhẹ mặc dù nó rất quan trọng
Hiện nay, dạy học được coi là quá trình phát triển của bản thân học sinh,việc học tập không chỉ là quá trình lĩnh hội kiến thức có sẵn mà còn là quátrình học sinh tự khám phá, tự tìm đến với kiến thức mới nhờ sự giúp đỡ, hướng dẫn của giáo viên Quá trình này được thể hiện rất rõ trong các bàithực hành Địa lí và các bài tập Địa lý lớp 9
Trong các bài thực hành và phần bài tập Địa lý lớp 9, sách giáo khoakhông còn chỉ là tài liệu trình bày các kiến thức có sẵn để học sinh dựa vào đóxác định, vẽ biểu đồ rồi trả lời câu hỏi Do đó cùng với việc đổi mới về kiếnthức, chương trình sách giáo khoa thì cần phải có sự đổi mới về phương pháp
để tổ chức các hoạt động học tập tự giác, tích cực và độc lập của học sinh Đểhọc sinh có thể tự xác định và vẽ được biểu đồ và làm trọn vẹn được các bàitập Địa lý
Với phương pháp và kinh nghiệm của bản thân, tôi mạnh dạn xin đa ra
sáng kiến kinh nghiệm về: "Kỹ năng xác định và vẽ biểu đồ trong bài tập địa lý lớp 9 -THCS", để đồng nghiệp tham khảo và rất mong nhận được sự
đóng góp của các đồng nghiệp để bài viết được hoàn thiện hơn
Xin chân thành cảm ơn!
Trang 3I TÊN SÁNG KIẾN:
“RÈN KỸ NĂNG XÁC ĐỊNH VÀ VẼ BIỂU ĐỒ
TRONG BÀI TẬP ĐỊA LÍ 9”
- Các phương pháp nghiên cứu:
+ Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: nhằm xây dựng cơ sở lí luận cho
+ Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động:
- Thông qua kết quả các bài kiểm tra có thể đánh giá chất lượng và hiệu quả
kỹ năng sử dụng bản đồ của học sinh
- Đối tượng tác động và phạm vi áp dụng.
+ Đối tượng tác động: Học sinh
+ Phạm vi áp dụng: Học sinh của lớp, 9 trường THCS Sinh Long-
Na Hang- Tuyên Quang
- Thời gian: Năm học 2010 – 2011
II MÔ TẢ Ý TƯỞNG:
1 Hiện trạng và nguyên nhân chủ yếu của hiện trạng.
Trong các môn học ở nhà trường THCS đều vận dụng rất nhiều các bàitập, bài thực hành Mỗi môn học có một số dạng bài tập với đặc thù riêng,đối với môn Địa lí cũng vậy Ở đây tôi chỉ xin đa ra một phần trong tổnghợp phần bài tập Địa lí đó là dạng bài tập biểu đồ
Bài thực hành vẽ biểu đồ giúp cho học sinh trong quá trình học tập tiếpthu được kiến thức từ đơn giản đến phức tạp Cũng qua đó mà học sinh bồi
Trang 4dưỡng thêm năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn.
Thực hành kỹ năng Địa lí trong đó có kỹ năng vẽ biểu đồ là một yêu cầurất quan trọng của việc học tập môn Địa lí Vì vậy, các đề kiểm tra, đề thi họcsinh giỏi môn Địa lí đều có hai phần lí thuyết và phần thực hành Trong đóphần thực hành thường có những bài tập về vẽ và nhận xét biểu đồ chiếmkhoảng 30 - 35% tổng số điểm
Hiện nay trong chương trình đổi mới của sách giáo khoa Địa lí lớp 9 gồm có 52 tiết học thì đã có 11 tiết thực hành trong đó có 6 tiết về vẽ biểu đồ
-và có khoảng 13 bài tập về rèn luyện kỹ năng vẽ -và nhận xét biểu đồ sau cácbìa học của học sinh trong phần câu hỏi và bài tập trong sách giáo khoa Điều
đó chứng tỏ rằng bộ môn Địa lí lớp 9 hiện nay không chỉ chú trọng đến việccung cấp cho học sinh những kiến thức lí thuyết mà còn giúp các em rènluyện những kỹ năng đại lí cần thiết, đặc biệt như kỹ năng vẽ biểu đồ Bởithông qua biểu đồ các em đã thể hiện được mối liên hệ giữa những đối tượngđịa lí đã học, thấy được tình hình, xu hướng phát triển của các đối tượng địa
lí hoặc từ biểu đồ đã vẽ các em cũng có thể phân tích, nhận xét, phát hiện tìmtòi thêm nội dung kiến thức mới trên cơ sở kiến thức của bài học
Tuy vậy, với nhiều em học sinh lớp 9 hiện nay, kỹ năng vẽ biểu đồ cònrất yếu hoặc kỹ năng này vẫn chưa được các em coi trọng Chính vì vậy, bảnthân tôi là một giáo viên giảng dạy bộ môn Địa lí, tôi rất quan tâm đến việccủng cố, rèn luyện kỹ năng vẽ biểu đồ cho học sinh - để giúp các em thựchiện kỹ năng này ngày càng tốt hơn
* Thực trạng về việc rèn luyện kĩ năng vẽ biểu đồ.
- Thông qua các phương pháp quan sát, điều tra, nghiên cứu sản phẩmthực hành ( kết quả các bài kiểm tra vẽ biểu đồ) của các em học sinh, tôi thấycác em còn hay mắc một số lỗi sau:
+ Chia tỷ lệ chưa chính xác ( ví dụ với biểu đồ hình tròn với số liệu nhỏ8% mà học sinh chia tới 1/4 hình tròn là chưa hợp lí)
Trang 5+ Hoặc với biểu đồ hình cột khoảng cách giữa các năm học sinh vẫn chiakhông đều: kích thước của các cột to, nhỏ khác nhau làm cho hình vẽ khôngđẹp Một số em chỉ nìn qua số liệu để áng khoảng và dựng hình vẽ luôn ¦làmcho biểu đồ đã vẽ không đảm bảo độ chính xác.
+ Học sinh kí hiệu không rõ ràng, hoặc nhầm lẫn các kí hiệu này với kíhiệu khác cho nên yêu cầu đưa ra khi vẽ Biểu đồ là học sinh phải lập luônbảng chú giải ngay bên cạnh hoặc phía dưới biểu đồ đã vẽ
+ Một số học sinh khi vẽ biểu đồ cột còn có sự nhầm lẫn giữa hai trụcdọc và ngang: trục dọc bị nghi các mốc thời gian, trục ngang lại nghi đơn vịcủa đối tượng được thể hiện Như vậy học sinh đã nhầm sang dạng biểu đồthanh ngang (Một biến thể của biểu đồ hình cột)… lỗi này nếu giáo viêngiảng dạy bộ môn phát hiện và sửa chữa kịp thời thì lần sau học sinh sẽ khôngmắc phải
+ Một số học sinh thường quên ghi đơn vị, hoặc tên biểu đồ thể hiện cáigì? lỗi này cũng làm mất đi một phần điểm của học sinh
+ Có một số bài tập sau yêu cầu học sinh sau khi vẽ biểu đồ phải rút ranhận xét sự thay đổi của các đại lượng hoặc sự vật, hiện tượng địa lí đã vẽ,song một số em vẫn chưa coi trọng, hoặc chỉ nhận xét sơ sài thì cũng sẽ mấtđiểm hoặc không được điểm tối đa vì thế bước nhận xét sau khi vẽ biểu đồcũng rất quan trọng, giáo viên bộ môn cũng cần quan tâm, hướng dẫn cho họcsinh thấy được vai trò quan trọng của các công việc này
Nếu người giáo viên bộ môn nào thực hiện được tốt các công việc dẫn dắt, chỉđạo các bước tiến hành cho học sinh và học sinh thực hiện tốt thì bài thựchành rèn kỹ năng vẽ biểu đồ sẽ đạt kết quả cao
Từ đó tỉ lệ học sinh đọc và phân tích bảng số liệu, xác định loại biểu đồthích hợp đối với bài yêu cầu thấp, số lượng học sinh xác định ngay
được cách vẽ biểu đồ đúng chiếm tỉ lệ không cao
- Số liệu điều tra trước khi thực hiện:
(Đối tượng điều tra học sinh khối 9 trường THCS Sinh Long)
Trang 6Vì vậy mà kết quả bài tập trong quá trình điều tra chưa cao
Lớp T/số học sinh Điểm giỏi,
khá
Điểm trung bình
Để giúp học sinh nhận biết nhanh và vận dụng đúng các bài tập thựchành Địa lý bản thân tôi có một sáng kiến nhỏ mong góp phần củng cố thêm
kĩ năng, khả năng nhận biết để vẽ biểu đồ Xác định được kiểu biểu đồ khiđọc bất kì một bài tập thực hành
Chính vì những lí do trên tôi đã mạnh dạn đề cập một số sáng kiến trongviệc “ Rèn luyện kỹ năng xac định và vẽ biểu đồ cho học sinh lớp 9 trườngTHCS Sinh Long”
* Mục đích của sáng kiến kinh nghiệm:
Giúp học sinh nhận biết, xác định được cơ sở lí luận và thực tiễn củaviệc giảng dạy các bài hành và các bài tập trong chương trình sách giáo khoaĐịa lý lớp 9
Trang 7- Tìm hiểu việc rèn luyện kỹ năng vẽ biểu đồ cho học sinh lớp 9 giúp chogiáo viên và học sinh có những biện pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệuquả giảng dạy và học tập môn Địa lí nói chung , đồng thời củng cố, nâng caoviệc rèn luyện kỹ năng vẽ biểu đồ cho học sinh nói riêng.
a- Đối với giáo viên:
Hệ thống các loại biểu đồ, phân loại các dạng bài tập biểu đồ Qua đó tạođiều kiện cho giáo viên phát huy khả năng giảng dạy bài thực hành và hớngdẫn học sinh làm bài tập Địa lý lớp 9
b- Đối với học sinh:
- Học sinh nhận thức được các loại biểu đồ: dạng cột, tròn, đường, miền…
- Xác định được kiểu biểu đồ khi đọc bất kì một bài tập thực hành
III NỘI DUNG CÔNG VIỆC
1 Điều tra, tìm hiểu để nắm được thực trạng việc rèn luyện kỹ năng
vẽ biểu đồ của học sinh lớp 9 trường THCS Sinh Long.
a Những thuận lợi khi rèn luyện kỹ năng vẽ biểu đồ cho học sinh.
Đa số học các tiết học thực hành về vẽ biểu đồ, học sinh đều có hứng thútham gia học tập tốt, bởi những giờ học này không nặng về kiến thức lýthuyết, mà chủ yếu rèn luyện cho học sinh kỹ năng thực hành Thông quanhững bài thực hành về vẽ biểu đồ học sinh sẽ thấy được mối liên hệ giữa các
sự vật, hiện tượng địa lí đã học, thấy được xu hướng phát triển cũng như biết
so sánh, phân tích đánh giá được sự phát triển của các sự vật, hiện tượng địa
lý đã học Đó cũng là một biện pháp rất tốt để các em ghi nhớ, củng cố kiếnthức bài học cho mình
Thông qua các bài tập thực hành về vẽ biểu đồ học sinh cũng có cơ hội
để thể hiện khả năng của mình, các em không chỉ biết ghi nhớ, củng cố kiếnthức lý thuyết đã học mà còn biết mô hình hóa các kiến thức đó thông qua cấcbài tập biểu đồ
Bản thân người giáo viên giảng dạy môn địa lý khi thiết kế những bài tậpthực hành về vẽ biểu đồ cho học sinh cũng nhek nhàng hơn, bới không nặng
Trang 8nề về nội dung kiến thức lý thuyết mà chủ yếu đi sâu về các bước tiến hành,dẫn dắt học sinh các thao tác để các em hoàn thành được bài tập của mình.Thông qua các bài thực hành về vẽ biểu đồ, giáo viên có cơ hội để đánhgiá về việc rèn luyện kỹ năng địa lí của học sinh, phát hiện ra những học sinh
có kỹ năng thực hiện tốt hoặc thực hiện còn yếu để kịp thời có biện pháp điềuchỉnh khắc phục nhằm nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn này
b Khó khăn:
Với học sinh các trường ở vùng kinh tế đặc biệt khó khăn như trườngTHCS Sinh Long thì việc rèn luyện kỹ năng thực hành Địa lí cho các emtrong một bài học gặp không ít khó khăn: ví dụ với một bài tập thực hành vẽbiểu đồ có yêu cầu phải sử lí số liệu, thì đa phần các em thực hiện vẫn cònchậm, mất nhiều thời gian do máy tính không có, hoặc còn ít trong một lớphọc, khiến cho việc so sánh, đánh giá kết quả giữa các tổ, nhóm hoặc cá nhânvới nhau còn rất hạn chế Từ đó cũng ảnh hưởng nhiều tới thời gian hoànthành bài tập của học sinh, bởi thông thường sau khi vẽ biểu đồ, học sinh cònphải nhận xét, đánh giá các sự vật, hiện tượng địa lí từ biểu đồ đã vẽ
- Nhiều em chưa có ý thức chuẩn bị tốt các đồ dùng học tập chuẩn bị chobài thực hành như thước kẻ, bút chì, compa, hộp màu… còn coi nhẹ yêu cầucủa bài thực hành nên cũng ảnh hưởng nhiều tới các bài tập về vẽ biểu đồnhư: hình vẽ chưa đẹp, vẽ chưa chuẩn xác
- Khi giáo viên hướng dẫn các bước tiến hành, một số học sinh vẫn chưachịu để ý, quan tâm dẫn đến các em lúng túng khi tiến hành các thao tác: ví dụcách xử lý số liệu hoặc cách chọn tỷ lệ
- Thời gian một bài thực hành có 45 phút: có rất nhiều các bước cần thựchiện, nhưng quan trọng nhất là việc kiểm tra, đánh giá kết quả bài tập của họcsinh Tuy vậy công việc nàythường được thực hiện sau khi học sinh đã hoànthành hết các yêu cầu của bài tập nên giáo viên bị hạn chế rất nhiều về thờigian để sủa chữa uốn nắn cho các em nhất là học sinh yếu
Trang 9- Bên cạnh các bài tập thực hành vẽ biểu đồ trên lớp còn có rất nhiều cácbài tập thực hành vẽ biểu đồ ở nhà, nếu không có biện pháp kiểm tra, đánh giákịp thời thì nhiều em sẽ coi nhẹ việc thực hiện các bài tập này, hoặc có nhữnglỗi soi sót mắc phải của học sinh mà mà giáo viên không kịp thời phát hiện ra
để giúp các em sửa chữa
2 Nghiên cứu để xây dựng cơ sở lí luận cho đề tài, đó là cơ sở về về “ biểu đồ” và việc “ rèn luyện kỹ năng xác định và vẽ biểu đồ” cho học sinh.
a “Biểu đồ” là gì?
- Biểu đồ là một hình vẽ cho phép mô tả một cách dễ dàng động tháipháttriển của một hiện tượng (như quá trình phát triển công nghệ qua các năm,dân số qua các năm), mối tương quan về độ lớn giữa các đại lượng (như sosánh sản lượng lương thực giữa các vừng…) hoặc cơ cấu thành phần của mộttổng thể (ví dụ như cơ cấu của nền kinh tế)
Các loại biểu đồ rất phong phú, đa dạng Mỗi loại biểu đồ lại có thểđược dùng để biểu hiện nhiều chủ đề khác nhau, vì vậy, khi vec biểu đồ, việcđầu tiên là phải đọc kỹ đề bài để tìm hiểu chủ đề định thể hiện trên biểu đồ(thể hiện động thái phát triển, so sánh tương quan độ lớn hay thể hiện cơ cấu),sau đó căn cứ vào chủ đề đã được xác định để lựa chọn loại biểu đồ thích hợpnhất
b Khi rèn luyện kỹ năng về biểu đồ cần nắm được các dạng biểu đồ sau:
* Vẽ biểu đồ hình cột (hoặc thang ngang):
Biểu đồ hình cột (hoặc thang ngang) có thể được sử dụng để biểu hiệnđộng thái phát triển, so sánh tương quan về độ lớn giữa các đại lượng hoặc thểhiện cơ cấu thành phần của một tổng thể Tuy nhiên, loại biểu đồ này thườnghay được sử dụng để thể hiện tương quan về độ lớn giữa các đại lượng hơncả
Khi vẽ biểu độ cột (hoặc thanh ngang) cần chú ý những điểm sau đây:
Trang 10+ Chọn kích thước biểu đồ (đặc biệt chú ý tới sự tương quan giữa chiềungang và chiều cao của các cột) sao cho phù hợp với các khổ giấy và đảm bảotính mĩ thuật.
+ Các cột chỉ khác nhau về độ cao còn bề ngang của cột phải bằng nhau
* Vẽ biểu đồ hình tròn (hoặc hình vuông):
Biểu đồ hình tròn (hoặc hình vuông) thường được dùng để thể hiện cơcấu thành phần của một tổng thể
Khi vẽ biểu đồ hình tròn (hoặc hình vuông) cần chú ý những điểm sauđây:
+ Nếu đề bài cho số liệu thô (số liệu tuyệt đối) thì việc đầu tiên phần xử
lý sang số liệu tinh (tỉ lệ %)
+ Nếu phải vẽ nhiều hình tròn (hoặc hình vuông) cần chú ý xem các hìnhtròn (hoặc vuông) có cần thiết phải vẽ với độ lớn khác nhau hay không
Cần lựa chọn các ký hiệu thích hợp để thể hiện các thành phần trên biểu
đồ Sau khi vẽ xong phải có chú giải, giải thích các ký hiệu sủ dụng trên biểuđồ
* Vẽ đồ thị (đường biểu diễn)
Đồ thị (đường biểu diễn) thường được sử dụng để thể hiện tiến trình,động thái phát triển của một hiện tượng qua thời gian
Khi vẽ đồ thị (đường biểu diễn) cần chú ý những điểm sau:
Đường biểu diễn được vẽ trên hệ trục tọa độ vuông góc mà trục đứng thểhiện độ lớn của đại lượng (số người, sản lượng, tỉ lệ…) còn trục hoành nằmngang thể hiện các năm
Cần xác định tỉ lệ thích hợp ở cả 2 trục sao cho biểu đồ phù hợp với khổgiấy, cân đối và thể hiện rõ yêu cầu của chủ đề
Khi vẽ cần chia chia khoảng cách các năm trên trục ngang cho đúng tỉ lệ.Nếu đề bài yêu cầu thể hiện 2 đường biểu diễn có đại lượng khác nhau(ví dụ: một đường thể hiện số dân, một đường thể hiện sản lượng lúa) thì vẽ 2trục đứng ở 2 bên biểu đồ, mỗi trục thể hiện một đại lượng
Trang 11Nếu biểu đồ có nhiều đường biểu diễn, cần chọn tỉ lệ hợp lí để cácđường biểu đồ khơi trùng lên nhau hoặc nằm quá sát nhau Mỗi đường biểudiễn phải được thể hiện bằng một ký hiệu riêng, sau khi vẽ, cần có chú giải đểgiải thích các ký hiệu trên biểu đồ.
* Vẽ biểu đồ miền:
Biểu đồ miền được sử dụng để thể hiện đồng thời cả 2 mặt cơ cấu vàđộng thái phát triển của đối tượng
Khi vẽ biểu đồ miền cần chú ý:
Ranh giới các miền được vẽ như khi vẽ các đường biểu diễn (đồ thị).Giá trị của đại lượng trên trục đứng là tỉ lệ % (nếu để kiểm tra cho sốliệu thô thì trước khi vẽ phải xử lí sang tỉ lệ %
* Vẽ biểu độ kết hợp:
Biểu đồ kết hợp thường gồm một biểu đồ hình cột và một đường biểudiễn, để thể hiện động lực phát triển và tương quan về độ lớn giữa các đạilượng
Khi vẽ cần chú ý thể hiện rõ rệt nhất mối tương quan giữa hai loại biểu
đồ được vẽ kết hợp Với loại biểu đồ này mức độ có phức tạp hơn, trong cácbài tập thực hành của SGK Địa lí 9 ít nói tới, xong giáo viên cũng nên biết vàgiới thiệu cho học sinh để củng cố, nâng cao kỹ năng vẽ biểu đồ cho các em
c Các bước cần tiến hành khi vẽ biểu đồ:
Trước khi làm một bài tập thực hành về vẽ biểu đồ, giáo viên cần hướngdẫn cho học sinh tiến hành các thao tác, các bước, các công việc cụ thể đểhoàn thành yêu cầu của bài thực hành
Thông thường gồm 4 bước sau:
Bước 1: Nêu mục đích, yêu cầu của bài thập.
VD: Vẽ biểu đồ cơ cấu kinh tế nước ta.
Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh tiến hành các thao tác, các bước,
các công việc cụ thể thùy thuộc vào nội dung bài tập
Trang 12VD: Phải xử lý số liệu thớch hợp trước khi vẽ biểu đồ, chọn biểu đồ thớch
hợp với chuỗi số liệu, cỏc bước cần thiết khi vẽ một dạng biểu đồ cụ thể
Bước 3: Học sớnh thực hiện cỏc cụng việc theo sự hướng dẫn của giỏo
viờn
Bước 4: Tổng kết, đỏnh giỏ.
IV TRIỂN KHAI THỰC HIậ́N.
1 Tiến hành thực hiện việc rốn kỹ năng xỏc định và vẽ biểu đồ trong bài
tập Địa lý lớp 9- THCS Sinh Long ( Thụng qua cỏc tiết thực hành trờn
lớp và cỏc tiết bồi dưỡng theo chuyờn đề) năm học 2010-2011
A CÁC BƯỚC TIấ́N HÀNH VẼ BIỂU ĐỒ B
ớc 3 : Hoàn thiện biểu đồ
+ Ghi bảng chú giải (kí hiệu)
+ Tên bản đồ (tên chung nếu là biểu đồ so sánh)
* Một số l ư u ý khi vẽ biểu đồ.
- Đọc kĩ số liệu bài ra
- Tuyệt đối khụng dựng màu để tụ, kớ hiệu trờn bản đồ
- Nếu là biểu đồ trũn: khi vẽ đường trũn, vẽ 1 bỏn kớnh trựng với phương kim đồng
hồ chỉ 12 giờ và vẽ theo chiều kim đồng hồ
- Bất cứ một biểu đồ nào cũng cần chú giải và tên biểu đồ
*- Kết luận: Khi vẽ bất cứ một biểu đồ nào cũng phải đảm bảo được 3 yêu cầu: