Nhân cách của Bác Hồ: Phần 1

Tài liệu Nhân cách Hồ Chí Minh: Phần 1 trình bày con đường hình thành, phát triển, hoàn thiện nhân cách Hồ Chí Minh như các nhân tố tác động đến sự hình thành, phát triển, hoàn thiện nhân cách Hồ Chí Minh; quá trình hình thành và phát triển nhân cách Hồ Chí Minh; đặc trưng cơ bản của nhân cách Hồ Chí Minh.

LỜI GIỚI T H I Ệ U

Từ năm 2005 đến năm 2007, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh đã triển khai nghiên cứu các chương trình khoa học cấp bộ trọng điểm với chủ

đề Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí M inh - nền tảng tư tường và kim chỉ nam cho hoạt động của Đảng và cách m ạng Việt Nam.

Từ kinh nghiệm tổ chức triển khai các chương trình khoa học cấp bộ nói trên và xuất phát từ thực tiễn đất nước, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh nhận thấy rằng, việc tiếp tục triển khai loại chương trình khoa học cấp bộ trọng điểm là cần thiết Do đó, Giám đốc Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh quyết định tiếp tục tổ chức triển khai nghiên cứu hai chương trình khoa học cấp bộ trọng điểm sau đây trong giai đoạn 2008-2010:

Chương trình thứ nhất: Xây dựng chủ nghĩa xã hội Việt N am trong những thập niên đầu th ế kỷ XXL Chương

trình này gồm ba đề tài:

- Đề tài 1: Xây dựng chủ nghĩa xã hội Việt Nam - Lịch

sử và kinh nghiệm

- Đề tài 2: Chủ nghĩa xã hội hiện nay - Những quan điểm lý luận cơ bản.

- Đề tài 3: Giải phóng, đổi mới và phát triển vì chủ nghĩa xã hội

Chương trình thứ hai: Di sản Hồ Chí M inh trong thời đại ngày nay Chương trình này gồm ba đề tài:

- Đề tài 1: Hồ Chí Minh với sự nghiệp độc lập dân tộc

và chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

- Đề tài 2: Hồ Chí Minh vối cuộc đâu tra n h vì hoà bình

và tiến bộ của nhân loại

- Đề tài 3: Nhân cách Hồ Chí Minh

Bộ sách Di sản Hồ Chí M inh trong thời đại ngày nay

là kết quả nghiên cứu của Chương trình khoa học cấp bộ trọng điểm trên đây Ba cuôn sách đưỢc xuât bản mang tên của ba đề tài

Mục tiêu của Chương trình thứ hai Di sản Hô Chí Minh trong thời đại ngày nay nhằm làm sáng tỏ những công

hiến về lý luận và thực tiễn của Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp cách mạng Việt Nam và sự tiến bộ của nhân loại trong thòi đại ngày nay Chương trình này hướng tối kỷ niệm 120 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19-5-

1890 - 19-5-2010) và Hội thảo Quốc tế về Chủ tịch Hồ Chí Minh tổ chức tại Việt Nam nhân kỷ niệm 120 nám ngày

ổÌnh của Người Đó cung là lý do bộ sách Di sản Hổ Chí Minh trong thời đại ngày nay đến tay bạn đọc đúng dịp kỷ

niệm 120 năm ngày sinh của Ngưòi

Trong khuôn khổ của một công trình khoa học cấp bộ

trọng điểm, Chương trình Di sản Hồ Chí M inh trong thời đại ngày nay tập trung làm rõ ba nội dung nêu trên

Trong quá trình nghiên cứu di sản Hồ Chí Minh trong những năm gần đây, một vấn đề nổi lên là cần làm rõ giá trị Hồ Chí Minh không chỉ trong quá khứ, mà cần thiết hơn là trong hiện tại và tương lai Hai mươi năm trước, vấn đề này đã đưỢc khẳng định trong Hội thảo quốc tế về Chủ tịch Hồ Chí Minh tổ chức tại Việt Nam nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Ngưòi

V.M.Xônxép, Viện sĩ thông tấn Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, nhấn mạnh: “Khái niệm của chúng ta về chủ nghĩa xã hội, về các con đưòng và các phương pháp xây dựng chủ nghĩa xã hội cũng thay đổi

Nhưng trong mọi biến đổi củng có một sô' điều quan trọng không hề thay đổi Đó là lý tưởng xã hội chủ nghĩa, các tư tưởng nhân đạo chủ nghĩa, tự do, dân chủ và công bằng xã hội mà Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhà yêu nước vĩ đại, ngưòi theo chủ nghĩa quốc tế đã công hiến trọn đòi mình cho những lý tưởng đó

Năm tháng sẽ qua đi, nhưng toàn nhân loại tiến bộ nhớ mãi tên tuổi và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh”\

1 Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân vãn quôc gia - uỷ

ban quôc gia UNESCO của Việt Nam: Hội thảo quôc tế Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dãn tộc, nhà văn hoá lón (Trích tham luận của đại biểu quôc tê), Nxb Khoa học

xã hội, Hà Nội, 1995, tr 120

Gônlan (W.E.Gollan), u ỷ viên Ban Chấp hành Trung

ương Đảng Cộng sản Ôxtrâylia, trong bài viết Hồi ức về

Hồ Chí Minh đã nhận xét: “Cuộc đấu tranh suốt đòi để giành

độc lập cho đất nước mình đã không làm cho Hồ Chí Minh trỏ th àn h một ngưòi dân tộc chủ nghĩa hẹp hòi, trái lại, Ngưòi vẫn là một người quốc tế chủ nghĩa vĩ đại với một

n h ãn quan th ế giới

Chủ nghĩa quốc tế của Hồ Chí Minh tiêu biểu bởi tinh

th ần nhân đạo và thương ngưòi

Hồ Chí Minh là một nhà tư tưởng xã hội chủ nghĩa sáng tạo vĩ đại và là một ngưòi hành động Chủ nghĩa xã hội của Người không bè phái cũng không giáo điều, mà nhân đạo và nhân loại”'

V.G.Burôp, Tiến sĩ triết học Liên Xô, trong bài viết

H ồ Chí M inh - nhà tư tưởng đã khẳng định: “Là người

được giáo dục về nhiều mặt, Hồ Chí Minh đưỢc tiếp xúc

với nhiều luồng tư tưởng và dần dần trở th à n h lãnh tụ chính trị không những của phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam mà còn là một trong những nhà lãnh đạo phong trào giải phóng dân tộc quốc t ế nổi tiếng và có uy tín lốn Người nhìn xa trông rộng, luôn tìm tòi sáng tạo Chính những phẩm chất này đã thu h ú t được những

1 Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn quốc gia - Uỷ

ban quô"c gia UNESCO của Việt Nam; Hội thảo quô"c tê Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hoá lớn, Sđd, tr 250-251.

người tham gia các phong trào yêu nước ở các nước khác

đến với Ngưòi”\

Tiến sĩ M.Atmét (Modagat Ahmed), Giám đốc UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đại diện đặc biệt

của Tổng Giám đốc UNESCO, trong bài viết Hâ Chí

M inh, m ột nhân vật vĩ đại đã công hiến trọn đời m inh cho sứ m ệnh tự do và độc lập đã tiếp cận nhân cách Hồ

Chí Minh Ông cho rằng: “Tên gọi cuộc Hội thảo khoa học là “Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc Việt Nam, nhà văn hoá lón” nhằm nêu b ật nhiều

m ặt của nh ân cách con người vĩ đại này Chỉ có ít nhân vật trong lịch sử trở th àn h một bộ phận của huyền thoại ngay khi còn sông và rõ ràng Hồ Chí Minh là một trong sô' đó Người sẽ được ghi nhớ không phải chỉ là người giải phóng cho TỔ quô'c và nhân dân bị đô hộ, mà còn là một nhà hiền triết hiện đại đã mang lại một viễn cảnh

và hy vọng mổi cho những người đang đấu tra n h không khoan nhượng để loại bỏ bất công, b ất bình đẳng khỏi trá i đ ất này”^

Trên đây chỉ nêu một số ý kiến trong số 70 đại biểu

quốc tế đến từ 34 nước thuộc khắp năm châu dự Hội thảo

kỷ niệm 100 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh

1, 2 Trung tâm líhoa học Xã hội và Nhân văn quốc gia - ưỷ

ban quôc gia UNESCO của Việt Nam: Hội thảo quô"c tế Chủ tịch Hồ Chí Minh • Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hoá lớn, Sđd, tr 279, 27-29.

giá về Hồ Chí Minh Đó là những đánh giá từ cuối thập niên 80 của th ế kỷ XX.

Vối việc khẳng định những công lao to lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam; với sự nghiệp đấu tranh vì hoà bình và tiến bộ của nhân loại và khẳng định

những giá trị về nhân cách, bộ sách Di sản Hồ Chí M inh trong thời đại ngày nay nhằm góp phần trả lời một câu hỏi

lớn của nhiều học giả trên th ế giới, đó là, ngày nay đôì với chúng ta, sự nghiệp, tư tưởng Hồ Chí Minh có ý nghĩa gì? Việc nghiên cứu về Ngưòi liệu có thể giúp chúng ta giải quyết những vấn đề hiện tại của loài ngưòi không? Trả lòi câu hỏi này, xin trở lại với lý giải của Alan Axbon (Allan Asbolt), nhà văn ôxtrâylia, phát biểu trong Hội thảo quốc tế về Chủ tịch Hồ Chí Minh, tổ chức tại Hà Nội năm 1990: “Nếu chúng ta muốn đối phó một cách hỢp lý

và mạnh mẽ với những vấn đề mà chủ nghĩa xã hội đang gặp phải, chúng ta phải học ở Hồ Chí Minh bằng cách phát triển những phẩm chất đã thể hiện trong suốt cuộc đấu tran h cách mạng lâu dài của Người: kiên nhẫn và vững vàng theo đuổi mục đích và bình tĩnh trong những lúc khó khăn; linh hoạt về tư duy và chính trị khi xây dựng khối đoàn kết xã hội chủ nghĩa; khiêm tô'n và gần gũi với nhân dân, nhất là với công nhân và nông dân; có

sự đồng cảm để đạt tối sự hoà giải dân tộc; có tinh thần quốc tế mạntó mẽ; sự sáng tạo và nhạy bén về văn hoá, một sự iiiểu biết có phân tích về lịch sử, đặc biệt là về cách

N hân bộ sách đến tay bạn đọc, Học viện Chính trị -

H ành chính quôc gia Hồ Chí Minh xin trâ n trọng cảm

ơn các nhà khoa học đã tham gia viết, nhận xét, đánh giá nghiệm th u đề tài; cảm ơn Nhà xuất bản Chính trị quốc gia đã khẩn trương biên tập để sách kịp thời tói tay bạn đọc trong dịp kỷ niệm 120 năm ngày sinh Chủ tịch

Hồ Chí Minh

Mặc dù đã có nhiều cô" gắng, song đây là những đề tài lớn nên sách khó tránh khỏi những hạn chế Chúng tôi rất

1 Trung tâm Khoa học Xà hội và Nhân văn quô"c gia - uỷ

ban quôc gia UNESCO của Việt Nam: Hội thảo quốc tế Chủ tịch

Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dãn tộc, nhà văn hoá lớn, Sđd, tr 183.

mong nhận đưỢc những ý kiến đóng góp chân thành để các tập sách sau có chất lượng tô"t hơn.

Xin trân trọng cảm ơn

Hà Nội, ngày 3 tháng 2 năm 2010

MỞ Đ Ẩ U

Hồ Chí Minh đi vào cõi bất tử như là một trong những anh hùng dân tộc vĩ đại Mỗi bước đi của nhân dân và của Đảng Cộng sản Việt Nam trong thời gian qua đều gắn liền vổi cuộc đấu tranh cách mạng vô cùng sôi nổi của Hồ Chí Minh Toàn bộ cuộc đời hoạt động của Người cùng với sự nghiệp của nhân dân ta và của Đảng ta là một thiên anh

hùng ca bất diệt của cách mạng Việt Nam Trong Điếu văn của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam , do đồng chí Bí thư thứ nhất Lê Duẩn đọc tại buổi lễ

truy điệu trọng thể Hồ Chí Minh sáng ngày 9-9-1969, khẳng định: "Dân tộc ta, nhân dân ta, non sông đất nưốc

ta đã sinh ra H ổ CHỦ TỊCH, người anh hùng dân tộc vĩ đại, và chính Ngưồi đã làm rạng rõ dân tộc ta, nhân dân

ta và non sông đất nưốc ta

Ngưòi là tượng trưng cho tinh hoa của dân tộc Việt Nam, cho ý chí kiên cưòng, bất khuất của nhân dân Việt Nam suô"t bô"n nghìn năm lịch sử"’

Hồ Chí Minh có một nhân cách cao đẹp, vĩ đại, đã để lại dâu ân sâu đậm trong quá trình phát triển của nhân

1 Hồ Chí Minh; Toàn tập, Nxb Chính trị quốíc gia, Hà Nội,

2000, t.l2, tr.516

loại th ế kỷ XX, góp phần làm phong phú và ph át triển những giá trị chung của loài ngưòi.

Đại hội đại biểu toàn quôc lần thứ X của Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục khẳng định: "Chủ tịch Hồ Chí Minh, Ngưòi sáng lập và rèn luyện Đảng ta, lãnh tụ vĩ đại của Đảng và dân tộc ta, Anh hùng giải phóng dân tộc, danh

n hân văn hóa th ế giới, chiến sĩ lỗi lạc của phong trào cộng sản quôc tế Sự nghiệp cách m ạng của Đảng và của nhân dân ta 76 năm qua đã khẳng định rằng, tư tưởng vĩ đại của Người cùng với chủ nghĩa Mác - Lênin mãi mãi là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng và cách mạng Việt Nam, là tài sản tin h thần vô giá của Đảng

và dân tộc ta Tư tưởng đó đã dẫn dắt chúng ta trên mỗi chặng đưòng xây dựng và ph át triển đất nước, là ngọn cò thắng lợi của cách mạng Việt Nam, là sức m ạnh tập hỢp

và đoàn kết toàn dân tộc trong sự nghiệp cách mạng của chúng ta hôm nay và mai sa u "\

Hồ Chí Minh cũng đã đi vào lịch sử cách mạng th ế giới như là một chiến sĩ tiên phong trong cuộc đấu tra n h giải phóng dân tộc của các thuộc địa trong th ế kỷ XX; chiến sĩ kiên cường của phong trào cộng sản và công nhân quôc tế; chiến sĩ đấu tranh không mệt mỏi cho hoà bình, hữu nghị

và hỢp tác, píiát triển của các dân tộc; một danh nhân văn hóa kiệt xuâ't

Ngày nay, khắp nơi trên trái đất, tên tuổi, sự nghiệp, nhân cách của Hồ Chí Minh đã trở nên quen thuôc, gần

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Yần kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, tr 6-7.

gũi và được kính trọng của hàng triệu triệu ngưòi Tên tuổi và sự nghiệp của Hồ Chí Minh đã được trân trọng ghi vào các bộ đại bách khoa, các bộ từ điển danh nhân lỗi lạc của th ế giới.

Nhà bác học nổi tiếng người Anh A.Rútxen khẳng định: "Sự nghiệp vô tư và quên mình của Chủ tịch Hồ Chí Minh cho nền độc lập và thông nhất của Việt Nam suô"t hơn nửa th ế kỷ nay, đã làm cho Người trở thành không chỉ

là người cha của dân tộc, mà còn là nhà kiến trúc sư nổi tiếng của th ế giới để thoát khỏi chủ nghĩa thực dân "\

Đồng chí G.Mácse, Tổng Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Pháp, khẳng định: "Chủ tịch Hồ Chí Minh là một trong những nhân vật vĩ đại của thòi vinh quang trong những năm đầu của Quốc tế thứ ba, là một trong những chiến sĩ tiên phong của chủ nghĩa cộng sản, một trong những người đã tổ chức và phát triển phong trào cách mạng trong khắp năm châu bôVi biển"^

Tại Hội thảo quốc tế Chủ tịch Hồ Chí M inh - A nh hùng giải phóng dân tộc, N hà văn kiệt xuất của Việt Nam ,

nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Người, Tiến sĩ

M Atmét, Giám đốc UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương cho rằng: "Chỉ có ít nhân vật trong lịch sử trở thành một bộ phận của huyền thoại ngay khi còn sông và

rõ ràng Hồ Chí Minh là một trong sô' đó Người sẽ được ghi nhớ không phải chỉ là người giải phóng cho Tổ quổc và

1, 2 Thế giới ca ngợi và thương tiếc Hồ Chủ tịch, Nxb Sự

thật, Hà Nội, 1970, tr 419, 773

nhân dân bị đô hộ, mà còn là một nhà hiền triết hiện đại

đã mang lại một viễn cảnh và hy vọng mới cho những người đang đấu tranh không khoan nhượng để loại bỏ bất công, bất bình đẳng khỏi trái đất này"'

Đồng chí Phiđen Cátxtơrô Rudơ, Bí thư thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Cuba, đánh giá:

"Cuộc đòi của Hồ Chí Minh là một tấm gương sáng chói những phẩm chất cách mạng và nhân đạo cao cả nhất Đồng chí Hồ Chí Minh thuộc lớp những người đặc biệt mà cái chết là mầm mống của sự sống và là nguồn cổ vũ đời đời bất diệt"^

Những lời đánh giá tiêu biểu trên đã khẳng định sự bất tử của Hồ Chí Minh trong trái tim nhân loại Do có những công hiến đặc biệt xuất sắc, Hồ Chí Minh đã để lại dấu ấn sâu đậm trong quá trìn h p h át triển lịch sử nhân loại Năm 1987, tại Kỳ họp Đại hội đồng lần thứ

24 (từ ngày 20-10 đến ngày 20-11) ở Pari (Pháp), Tổ chức Giáo dục, khoa học và văn hóa Liên hỢp quốic (UNESCO) đã ra Nghị quyết sô" 18.65 về Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong đó ghi

nhận Hồ Chí Minh là "Anh hùng giải phóng dân tộc,

N hà văn hóa kiệt xuất của Việt N a m ”, từ đó khuyến

1 Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn quô"c gia, uỷ

ban quôc gia UNESCO của Việt Nam; Hội thảo quốc tế Chủ tịch

Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hoá lỏn, Sđd, tr.28-29.

2 Thếgiới ca ngợi và thương tiếc Hồ Chủ tịch, Sđd, tr.75-76.

nghị các nước thành viên tổ chức kỷ niệm lần thứ 100 ngày sinh của Ngưòi Nghị quyết ghi rõ: "Đề nghị ông Tổng Giám đốc UNESCO tiến hành những bước đi phù hỢp để kỷ niệm lần thứ 100 ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh và giúp đỡ các hoạt động tưởng niệm chung đưỢc

tổ chức nhân dịp này, đặc biệt là những hoạt động diễn ra

T hế giới hiện nay đang bước vào những thập niên đầu thiên niên kỷ phát triển mới và đang đặt ra hàng loạt vấn

đề có tầm quan trọng đặc biệt chi phối vận mệnh của cả loài ngưòi Tình hình đó cần đến những giá trị, phẩm chất, nhân cách cao đẹp của những ngưòi như Hồ Chí Minh làm hành trang không thể thiếu cho sự ổn định, phát triển bền vững, giúp con ngưòi biết cách chung sông và biết làm tăng thêm trình độ, bản chất ngưòi, tính nhân yăn, nhân đạo của các quan hệ giữa ngưòi với người

ở Việt Nam, công cuộc đổi mới đã Irải qua gần 25 năm, càng đặt ra yêu cầu khẩn thiết xây dựng con người

1 Tài liệu lưu trữ tại uỷ ban UNESCO của Việt Nam

mói với phẩm chất và năng lực có thể giải quyết các vấn để không chỉ phát triển kinh tế, xã hội mà còn cả văn hóa,

nhân sinh và cuộc sông Nghiên cứu N hân cách Hồ Chí

M inh là một phương thức khẳng định sức sống, sức hấp

dẫn, làm lan toả vẻ đẹp hiếm có của con người Hồ Chí Minh trong phạm vi dân tộc và cả trên quy mô toàn cầu, rút ra những bài học định hướng cho việc xây dựng con người Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức, chủ động hội nhập quốc tế, đẩy nhanh quá trình khắc phục sự suy thoái

vể tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sốhg của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên ở nước ta hiện nay

Hồ Chí Minh là một con ngưòi đặc biệt về nhiều mặt: Nhà yêu nưóc vĩ đại, nhà hoạt động quốc tế xuất sắc, chiến sĩ tiên phong trong phong trào giải phóng dân tộc,

sứ giả hoà bình và hữu nghị Người vừa là nhà chính trị, nhà tư tưởng, nhà chiến lược quân sự, nhà ngoại giao, vừa

là nhà văn, nhà thơ, nhà báo Và, bao trùm lên tấ t cả,

Hồ Chí Minh là nhà văn hoá Đảng ta đã đánh giá Người

là A nh hùng dân tộc vĩ đại Nhân dân Việt Nam nhiều th ế

hệ coi Người là Bác Hồ, một lãnh tụ anh minh Trong hơn

20 danh nhân văn hóa đã được Tổ chức UNESCO ra nghị quyết kỷ niệm trên toàn th ế giói kể từ năm 1978 đến nay, chưa có người nào được ghi nhận vừa là Anh hùng giải phóng dân tộc, vừa là Nhà văn hóa kiệt xuất như Hồ Chí Minh Vì vậy, nghiên cứu nhân cách Hồ Chí Minh thuộc loại nghiên cứu phức hợp, đa ngành để đi tối một tổng luận chung, nhằm làm sáng tỏ giá trị đặc sắc của nhân cách Hồ Chí Minh như một chỉnh thể

Cuôn sách N hản cách Hồ Chí M inh góp phần làm rõ

những vấn đề thuộc về nhân cách Hồ Chí Minh, tầm ảnh hưởng của nhân cách Hồ Chí Minh đối vói cuộc sông đầy sôi động hiện nay ở Việt Nam và trên th ế giới, góp phần phục vụ cho các hoạt động kỷ niệm 120 năm ngày sinh của Người cũng như các ngày lễ trọng đại khác của đât nước

và Đại hội Đảng bộ các cấp tiến tới Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng

N hân cuôn sách được xuất bản, chúng tôi xin cảm ơn

sự đóng góp nhiệt tình của các nhà khoa học Mặc dù đã

có nhiều cô" gắng, song cuôn sách khó trá n h khỏi những khiếm khuyết Rất mong được các nhà nghiên cứu và bạn đọc gần xa góp ý để lần xuất bản sau có châ't lượng tôt hơn

C h ư ơ n g I

CON ĐƯỜNG HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN, HOÀN THIỆN NHÂN CÁCH H ồ CHÍ MINH

I- CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN sự HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN, HOÀN THIỆN NHÂN CÁCH H ồ CHÍ MINH

Nhân cách của mỗi con ngưòi không tự nhiên có sẵn khi sinh ra mà được hình thành, phát triển, hoàn thiện qua cuộc sông Chúng tôi xin đưỢc "cắt lát" ra thành hai

"khôi": Các nhân tố khách quan; các nhân tô" chủ quan

Trong các "khối" đó, chúng tôi lại chia ra thành từng lát cắt nhỏ hơn

1 Các nhân tô khách quan

a) N hân tô'gia đinh, quê hương

ở lĩnh vực nghiên cứu vấn đề cơ sở (hoặc nguồn gốc) tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung thì nhân tô' gia đình, quê hương của Hồ Chí Minh chiêm vị trí quan trọng Nhưng, riêng trong phạm vi nghiên cứu nhân tô" tác động đến sự hình thàn h nhân cách Hồ Chí Minh thì nhân tô’ gia đình, quê hương lại càng quan trọng hơn Bàn về yếu tố gia

đình, quê hương ảnh hưởng đến sự hình thành nhân cách thì còn tuỳ vào từng dân tộc và tuỳ vào từng người Có thể

ở phương Tây thì nhân tô' này không đậm nét, nhưng ở phương Đông, trong đó có Việt Nam, thì ngược lại Trong cái chung như vậy, vẫn có thể đôi với ngưòi này thì chịu sự tác động (với các cấp độ khác nhau), người khác thì không, nhưng nhìn chung nhất, nhân tố này có tính phổ biến, không cá biệt, và nó tác động đến quá trình hình thành, phát triển, hoàn thiện nhân cách của mỗi ngưòi

Trong suô"t cả cuộc đòi 79 mùa xuân, Hồ Chí Mini, không được sông cùng với các thành viên trong gia đìnl: mình nhiều lắm Hồ Chí Minh mồ côi mẹ năm lên 10 tuổi

xa ông bà ngoại, xa ngưòi dì ruột, xa cha mình là c\ Nguyễn Sinh sắc và chị gái Nguyễn Thị Thanh, anh trai Nguyễn Sinh Khiêm, nhất là phải sống xa Tổ quốc đến 3(1 năm Đối với quê hương Kim Liên, Nam Đàn, Nghệ An thi

Hồ Chí Minh còn xa lâu hơn nữa: 50 năm sau kể từ ngày

xa quê, năm 1957, Người mới có dịp vể thăm quê lần đầu tiên, mặc dù từ tháng 1-1941, Ngưòi đã vượt cột mốc 108

’• nằm trên biên giới Việt - Trung thuộc xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng về nước, cả quãng thời gian trở về Tổ quốc (năm 1941) cho đến khi qua đòi (năm 1969), Hồ Chí Minh chỉ về thăm quê có hai lần Hồ Chỉ Minh chứng kiến giò phút qua đồi của mẹ lúc Ngưòi lên 10 tuổi Cha qua đòi ở Cao Lãnh (Đồng Tháp) năm 1929 khi

Hồ Chí Minh đang ở nước ngoài Chị gái và anh trai qua

đòi ở quê, Hồ Chí Minh bận việc nưốc cũng không về chịu

tang được

Tất cả những điều trên không là bằng chứng nói lên

rằng, Hồ Chí Minh không chịu ảnh hưởng sâu sắc từ yếư' tô" gia đình và quê hương trong suô"t cả cuộc đời của mình ĐỐì vối Hồ Chí Minh thì:

Quê hương nghĩa trọng tinh sâu,

N ăm mươi năm ấy biết bao nhiêu tinh.

Hồ Chí Minh nặng tình, nặng nghĩa với Tổ quôc

Hồ Chí Minh cũng nặng tình, nặng nghĩa với gia đình, quê hương làng Sen, làng Hoàng Trù, Kim Liên, Nam Đàn, Nghệ An không kém Hồ Chí Minh là ngưòi con của một gia đình Nho học Hồ Chí Minh là người con xứ Nghệ

N hân tô'gia đinh

Đặc điểm gia đình tác động đến sự hình thành nhân cách Hồ Chí Minh;

Một là, gia đinh Hồ Chí Minh là một gia đinh gia giáo, thuận hoà, yêu thương và tôn trọng nhau

Có thể nói rằng, Hồ Chí Minh có một gia đình đặc biệt Các th àn h viên trong gia đình của Người phải trải qua nhiều nỗi khó khăn, gian khổ cả về vật chất lẫn tinh thần Những người gần gũi huyết thông n h ất của Hồ Chí Minh

là người mẹ - cụ Hoàng Thị Loan - m ất sớm tại H uế (ngoài

30 tuổi - lúc Hồ Chí Minh mới lên 10 tuổi); cha - cụ Nguyễn Sinh sắc - mồ côi bô' mẹ từ sớm - sau này đỗ học vị cao là Phó bảng ra làm quan rồi bị bãi chức, đi nhiều tỉnh Nam Bộ rồi định cư ở Cao Lãnh (Đồng Tháp); chị gái (bà Nguyễn Thị Thanh) và anh trai (ông Nguyễn Sinh Khiêm)

đi hoạt động cách mạng và bị tù

Một gia đình gia giáo, thuận hoà, yêu thương và tôn trọng nhau, đặc điểm này có ý nghĩa rấ t quan trọng đối vổi việc hình thành, bồi đắp nhân cách Hồ Chí Minh cũng như

dốì với các thành viên trong gia đình, ô n g bà, cha mẹ, anh chị em, họ hàng (đại gia đình) của Hồ Chí Minh đều là những người tôn trọng nhau, quý mến nhau, yêu thương nhau Gia đình của Hồ Chí Minh là một gia đình gia giáo điển hình của loại gia đình nhà Nho nghèo gốc nông dân, gắn bó hoặc nằm trong môi trường của những ngưòi nông dân, những người lao động chân tay Chúng ta cho rằng,

gia đình là tế hào của xã hội (Hồ Chí Minh cho rằng, gia đình là hạt nhân của xã hội), gia đình là "hậu phương" của

một con người Như vậy, đặc điểm đầu tiên này cho thấy Hồ Chí Minh có một "hậu phương" rất vững chắc

H ai là, gia đinh của Hồ Chí M inh là một gia đinh đầy lòng nhân ái, với lòng yêu thương những người lao động một cách sâu sắc

Con ngưòi sống với nhau bằng tình thương yêu đồng loại Đó là lòng nhân ái, yêu thương, độ lượng, trong đó còn có lòng nhân ái của những người cùng cảnh ngộ, cùng giai cấp, cùng lý tưởng, cùng chí hướng Tình thương yêu trong gia đình là điểm khởi thủy trong hình thành nhân cách của mỗi thành viên

Gia đình của Hồ Chí Minh thương những ngưòi ở làng

quê nghèo khó Nghệ An và những người lao động lam lũ trên mọi nẻo đường mà họ gặp, thương những ngưòi đi phu Cửa Rào, thương những ngưòi nông dân một nắng hai sương mà vẫn nghèo, thương những người bị áp bức, bóc

ột Cụ Nguyễn Sinh sắc, thân phụ của Hồ Chí Minh, thi

đỗ Phó bảng, theo lệ thường, được cấp thêm ruộng đất ở quê nhưng cụ dành những đất đó cho những người nông dân thiếu ruộng Cụ làm quan, cụ thương những người

nghèo khó, cụ là ngưòi trong cuộc, gia đình cụ cũng là những ngưòi lao động, chẳng khấm khá gì, Cụ đưa các con mình đến nhiều nơi trên đât nước, cũng là dịp "đi thực tế",

và chính đó là những bài học cuộc đòi sinh động nhất giáo dục cho các con tinh thần yêu nước, thương dân

Ba /à, gia đinh Hồ Chí M inh là một gia đinh có truyền thống hiếu học

Gia đình Hồ Chí Minh sông trong thòi kỳ giao thoa giữa các nền giáo dục - nền giáo dục phong kiến "cuối mùa", nền giáo dục thực dân Pháp, nền giáo dục tân học đầu thế kỷ XX

Hồ Chí Minh chịu ảnh hưởng của truyền thống hiếu học của gia đình Cuộc đòi của Hồ Chí Minh là cuộc đòi tự học là chủ yếu, thể hiện ý chí vươn lên chiếm lĩnh tri thức

Thòi phong kiến, học để đỗ đạt rồi ra làm quan Nhưng, đôi với cụ Nguyễn Sinh s ắ c , thực lòng cụ không muôn ra làm quan Lấy có là đang có tang vỢ để trì hoãn, hoãn mãi không đưỢc, cuôi cùng cụ đành phải vào Kinh đô

H uế nhậm chức Thừa biện bộ Lễ, sau đó làm Tri huyện Bình Khê (Bình Định) trong tâm thế không đắc chí Cụ quan niệm: "Quan trường thị nô lệ, trung chi nô lệ, hựu nô lệ" (Quan trường là nô lệ, trong đám nô lệ cho nên càng bị

nô lệ hơn) Với quan niệm như vậy, cả ba ngưồi con của cụ Nguyễn Sinh s ắ c đều học nhưng không thi cử đỗ đạt gì đáng kể Nhưng, cũng chính cụ Nguyễn Sinh s ắ c lại có một tư tưởng râ"t tiến bộ Trong khi một sô" ngưòi yêu nước ghét thực dân Pháp rồi cực đoan ghét luôn cả việc học tiếng Pháp, không cho con học tiếng Pháp, thì cụ Nguyễn Sinh Sắc lại khuyến khích các con mình học tiếng Pháp

H ành trang ra đi tìm đưòng cứu nước của Hồ Chí Minh, do

đó, về tiền bạc là không có, nhưng về tri thức thì đã có vô"n tiếng Pháp, vàn hóa Pháp nhất định.

Hồ Chí Minh là con ngưòi hiếu học, học mọi lúc mọi nơi có thể học được, tự học là chính, học trong suô"t cuộc đời, kể cả trên giường bệnh năm 1969 ở Hà Nội, trước khi bước vào cõi vĩnh hằng, Người vẫn còn học Hồ Chí Minh thích câu của V.I.Lênin: "Học, học nữa, học mãi", thích câu của Khổng Tử:

"Học nhi bất yếm Hôi nhân bất quyện" (Học không biết chán Dạv (truyền lại) cho người khác không biết mỏi) Khổng Tử còn nói: "Tô" ẩn hành quái, ngô bất vi chi" (Những việc bí ẩn, quái dị tôi không làm, tôi chỉ biết học tập) Chính vì vậy, không ai thấy sớm và nhanh nhạy như Hồ Chí Minh, trong

lúc bộn bề trăm thứ việc ngay sau khi giành đưỢc chính

quyền trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Người đã nhìn thấy được ba thứ giặc cần tập trung sức lực của toàn dân, đó là chống: giặc ngoại xâm, giặc đói và giặc dốt Trong dịp đến thăm Trường Nguyễn Ái Quốc Trung ương (9-1949),

Hồ Chí Minh đã ghi vào sổ vàng của Trường:

"Học đ ể làm việc,

làm người, làm cán bộ, Học đ ể phụng sự Đoàn thể,

"giai cấp và nhân dân,

T ổ quốc và nhân loại”.

Muốn đạt mục đích, thỉ phải

cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư"^.

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quô'c gia, Hà Nội,

2000, t.5, tr.684.

Quan niệm học tập như vậy chính là sự tiếp thu từ truyền thông của gia đình: học để giúp í<"h cho đời.

Bốn là, gia đinh Hồ Chí M inh nổi tiếng là một gia đinh có chí lớn

“Chí" trong truyền thông gia đình của Hồ Chí Minh không phải là duy ý chí Cả gia đình Hồ Chí Minh đều

là những ngưòi có chí lớn Cụ Nguyễn Sinh sắc là người

có chí lớn Thân mẫu của Hồ Chí Minh là cụ Hoàng Thị Loan những năm đầu th ế kỷ XX cùng gia đình chuyển vào H u ế và định cư ở đó Tại Huế, cụ Hoàng Thị Loan vẫn làm nghề dệt vải để cùng vối chồng con mưu việc lớn Chị gái và anh trai của Hồ Chí Minh là những người đi nhiều, năng nổ hoạt động cứu dân, cứu nưốc

Cả gia đình Hồ Chí Minh là những người như th ế thì Hồ Chí Minh là ngưòi có chí lớn là điều dễ hiểu, hỢp với lôgíc thường thấy mà dân gian Việt Nam thường nói;

"hổ phụ sinh hổ tử"

N hân tô'quê hương

Đất Nghệ - Tĩnh, sông Lam núi Hồng, là mảnh đất địa linh nhân kiệt, có truyền thống văn hóa đặc sắc ảnh hưởng r ấ t lớn đến quá trình hình thành nhân cách Hồ Chí Minh, n h ất là thuở thanh, thiếu niên Vùng đất này đã chế định đặc tính của con người nơi đây: khảng khái, cần

cù chịu khó, kiên trì, kham khổ, không cầu kỳ trong cuộc sống, quảng giao, trọng nghĩa khí Quê hương Nghệ - Tĩnh là địa điểm của nhiều cuộc khởi nghĩa chông giặc

ngoại xâm, trong đó có Phong trào cần Vương, cao trào cách mạng Xôviết Nghệ - Tĩnh (1930-1931) do Đảng Cộng

sản Việt Nam lãnh đạo Những "nhân kiệt" nơi đây ít hoặc nhiều, đậm hoặc nhạt, đều mang các đặc tính đó.

Hồ Chí Minh không là trường hỢp ngoại lệ Là một người đi khắp năm châu bô"n biển, Hồ Chí Minh đắm mình

vào cuộc sông ở những nơi Ngưòi đã đi qua và chịu ảnh

hưởng của các nền văn hóa khác nhau Cho nên, không ít nhà nghiên cứu, những chính khách, những nhà hoạt động văn hóa, văn nghệ trên thế giới cho rằng, ở Hồ Chí Minh đã "Tây" thì rất "Tây", đã phương Đông thì rất phương Đông, đã Việt Nam thì rất Việt Nam Trong cái đặc tính "rất Việt Nam" đó, chắc chắn có đặc tính nhân cách của con ngưòi xứ Nghệ

bj N hân tố truyền thống văn hóa dân tộc Việt N am

Truyền thống văn hóa của dân tộc đã ảnh hưởng lớn đến quá trình hình thành, phát triển, hoàn thiện nhân cách Hồ Chí Minh Hồ Chí Minh trước hết là một nhà văn

hóa, một nhà văn hóa kiệt xuất, theo đánh giá của

UNESCO, ở Hồ Chí Minh, hội tụ những tinh hoa văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa th ế giới, nhưng trước hết và đậm hơn cả vẫn là tinh hoa văn hóa dân tộc Việt Nam Hồ Chí Minh là người thấm đưỢm tinh thần văn hóa dân tộc, hay nói cách khác, là người tiếp thu, giữ gìn cốt cách, bản sắc dân tộc, và cũng từ đó, giao lưu, tiếp thu tinh hoa văn hóa th ế giói

Mỗi một dân tộc, quôc gia, mỗi một cộng đồng dân cư trong quá trình ra đời và phát triển đều hình thành nên

một cốt cách, đặc tính (hay bản sắc văn hóa) riêng biệt

Không có dân tộc, quốc gia, cộng đồng dân cư nào lại không có một nền văn hóa sở thuộc, và ngưỢc lại, không có

văn hóa cụ thể nào nằm ngoài dân tộc, quốc gia, cộng đồng dân cư Vối ý nghĩa như vậy, nếu đánh mất đi cái cốt cách - bản sắc - đặc tính văn hóa thì coi như đánh m ất đi chính mình và cộng đồng dân cư, dân tộc, quốc gia, với tư cách là đơn vị văn hóa, sẽ bị đồng hóa và biến mất Văn hóa bản địa, nói cách khác là bản sắc - cốt cách - đặc tính văn hóa dân tộc là cái nền để trên đó xử lý toàn bộ quá trình giao lưu văn hóa Do vậy, văn hóa của mỗi quốc gia - dân tộc là yếu tố^ nội sinh có vai trò cực kỳ quan trọng để bảo tồn và phát triển dân tộc mình Đó là chỗ đứng vững chắc để vừa không bài ngoại, vừa không bị lai căng.

Hồ Chí Minh là một người tiêu biểu cho cốt cách văn hóa dân tộc Việt Nam Chính vì thấy rõ vai trò của văn hóa dân tộc cho nên Hồ Chí Minh đã lưu ý mọi người khi tiếp nhận văn hóa bên ngoài Đó là việc phải chủ động giao lưu, không nên đóng cửa, không bài ngoại mà phải hội nhập Đó là việc phải tiếp thu những cái tôt, không được lai căng Văn hóa dân tộc có vai trò biểu đạt sự tồn tại của chính bản thân dân tộc mình, nhưng điều đó chỉ thể hiện khi BÓ đưỢc nhìn trong th ế so sánh với văn hóa của dân tộc khác Nó thể hiện là nó một cách rõ ràng, đậm

nét, đầy tính côt cách - bản sắc khi đứng bên m ột thực th ể

khác Vì thế, Hồ Chí Minh mói lưu ý rằng: mỗi một dân tộc cần chăm lo đến đặc tính của dân tộc mình trong văn học, nghệ thuật

Hồ Chí Minh tiếp thu văn hóa của dân tộc Việt Nam - một nền văn hóa đã tạo dựng nên tâm hồn, khí phách, bản lĩnh của dân tộc, làm rạng rỡ, vẻ vang cho dân tộc Nó là thành quả của hàng ngàn năm dựng nước và giữ nưóc của

các cộng đồng sông trên lãnh thổ quốc gia và cũng là kết quả của quá trìn h giao lưu văn hóa với các dân tộc khác trên th ế giới để luôn luôn hoàn thiện mình Nhân cách của nhà văn hóa Hồ Chí Minh đưỢc hình th ành và p h át triển

từ nhân tô" đó

c) N hân tố thời đại

Thời đại của Hồ Chí Minh sống là thòi đại nén chứa trong lòng nhiều yếu tô" đặc biệt sôi động, ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình hình thành, phát triển, hoàn thiện nhân cách Hồ Chí Minh:

Đó là những năm tháng mà chủ nghĩa thực dân đang

"thò những vòi bạch tuộc" xâm chiếm các nước khác, bắt các nước khác làm thuộc địa, làm nô lệ Thế kỷ XX đưỢc gọi là th ế kỷ phi thực dân hóa Chế độ thực dân là một trong những vết nhơ lớn nhất trong lịch sử loài người Việt Nam là một nưốc thuộc địa của thực dân Pháp từ C U Ố I th ế

kỷ XIX đến nửa đầu th ế kỷ XX Hồ Chí Minh sinh ra trong một đ ất nước nô lệ, khi tên đất nước đã bị xóa trên bản đồ chính trị th ế giói

Cũng như bao người con yêu nưốc khác, Hồ Chí Minh

đã tìm cách đem trí tuệ, sức lực của mình cứu dân, cứu nước Người đã tiếp th u chủ nghĩa Mác - Lênin, tìm thấy con đưòng cứu dân, cứu nước theo con đưòng cách mạng

vô sản, một con đường phù hỢp với sự p hát triển của thời đại, một con đường khác hẳn về chất so vối con đưòng

C ầ n V ương theo hệ tư tư ởng phong kiến và con đư ờng

cứu nước theo hệ tư tưởng tư sản Hồ Chí Minh sống trong thời đại đó, thòi đại mở đầu với sự thắng lợi của Cách m ạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga năm 1917,

thòi đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trê n phạm vi toàn th ế giới Không sông trong thòi đại này, sẽ không có một Hồ Chí Minh với tư cách là một nhà mácxít sáng tạo, kiên cưòng đấu tra n h không mệt mỏi để

m ưu sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội - giai câp, giải phóng con ngưồi

Như vậy, nhân cách Hồ Chí Minh được hình thành,

p h á t triển, hoàn thiện còn do tác động từ hệ tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lênin từ ý chí và tinh th ần quật khởi của các cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân, nhân dân lao động Việt Nam và th ế giới, nhất là ở các nước thuộc địa và phụ thuộc; từ xu hướng phát triển theo con đưòng xã hội chủ nghĩa của các dân tộc sau khi giành đưỢc độc lập dân tộc; từ tình đoàn kết gắn bó keo sơn của giai cấp công nhân, nhân dân lao động, là tình thương yêu con ngưòi dù

m àu da có khác nhau:

"Quan sơn muôn dặm một nhà, Bốn phương vô sản đều là anh em/"^

Đó còn là tình "Tứ hải giai huynh đệ" (Bôn biển đều

là an h em) Một nét đặc sắc trong nhân cách Hồ Chí Minh

là tình đoàn kết quốc tế Hồ Chí Minh là con ngưòi của quốc tế, con người thấm đưỢm tình hữu ái giai cấp của những ngưòi lao động quôc tế, của tình bằng hữu, tình anh em đoàn kết trên th ế giối, con ngưòi của chiến lược

"làm bạn với tấ t cả mọi nước dân chủ và không gây thù oán với một ai"^ con người đấu tran h cho hoà bình, cho sự

1 Hồ Chí Minh: Toàn tậpy Sđd, t.io, tr.l95.

2 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.220.

xích lại gần nhau giữa các dân tộc, con ngưòi luôn luôn mong muôn có sự hỢp tác giữa các dân tộc trên th ế giới trên cơ sỏ tôn trọng các quyền dân tộc cơ bản của nhau Con người Hồ Chí Minh, do đó, chịu ảnh hưởng lớn của thòi đại đấu tranh vì tiến bộ xã hội.

Có thể nói rằng, Hồ Chí Minh như "một chiếc ăngten cực nhạy" vâi sự biến động của thòi cuộc Thòi đại đã chế định nhân cách của Ngưòi và chính nhân cách của Ngưòi cũng tác động tích cực trở lại đối với thòi đại Chính vì vậy, Hồ Chí Minh là một con người của thời đại, con ngưòi của công chúng, ngưòi đưỢc coi là "một biểu tưỢng kiệt xuất về quyết tâm của cả một dân tộc,

đã công hiến trọn đời mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam, góp phần vào cuộc đâ"u tra n h chung của các dân tộc vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội" Hồ Chí Minh đã có "đóng góp quan trọng vể nhiều mặt trong các lĩnh vực văn hóa, giáo dục và nghệ th u ậ t là kết tin h của truyền thông văn hóa hàng ngàn năm của nhân dân Việt Nam

và những tư tưởng của Ngưòi là hiện th â n của những

k h á t vọng của các dân tộc trong việc khẳng định bản sắc dân tộc của mình và tiêu biểu cho việc thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau"^

1 Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn quôc gia - Uỷ

ban quôc gia UNESCO của Việt Nam: Hội thảo quôc tế Chủ tịch

Hồ Chí Minh, Anh hùng giải phóng dân tộCy nhà văn hoá lớn, Sđd, tr.5-6.

là bẩm sinh trong tư chất con người.

Yêu nước không chỉ có Hồ Chí Minh Nhiều người đã bao phen nằm gai nếm mật tham gia chông ách thực dân,

kể cả những người có tài kinh bang tế th ế đi tìm minh chủ cũn^ như ra bưng biền chịu ăn cá mắm với cơm gạo hẩm

để mưu việc lớn cho nước, cho dân Lại có những người xuấ: dương vì việc nước qua các ngả đưòng Đông Du (sang

>Jhảt Bản), sang Xiêm (Thái Lan), sang Trung Quốc, và nhu Nguyễn Tất Thành - Nguyễn Ái Quốc thì sang Pháp

và các nước ở châu Âu, châu Mỹ Thông minh, sáng dạ khô:ig phải chỉ có Hồ Chí Minh Hồi mới sang Pháp, cùng với nhóm của Nguyễn Ái Quốc đã có cả những "con hổ",

"cor rồng" có tiếng như Phan Châu Trinh (Phan Chu Trir.h), tiến sĩ - luật sư Phan Văn Trường, Nguyễn An Nini, Nguyễn T hế Truyền, V V Chí lón thì không phải chỉ riêrg Hồ Chí Minh mới có Chí đuổi thực dân bằng vũ trar.g bạo động cuối th ế kỷ XIX đầu th ế kỷ XX nổi bật với tên tuổi Hoàng Hoa Thám, Phan Bội Châu Chí cao và bền

để lập nền cộng hòa đại nghị tư sản dựa trên sự cải cách chír h trị của chế độ thực dân Pháp đầu th ế kỷ XX gắn với

cuộc đồi hoạt động của Phan Châu Trinh, kể cả chí yêu nước râ't riêng của Nguyễn Thái Học khi tiến hành cuộc khởi nghĩa ở vùng Yên Bái với phương châm "Không

N h ật Bản học tập mặc dù có ngưòi đã vận động; không xuất dương sang Trung Quôc, Thái Lan mà lại sang Pháp và các nước phương Tây đã chứng tỏ Hồ Chí Minh là con người có đầu óc phân tích, phê phán rấ t nhạy^ Mẫn cảm với thòi cuộc, nhạy vối cái mới, kiên định về nguyên tắc nhưng n h ất quyết không cứng nhắc, xơ cứng Tư tưởng

"Dĩ bất biến, ứng vạn biến" của Hồ Chí Minh thể hiện sự uyển chuyển, mềm dẻo, ứng xử đúng đắn, phù hỢp của Ngưồi khi tình hình có biến chuyển, có nhiều điểm mới, đó cũng là "phương châm" mà Người đã căn dặn cụ Huỳnh Thúc Kháng trước khi lên máy bay sang thăm Pháp năm

1946 Thuật ngữ đổi mới mà chúng ta dùng từ Đại hội đại

1 Xem Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1975; Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, t.l, tr.476 - 479.

biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng (12-1986) thì Hồ Chí Minh sử dụng, hay nói cách khác, tư tưởng của Người về đổi mới đẫ hình thành từ lâu.

Ngay cả việc tiếp th u và vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin, Hồ Chí Minh cũng trên cơ sở của hoàn cảnh cụ thể

từ n g lúc và từng nơi để vận dụng, sáng tạo, thậm chí

p h á t triển Đó chính là việc Ngưòi chú ý đến cái mới, vì cuộc sông luôn biến đổi không ngừng Điều này thể hiện

r ấ t rõ ngay từ năm 1924 khi Ngưòi viết một bài nổi tiếng

Báo cáo về Bắc Kỳy Trung Kỳ và N am Kỳ tại Mátxcơva^

và cả sau này cũng vậy Một sô^ ngưòi làm việc gần

Hồ Chí Minh, trong đó có đồng chí Vũ Kỳ và đồng chí Việt Phương, đã nhiều lần kể rằng, trong cuộc sông thưòng ngày, có một số^ việc Ngưòi đã nêu cho các đồng

chí giúp việc làm, nhưng lúc sau, buổi sau, Hồ Chí Minh

lại thay đổi khác đi, Các đồng chí giúp việc có ý băn khoăn, hỏi tại sao lại như vậy thì Hồ Chí Minh trả lòi ràng, tìn h hình lúc này khác đi rồi hoặc bây giò có cách khác tôt hơn, V V

Sự nhanh nhạy của Hồ Chí Minh đôĩ với cái mới không

có nghĩa là Ngưòi cứ thay đổi liên tục các quan điểm của

m ình mà thay đổi luôn đưỢc đặt trên nền vững chắc của những vấn đề cơ bản có tính nguyên tắc Cái gì thấy đúng, trước sau vẫn đúng, mặc cho vật đổi sao dòi, Hồ Chí Minh vẫn kiên trì giữ vững, trước sao sau vậy, không hề suy cĩiuyển, nao núng Đó là biện chứng tư duy và hành động

Hồ Chí Minh Cái nhanh nhạy, cái kiên trì, hay nói cách

ĩ Xem Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.l, tr 464 - 469.

khác là cứng rắn về nguyên tắc, mềm dẻo về sách lược, luôn luôn sáng tạo đó là những phẩm chất cực kỳ quan trọng, cần thiết đốì với nhà hoạt động chính trị chuyên nghiệp đồng thời là nhà văn hóa như Hồ Chí Minh.

H ai là, Hồ Chí M inh là người có ý chí lớn lao, có hoài bão cứu dân, cứu nước theo một con đường khác với những con đường bị thất bại cuối th ế kỷ X IX đầu thê kỷ X X

Từ sớm, theo Hồ Chí Minh sau này tự nhận (qua nói chuyện với nhà thơ Xôviết Oxíp Manđenxtam năm 1924), vào trạc tuổi 13, Ngưòi đã có ý định sang Pháp và các nước phương Tây để tìm hiểu tình hình đặng tìm lấy một phương sách nào đó (chưa nói là con đường) để cứu nước

Và trong tác phẩm Những m ẩu chuyện về đời hoạt động của H ồ Chủ tịch (năm 1948), tác giả Trần Dân Tiên đã

đưa ra những thông tin về việc Hồ Chí Minh phê phán các con đường cứu nước đầu th ế kỷ XX của Việt Nam

Đất nước Việt Nam, không may bị rấ t nhiều th ế lực đến xâm lược, trong đó có thực dân Pháp Cuối th ế kỷ XIX, các cuộc chông thực dân Pháp ỏ Việt Nam đã dấy nên Đầu tiên, tiêu biểu nhất là Phong trào c ầ n Vương nằm trong hệ tư tưởng phong kiến Phong trào này chỉ tồn tại trong vòng khoảng 10 năm thì bị th ấ t bại

Đầu th ế kỷ XX, các phong trào yêu nưốc mới xuất hiện Nó mới vể con ngưồi lãnh đạo, nhưng quan trọng

hơn là lĩiới về tín h chất, hệ tư tư ở n g và cách tổ chức lực

lượng Chống thực dân Pháp để giành lấy độc lập, tự do

cho Tổ quốc, để cởi bỏ ách áp bức ngoại bang thì tấ t cả các

phong trào kháng Pháp đều giốhg nhau Nhưng chông

Pháp rồi để thiết lập một chế độ chính trị gì, xây dựng Nhà nước Việt Nam như th ế nào, tập hỢp lực lượng nào, theo sự chỉ dẫn của hệ tư tưởng nào thì có điểm khác biệt rõ rệt Mượn danh nghĩa của nhà vua để dấy lên các làn sóng đấu tranh nhằm lật đổ sự thôVig trị của thực dân Pháp rồi trở lại củng cô" chê độ phong kiến đã hết thòi như Phong trào Cần Vương là không hỢp xu thế, tất yếu thất bại.

Thay th ế cho Phong trào cần Vương là những phong trào theo hệ tư tưởng tư sản trong luồng gió mối do những trí thức yêu nưốc mẫn cảm với thòi cuộc đứng ra khỏi xướng và lãnh đạo Dù thực dân Pháp và phong kiến Việt Nam cô" tình bưng bít nhưng tư tưởng dân chủ tư sản vẫn vào đưỢc Việt Nam Ảnh hưởng của nó qua các phong trào yêu nước của các sĩ phu phong kiến chuyển sang hệ tư tưởng tư sản ở Việt Nam đầu th ế kỷ XX khá rõ nét Tiêu biểu nhất là ảnh hưởng từ Nhật Bản với Phong trào Đông

Du gắn liền với tên tuổi Phan Bội Châu Phan Bội Châu là một người uyên bác, tích cực hoạt động cách mạng, bôn ba nhiều nơi, nhiều nước, ô n g lập ra Hội Duy Tân năm 1904

và nhiều tổ chức cách mạng khác Trong con mắt của cụ Phan Bội Châu, một nước Nhật Bản đồng chủng, đồng văn hùng dũng tiến bước dưới ánh sáng của một nền dân chủ

tư sản là một khích lệ vĩ đại, tạo cho cụ và các đồng chí của mình một lòng ngưỡng mộ, tự hào, và coi Nhật Bản là một tấm gưdng lớn để noi theo

Cụ Phan Bội Châu muôn có một nổn dân chủ cộng hòa, muôn bạo động đánh đổ chế độ phong kiến Còn cụ Phan Châu Trinh thì cũng muốn lập ra một chê độ đại nghị tư sản, nhưng phương pháp khác hẳn cụ Phan Bội Châu,

đó là phương pháp "Bất bạo động, bạo động tắc tử" (Không bạo động, vì bạo động là chết) Cụ và các cộng sự hoạt động không mệt mỏi để "Khai dân trí, chấn dân khí, hậu

dân sinh" {Khai dân trí: bỏ lối học tầm chưđng trích cú,

mỏ trường dạy học chữ quốc ngữ, kiến thức khoa học thực

dụng, bài trừ hủ tục xa hoa Chấn dân khi', thức tỉnh tinh

thần tự lực tự cưòng, mọi người giác ngộ đưỢc quyền lợi

của mình, giải thoát được nọc độc chuyên chế H ậu dân sinh: phát triển kinh tế, cho dân khai hoang làm vườn, lập

hội buôn, sản xuất hàng nội hóa )

Không phụ tinh thần của cụ, hàng loạt phong trào yêu nước đã dấy lên: Phong trào Duy Tân (1906 - 1908), Đông Kinh Nghĩa Thục (1907) Có thể nói rằng, đó là những khai sáng, đổi mới có hiệu quả đôi với xã hội Việt Nam phong kiến tăm tốì lúc bấy giò Các phong trào theo xu hướng bạo động vũ trang của Phan Bội Châu hay những phong trào có tính chất ôn hoà, bất bạo động của cụ Phan Châu Trinh cũng đều bị thực dân Pháp - với chính sách kìm hãm dân bản xứ vào vòng tăm tối, chính sách "làm cho dân ngu để dễ trị" đàn áp

Xã hội Việt Nam biến đổi, tuy chậm chạp, nhưng với những sắc thái mói do nhịp độ ngày càng tăng của chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp - một kiểu thực dân của tư bản tài chính, cho vay nặng lãi, ít chú ý tới mở mang, xây dựng ở bản xứ, chỉ lo vd vét, bóc lột

thuộc địa Đầu th ế kỷ XX, cấc giai cấp, tầng lớp mới đã

xuất hiện, đó là giai cấp công nhân, tiểu tư sản, trí thức; riêng giai cấp công nhân xuâ't hiện trước cả giai cấp tư sản dân tộc Nhiều sĩ phu thức thòi, vô"n thuộc th àn h phần giai

cấp phong kiến, sau bao trăn trở và bao tháng năm chìm trong nền Nho học, đã chuyển mình sang lập trường tư tưởng mới - lập trường dân chủ tư sản Chế độ thực dân đã sinh ra, ngoài ý muôVi, một tư tưởng dân chủ tư sản và cắm nó vào mảnh đất hiện thực của Việt Nam Chế độ đó trực tiếp cho ra lò một loạt trí thức, công chức với mục đích hiến dâng cho sự nghiệp của "mẫu quốc", nhưng lại tạo ra một sức bật mới, bứt ra khỏi hệ tư tưởng phong kiến

và rồi trong số họ về sau còn tiến xa hơn nữa, tức dấn thêm một bước quan trọng, vượt hẳn về chất, vào con đường cách mạng vô sản

Ngọn cờ cứu nước theo hệ tư tưởng phong kiên bị gãy gục Ngọn cò cứu nước theo hệ tư tưởng tư sản mới giương lên cũng bị thực dân Pháp bẻ gẫy Máu đào của các bậc tiên liệt đã đổ xuông nhưng cây độc lập, tự do cho Tổ quốc, cho nhân dân không ra hoa kết trái

Tư duy phê phán của Hồ Chí Minh qua nhận xét các phong trào yêu nước cho chúng ta thấy rằng, Ngưòi đã có con m ắt tinh tưòng về thời cuộc, ở những năm đầu th ế

kỷ XX, với tư duy của một cậu thiếu niên (13 tuổi), của một anh than h niên Nguyễn Tất Thành mà đã nhận thức được như vậy quả là sắc sảo

Ba là, H ồ Chí M inh là con người biết làm chủ trong mọi tình huống

Làm chủ bản thân mình là điều không đơn giản

T ro n g b a mối q u a n hệ cơ b ả n n h ấ t củ a con người, theo

tổng kết của Hồ Chí Minh, tức là đối với người, đối với việc, đôi với mình, thì tự mình đôi với bản thân mình là khó khăn nhất Đối với ngươi có chức, quyền, nói chung,

làm chủ bản th ân mình còn khó hơn nữa, bởi vì họ là những người bị nhiều cám dỗ hơn ai hết.

Hồ Chí Minh, nói chung, là người làm chủ đưỢc mọi hành vi của bản thân mình "Nói chung" là bởi Hồ Chí Minh cũng là ngưòi cùng chịu trách nhiệm đối với một sô" sai lầm, h ạn chế của tập thể lãnh đạo khi đề ra và thực hiện những chủ trương phát triển, chẳng hạn: cải cách ruộng đất, có lúc cũng bị giáo điêu theo mô hình Liên Xô trong xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc; trong một phần nào chủ quan của con đường, tốc độ cải tạo xã hội chủ nghĩa nền kinh tế quốc dân, trong nhịp độ, thời gian muôn miền Bắc Việt Nam đi lên chủ nghĩa xã hội, trong

xử lý đối với một số vụ thuộc về tư tưởng, V.V Nhưng, điểm trội n h ấ t là Hồ Chí Minh biết vượt qua chính mình, thấy sai thì kiên quyết sửa, sửa cho bằng đưỢc Và Người giữ đưỢc mình cho đến phút giây cuối đời, vẫn là một con người trong sạch, vì nưốc, vì dân, không vụ lợi

Hồ Chí Minh đã chịu mọi khổ ải, n h ất là lúc hoạt động

bí m ật và đặc biệt thời gian ỏ trong tù, không những bị

m ất tự do mà còn bị cuộc sống vật chất khổ ải làm hao mòn sức lực Đ ể vượt qua cuộc sống gian khổ khi ở trong nhà tù của Tưởng Giới Thạch, Hồ Chí Minh đã thi vị hóa

tấ t cả các cảnh khổ ải của một ngưòi tù phải trải qua: ăn đói, mặc rét, bị trói giải đi hết nhà lao này đến nhà lao khác, bị rụng răng, bị ghẻ lở, bị rệp cắn, V.V Hồ Chí Minh

ghi vào th ơ n h ữ n g cảnh;

"Đầỵ m inh đỏ tím như hoa gấm, Sột soạt luôn tay tựa gảy đàn;

Mặc gấm, bạn tù đều khách quý,