Chuyện với người cháu gần nhất của Bác Hồ: Phần 1

Tài liệu Chuyện với người cháu gần nhất của Bác Hồ của tác giả Hồng Khanhlà những hồi ức về cuộc đời của Bác Hồ qua những câu chuyện do người cháu gần nhất của Bác kể lại. Tài liệu gồm 2 phần, sau đây là phần 1. Mời bạn đọc tham khảo.

HỔNG KHANH

NHÀ XUẤT BÁN THANH NIÊN

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Cuộc đời và s ự nghiệp v ĩ đụi của Chủ tịch H ồ Chí

M in h ngày càng được n h iều sách, báo trong nước và ngoài nước nêu ỉên, kh á c nào như ngôi sao sáng giữ a bầu trời xanh, càng n h ìn vào càng lu n g linh, sáng chói.

Cuốn sách này viết về m ột khía cạnh trong cuộc đời của Bác H ồ thông q u a m ột s ố m ẩu chuyện m à đồng ch í N guyễn S in h Đ ịn h • cháu g ầ n n h ấ t của

B ác H ồ - k ể lại Qua đó, ch ú n g ta hiểu thêm về cuộc đài Bác, về m ột vỊ lã n h tụ vĩ đại của Đ ảng ta và dân tộc ta có m ột p h ẩ m chất tuyệt vời L>à m ột tư tưởng

n h ấ t quán trong m ụ c đích, hướng đi S u ố t đời hy sin h quèn m in h cho sự nghiệp cách mạng, cho sự

ấ m no, h ạ n h p h ú c của n h ă n dán.

Đ é tà i viết về Bác H ồ ỉà rất phong p h ú , đ a dạng,

ch ủ n g ta còn có t h ể k h a i thác nhiều Với cuốn sách này, tác g iả đ ã cô'gắng k h a i thác ở góc độ nhữ ng người thân, họ h à n g của Bác k ể lại Đây củng là

m ột đóng góp làm cho tủ sách viết về Bác H ồ thêm phong phú.

Do yêu cầu của đông đảo bạn đọc trẻ tuổi trong

cả nước, N h à xuất bản T hanh N iên tái bản có bổ sung cuốn: Chuyện với người cháu g ầ n n hất của Bác Hậ, X in trăn trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

NHÀ XUẤT BẢN THANH NIÊN

’rong chúng ta, ai đã một lần được trực tiêp nói chuyện với Chủ tịch Hồ Chí Minh, hẳn

‘đều coi đó là m ột vinh dự n h ất, kỷ niệm sâu sắc n h ấ t trong đòi mình Riêng Nguyễn Sinh Định có

quan hệ anh em họ hàng ruột thịt Bởi lẽ, bố^ Nguyễn Sinh Định là Nguyễn Sinh Mại Nguyễn Sinh M ại là con ỏng Nguyễn Sinh Thuyết“’ - anh ruột của ông Nguyễn Sinh sắc, thân sinh Hồ Chí Minh Do đó, Bác Hồ và Nguyễn Sinh M ại có chung ông nội là Nguyễn Sinh N hậm (tức Nguyễn Sinh Vượng) thuộc

th ế hệ th ứ mười của họ Nguyễn Sinh Bởi vậy Nguyễn Sinh Đ ịnh gọi Bác Hồ là chú thúc bá

Khi Bác Hồ đang trê n đưòng từ P ari đến nưốc Nga - quê hương Cách m ạng Tháng Mười, Nguyễn Sình Đ ịnh mỏi lọt lòng mẹ, cất tiếng chào đòi Hai mươi chín năm sau, n h ân Đại hội Anh hừng, Chiến 9Ĩ th i đua toàn quốc lầ n thứ n h ấ t tổ chức tại chiến

k h u Việt Bắc, thuộc huyện Chiêm Hoá, tỉn h Tuyên

Q uang bây giò, Nguyễn Sinh Đ ịnh mới có dịp lần

đ ầu tiên gặp người chú th â n yêu của mình

ị1) Cồn c à tên Jé Nguyễn $inh TrỢ.

h ỏ n g K h a n h

*

* *

L à n h ữ n g ngưòi đồng hương N am D àn cùng

n hiều bạn bè khác đang công tác và về hưu ở H à

Nội, m ặc dù đã đọc Tắt nhiều sách, báo cho biết về

quá trìn h h o ạt động cách m ạng của Chủ tịch Hồ

C hí M inh, nh ữ n g chúng tôi thường vẫn đến n h à

N guyễn Sinh Định, n h ấ t là vào nhữ ng dịp m ừng kỷ

niệm ngày sin h của Bác, yêu cầu Nguyễn Sinh

Đ ịnh kể lại cho bạn bè, con cháu nghe những kỷ niệm sâ u sắc, lý th ú , bổ ích về vị Cha già kín h yêu của dân tộc

Với giọng nói khi to, khi nhỏ, khi sôi nổi, khi

ch ậm r ã i th a th iế t, N guyễn Sinh Đ ịnh kể:

M ột ngày trước k h i chính thứ c k h ai mạc Đ ại hội

A nh hùng, C hiến sĩ th i đua toàn quô’c lần th ứ n h ất,

n h iều đại biểu các n g àn h và từ các chiến trường Bắc - T ru n g - N am về, đang trò chuyện trước sân hội trưòng, th ì Bác Hồ đến Mục đích của Bác là đến hỏi th á m sức khỏe, tìn h hình đi đường, nơi ăn nghỉ của đại biểu và kiểm tra sự chuẩn bị cho Đ ại hội

đ ến mức nào rồi Lúc đó, sau sá u nám làm công

n h â n qu ân giới và cán bộ th i đua của Bộ Lao động, tôi được điều đến làm n h ân viên trong bộ p h ận phục

vụ Đ ại hội T h ấy Bác, tôi cũng như bao nhiêu ngưòi khác đều chạy ù a đến bên Ngưòi N hưng rồi tôi chang b iết nói gì, chỉ đứng nhìn Sau đó tôi p h ải đi

lo công việc h ậ u cần cho Đ ại hội Làm xong một số’ việc cần th iế t, tôi tâ't tưỏi chạy trỏ lại nơi Bác Hổ và

n h iề u đ ại biểu đứng chuyện trò lúc chiều, th ì ôi thôi

chẳng còn th ấ y ai nữa Mọi người đã về nơi nghỉ Bóng núi b ắ t đầu che sẫm các lốỉ đi ven rừng.

Đêm 30 th án g 4 năm 1952, tói nằm không ngủ được, cứ đắn đo xoay quanh mấy câu hỏi tự đ ặ t ra: Chẳng lẽ m ình là ngưòi cháu gần n h ấ t của Bác Hồ

m à không th ư a vói Bác điều gì ư? Gặp Bác th ì chào

ra sao? Chào chú có hỡp không, trong lúc mọi ngưòi đều chào Bác? Bác hỏi th ì trả lồi th ế nào? V ân vân

và vân vân

H ết tr ă n trỏ suy nghĩ, tôi lại nhớ đến n h ũ n g cảu chuyện do ông bà, cha mẹ tôi thường kể cho con cháu nghe về cái chí ham học của ông Nguyễn Sinh Sắc, về thuở niên th iế u của Bác Hồ gặp lắm gian

n a n vất vả Chuyện là ông Nguyễn Sinh N hậm có

bà vỢ m ất sớm, đê lại cho chồng một người con tra i

là Nguyễn S inh Thuyết Nuôi con đến tuổi trưởng

th àn h và lậ p gia (ônh riêng cho con, ông Nguyễn

S inh N hậm mới lấy vợ k ế là bà Hà Thị Hy, con m ột gia đình nông dân ở làng M ậu Tài, xã C hung Cự (nay thuộc xã Kim Liên, Nam Đàn, Nghệ An) Đến

n ăm N hâm T u ấ t (1862), bà Hà Thị Hy sinh con tra i, đ ật tê n là N guyễn Sinh sắc N hưng Nguyễn

S inh Sắc mới lên ba tuổi đã mồ côi cha, và lên bỗh lại mồ côi mẹ Nguyễn Sinh sắ c đành dựa vào sự nuôi nấng của gia đình người anh cả là Nguyễn

S in h Thuyết N hưng gia đình người an h này cũng

p h ả i lao động v ấ t vả mdi đủ sông Cho nên lớn lên Nguyễn S inh s ắ c p h ải th am gia lao động và không được học h àn h n hư b ạn bè cùng lứa tuổi, h ằ n g ngày chúng được ôm sách đến lốp học của th ầ y Vương

_ C h u yện với người cháu gán nhất của Bác Hổ^

h ố n g K h a n h

Thúc M ậu mỏ tạ i là n g Sen Với lòng k h á t khao học tập, mỗi lầ n đi qua lớp học này, N guyễn Sinh Sắc thưòng dành thòi gian đứng th ậ p thò ngoài hè lóp nghe th ầy Vương T húc M ậu giảng bài, còn trâ u th ì được buộc thừ ng vào gốc tre gần đó chò Và khi về nhà, hay r a đồng có thì giò rả n h là N guyễn Sinh Sắc lại h í hoáy tậ p v iết vào nền đ ấ t h ay lá cây

T hấy vậy, b à con tro n g làng đều kh en ngợi

Một hòm, vào dịp m ùa x u ân n ấm M ậu Thìn (1878), ông giáo H oàng Đưòng ỏ làng C hùa sang thăm bạn dạy học là th ầ y Vương Thúc M ậu ở làng Sen Trên đường đi qua c á n h đồng th ấ y một c ậ u bé đang say sư a đọc sách trê n lưng trâ u , tro n g lúc đám trẻ quanh đó th ì reo hò, chạy nhảy, ô n g giáo H oàng Đường dừng lại, lâ n la hỏi tê n tu ổ i và gia đình cậu

bé đang ngồi trê n lưng trâ u đọc sách Nghe xong, động lòng thương, ông giáo H oàng Đ ưòng nảy r a ý định xin Nguyễn S inh sắ c về nuôi dạy ô n g đến gặp gia đình N guyễn S inh Tiiuyết, bày tỏ ý định ấy

A nh N guyễn S in h T h u y ết không khỏi p h â n vân, lưỡng lự về trá c h nhiệm của m ình vói người em, nhưng cảm động trưâc lòng n h ân từ cao cả của ông giáo Hoàng Đường, cuối cùng a n h đồng ý Từ đây, Nguyễn Sinh s ắ c được gia đình ông giáo Hoàng Đưòng nuôi cho ă n học

Gia đình ông giáo H oàng Đường vào h ạ n g tru n g lưu Bà vợ cùng với h a i người con gái là H oàng Thị Loan và H oàng T h ị A n vừa làm ruộng vừa dệt vải Ngôi n h à gỗ n ăm gian, h ai chái, ÌỢp tra n h , h a i gian ngoài được dành làm nơi dạy học của ông giáo Do

có lóp học trong nhà, bà vợ và hai con gái cũng biết

ít chữ nghĩa,

Sáu năm sau ngày vế iàng C hùa, Nguyễn Sinh Sắc trở th à n h một chàng tra i khôi ngôi, vừa học giỏi, vừa có lễ độ, càng được mọi ngưòi yêu mến Hoàng Thị Loan, con gái đầu lồng của ông giáo Hoàng Đường cũng đã khôn lán và có duyên, ô n g giáo bàn vối bà vợ chọn Nguyễn Sinh s ắ c làm con

_C h u yện với ngựởì cháu gán nhất cùa Bác Hổ^

rê

N ăm 1883, lễ th à n h hôn của H oàng Thị Loan và

chồng trẻ được ỏ riêng trong ngôi n h à tra n h ba gian xinh xắn mới dựng bên cạnh nh à cha mẹ Căn nhà đơn sơ nhưng bao giờ cũng ngăn nắp, sạch sẽ nhờ

b àn tay chàm chỉ của ngưòi vỢ trẻ, H ai người chung sông ở đây đầm âm với cảnh;

Sáng trăng trải chiếu hai hàng Bên anh đọc sách, bên nàng quay tơ.

Một năm sau ngày cưói, cô Hoàng Thị Loan sinh ngưòi con gái đầu lòng đ ặ t tê n là Nguyễn Thị Thanh: bôn năm sau đó sinh ngưòi con tra i đ ặt tên

là Nguyễn Sinh Khiêm; rồi hai năm sau nữa sinh ngưòi con tra i đ ặ t tê n là Nguyễn Sinh Cung, tức là Bác HỒ

Nguyễn Sinh Cung cất tiếng chào đời khi nưốc ta

đã m ất hoàn toàn vào tay thực dân P h áp (sáu năm sau Hiệp ước Pa-tơ-nôt) D ân tộc V iệt Nam đứng trưâc thảm hoạ diệt vong Nhiều cuộc nổi dậy chông thực dân P háp, cứu nước nổ ra nhưng đều th ấ t bại

h ỏ n g K h a n h

N guyễn Sinh Cung lớn lên trong tìn h thương yêu đùm bọc của ông bà, cha mẹ, a n h chị v à dì H oàng Thị An Với sự să n sóc ân cần đó, lại được người vợ luôn đảm đang làm tố t nghĩa vụ nuồi chồng, nuôi

kiện ngày đêm “dùi m ài kinh sủ ” ồ n g dự thi Hương

ần đầu ỏ Nghệ An, khoa Tân Mão (1891), nhưng chỉ trú n g nhị trưòng"\ Không n ả n chí, N guyễn Sinh sắ c

lạ i CỐ’ g ắ n g học đ ể c h ò k h o a sau; đồng th ờ i t ì m nơi dạy học để có thêm điều kiện dạy con cái N hưng được h ai năm đang trong không khí gia đình sum vầy, ấm cúng thì ông Hoàng Đường lâm bệnh nặng

và qua đời (1893) Nỗi đau buồn tan g tóc đó làm đảo lộn sinh h o ạ t bình thưòng tro n g gia đình Để a n ủi

mẹ già và đỡ đần vợ con, N guyễn Sinh sắ c niỏ lớp dạy học ngay tạ i n h à (ở h ai gian n h à ngoài của mẹ vỢ) và càng không ngừng ôn luyện v ăn chương để

ch u ẩn bị đi th i Hương lần th ử hai Kết q u ả khoa thi Hưđng năm Giáp Ngọ (1894), ông đậu c ử nhân- Rồi đến giữa n ăm 1895, N guyễn Sinh sắc vào K inh đô

H u ế dự kỳ th i Hội, song không đậu ô n g lạ i xin vào học trường Quốc Tử Giám ỏ Huế N hưng vì hoc bổng ít ỏi ông phải về quê b à n vổi vợ cùng vào H u ế

để tạo điều kiện giúp đỡ ông học tập Từ đấy, Nguyễn Sinh Cxmg cùng an h ruột N guyễn Sinh Khiêm theo cha mẹ vào sông ỏ Huế Được m ột thồi gian tạm ổn th ì gia đình lại gặp phải cảnh éo le, ông

(1) Tại các k ỳ tíìi Hương, tN H ộ i thòỉ đó, c á c ơ ìí sỉnh p h ã ỉ trẻi qưâ bốn bưởc: nhất trường, nhị trường, tam trường, tứ trường T ứ trưởng l i bước cuối cùng ơ ể phẳn định học vị.

C ih u y ệ n với người cháu gần: n h ấ t của Bác Hồ -1

Hỏng thi kh'ông còn là nho sinh ở trườ ng Quô’c Tử Giám, m ất buôn cả khoản phụ cấp í t ỏi

Trưốc hoà.n cảnh gia đình ngặt nghèo như vậy, bà Hoàng Thị L oan càng phải cô’ gắng thức khuya dậy sớm để dệt vải Ông Nguyễn Sinh sắc th ì tìm nơi dạy lọc Hằng n g ày dù bận đến mấy, ông sắc cũng thường xuyên tra n h th ủ dạy cho hai con là Nguyễn Sinh Khiêm, Nguyễn Sinh Cung học chữ Hán, và đòi hỏi hai con p h ả i siêng năng học, chữ viết phải chân phương

Tháng 8 n á m Canh Tý (1900), ông Nguyễn Sinh Sắc cùng con tr a i cả về quê, Nguyền S inh Cung ở lại với mẹ tại H uế Trong lúc ông sắ c vắng nhà, bà

H oàng Thị L oàn sinh thêm người con th ứ tư và lâm bệnh nặng T hấy mẹ mê m an b ất tỉn h , em mới sinh

là Nguyễn Sinh Xin thì đang đói sữa, khóc gào, Nguyễn Sinh Cung tấ t b ật chạy đi chạy về kêu cứu

bà con, cô bác quanh vùng đến chạy chữa cho mẹ,

N hiều người, kể cả số thầy thuốc giỏi trong vùng vội

vàng tìm đến giúp đỡ- Nhưng rồi vẫn không cứu đưỢc T rái tim b à' Hoàng Thị Loan đã ngừng đập vào trư a ngày 22 tháng Chạp năm Canh Tý Lúc đó Nguyễn Sinh Cung - Bác Hồ của chúng ta chưa đầy mười m ột tuổi

vào Huế Ô ng đau đớn xót xa, thương tiếc vô cùng

n g ư ò i vỢ y ê u q u ý đ ã v ĩn h b iệ t c h ồ n g c o n g iũ a tu ổ i

33, K hông thể sòng được vối cảnh “gà trông nuôi con” giữa đ ất kinh th à n h Huế, sau khi đến cảm ơn

là giờ tậ p đối chữ Ai đối được câu h a y thường được

th ầ y kh en và bạn bè tá n thưởng Có lần trong tiế t

tậ p làm câu đôi ứng khẩu, th ầy ra v ế đối: “Bạch

th a n h n h ân ”, (nghĩa là m ắt trắ n g m ắ t xanh) Một

số bạn xướng lên câu đối của m ình, như ng chưa được th ầ y khen N hác th ấ y trong lóp có bạn vì m ắ t đau phải che m ảnh vải đỏ lên m é đầu, Nguyễn Sinh Cung liền đọc: “Hồng hắc đầu”, (nghĩa là đầu đen đầu đỏ) T h ế là cả lớp được một raẻ cưòi thoải mái.Được ít lâu, có sự động viên của bà con họ mạc và làng xóm, ông N guyễn Sinh s ắ c lại quyết định vào

H u ế đự th i lầ n nừa N hưng không m ay, tro n g thời gian ông N guyễn Sinh s ắ c vào H u ế dự th i Hội, bé Nguyễn Sinh X in ỏ n h à bị ốm rồi m ất

Cái chết của đứa em bé bỏng lại gieo vào tâ m hồn trẻ thơ của N guyễn Sinh Cung m ột nỗi buồn da diết Nguyễn Sinh Cung chỉ còn cách lo ôn lại bài

vở, tra n h th ủ giúp đõ bà ngoại nhiều việc trong nhà, ngoài vườn n h ư chàm sóc cây m ít, h à n g cau, bụi chuõl, khóm hoa huệ Bà ngoại - tức b à H oàng Đường - cũng r ấ t thương yêu đứa cháu bé n h ấ t là

N guyễn Sinh Cung bằng việc thưòng xuyên nhắc nhỏ việc học tập, không để cho cháu chơi lêu lổng.

í t lâu sau, m ột tin vui đến vôi gia đình Nguyễn Sinh Cung và dân làng: “ô n g Nguyễn Sinh sắ c đậu Phó bảng^'’” (khoa th i Hội Tân Sửu, 1901) Dân làng

nô nức chuẩn bị trốhg cò, võng lọng đi rước quan Phó bảng Nguyễn Sinh sắ c “vinh qui bái Tổ” Khi dân làn g kéo đến cầu Rượu, cách Kim Liên bôn cây sô' thì vừa gặp quan Phó bâng Nguyên Sinh Sắc đi bộ từ Vinh trỏ về Mọi người mừng rỡ nổi trông, giương cờ, lọng mời quan Phó bảng lên võng cho dân rưôc, như ng ông Nguyên Sinh sắ c m ột mực từ chôl T h ế là

d ân làng phải lặng trống, xếp cờ, lọng, đi bộ cùng quan Phó bảng

D ân làng a i cũng biết rằ n g nhò có công lao của ông giáo H oàng Đưòng cùng gia (Knh bên vợ ỏ làng

C hùa, ông N guyễn Sinh s ắ c mới th à n h đạt Song theo tậ p tục địa phương, ông Nguyễn Sinh sắ c đã

v inh quy tạ i làng Sen quê nội

Trước k hi ông Nguyễn S inh sắ c trở về, làng Sen,

xã Kim Liên đã x u ất quỹ công ích m ua m ột ngôi

n h à năm gian bằn g gỗ, lợp tranh Ngôi nhà dựng

tr ê n khoảng đ ấ t công, gần giếng Cốc ó n g Nguyễn

S inh T huyết cũng dựng cho em ba gian n h à nhỏ dùng làm n h à ngang L àng Sen vui như ngày hội

Từ già chí trẻ, ai cũng tự hào vì lần đầu tiên trong

xã có người đậu Đ ại khoa

_ C h u yệ n với người cháu gần nhất của Bác Hồ^

(1) P h ó bàng là học vị dưởi Tiến s l Củog ổậu P h ò bẻng khoà này cò õng Phan Chàu Trình.

h ố n g K h a n h

về làn g Sen, ông Phó bảng làm lễ “vào làng” cho hai con trai Chắc ông nghĩ đến tương lai của con, bèn ghi tê n Nguyễn Sinh Khiêm là N guyên T ấ t

Đ ạt, N guyễn Sinh Cung là N guyễn T ấ t T hành

Từ đó, h ai anh em Nguyễn Ta't Đ ạt và Nguyền

T ất T h àn h được cha gửi sang học với th ầ y Vương Thúc Quý, con tra i cụ Vucfng T húc M ậu đ ã đậu Cử

n h â n kh o a T ân Mão và cũng nổi tiến g về chữ đẹp, giỏi câu đối, lại tích cực th am gia h o ạt động yêu nước Một lần, đang dạy, th ầ y Quý th ắ p đèn, dầu sán h ra , th ấ y vậy th ầ y liền r a cho học trò m ột vê đối:

‘'Thắp đèn lên dầu vương ra đ ể '

Có học trò lớn tuổi đối m ột câu r ấ t chỉnh:

'‘Đ ốt nhang rồi gió qu ạ t hay tà n ”

Trò Nguyễn T ất Thành cũng liền xin đôì:

“Ci/ỡỉ ngựa dong thẳng tiến lên đường"

T hầy Quý kh en cả hai trò, nh ư n g với câu của

N guyễn T ấ t T hành th ầy cho rằn g đốỉ th o á t hơn, th ể hiện ý chí và hoài bão lớn hơn, không gò bó với nghĩa đen của từ ng từ trong vế áối

Thời gian sau, th ầy Vương Thúc Quý bận h o ạt động bí m ậ t với cụ P han Bội C hâu, Nguyễn T ấ t

T hành lại được cha gửi sang học với th ầy T rầ n

T h ân d làng Ngọc Đ ình, cùng xã C hung Cụ Đó là một n h à nho thông minh, th a n h bạch, điểm dạm , thường khuyên học trò phải biết tự sửa lòng m ình,chớ đế đồng tiể n làm đen tôì lương tâm

Năm 1903, sau khi nân ná ỏ n h à “cáo ôm” chưa chịu ra làm quan'“, ông Nguyễn Sinh sắc đưa hai con Nguyễn T ất Đạt, Nguyễn Tâ't T hành lên huyện

T h a n h Chương, nơi đâ't cũng trù phú, như ng dân nịỉhèo n hư Nam Đàn, đê vừa mỏ lớp dạy học vừa bày vẽ cho con Lớp học mở ra đã đi vào nền nếp, đưỢc n h ân dân trong vùng mến mộ, gửi nhiều con

em đến học, thì đùng một cái có tin bà ngoại ỏ quê lâm bệnh nặng, ỏ n g Nguyễn Sinh sắ c lại đưa hai con trỏ về để chăm sóc bà ngoại Vì tuổi cao, bệnh nặng, bà ngoại (là bà Hoàng Đường m à dân làng thường gọi là bà Kép) đã qua đòi T h ế là trong tuổi niên thiếu của Bác Hồ - Nguyễn T ất T hành - đã phải chịu bốh cái tan g của gia đình; mẹ, em, ông ngoại, bà ngoại

Sau kỳ đại tan g đó (1904), ông Nguyễn Sinh sắ c lại sang huyện Đức Thọ, Hà T ĩnh dạy học, và đưa Nguyễn T ất T h àn h đi cùng để kèm cặp Tới đây

N guyễn T ất T hành được tậ n m ắt thâV cảnh sống xa hoa, đ ài các của bầu đoàn th ế tủ Hoàng Cao Khải,

m ộ t t ê n g ia n h ù n g , n h ờ bò đỢ Tây m à được th ă n g đến tước Q uận công Y đang xây dựng dinh th ự đồ

sộ ỏ làn g Đông Thái, bên cạnh nhữ ng vùng bị triệ t

hạ ta n hoang trong cuộc đàn áp khởi nghĩa P h an

Đ ình Phùng Một thòi gian sau, Nguyễn T ấ t T hành lại đưỢc theo cha đi đây đi đó, n h ư đến Quỵnh Đôi,

m ột làng nổi tiếng lắm người học giỏi, đỗ đ ạt cao; đến là n g H ậu L u ậ t huyện Diễn Châu; đến xã T ràng

_ C h u yệ n với ngưdi chậu gần nhất của Bác Hỏ^

ựĩ) Th^o p/)ểp nưữc ìù c b ấ y giò, những vị đa ơậu Đại khoa, sa o m ộỊ thởi gian \ in h qơy bối íđ" phải trở Ịạị Kinh đõ chở fậnh.

m ặt, đôi m ắ t, n ụ cười sao giông cô T h an h v à ch ú cả Khiêm đến th ế.

Cô T h an h , tê n th ậ t là N guyễn T hị Bạch Liên, sinh năm 1884, chị ru ộ t của Bác Hồ Theo bô” tôi kể lại, trong cuộc sồng, cô T hanh là một phụ nữ đảm đang, dũng cảm, kiên nghị N ăm lên mười một tuổi,

cô T hanh đã giúp bà ngoại lo liệu m ột số việc nội trợ gia đìah N ăm lên mưòi bảy tuổi, sa u k h i b à H oàng Thị Loan - mẹ của Bác Hồ - qua đòi ỏ Huế, ông Nguyễn S in h s ắ c đưa N guyễn S inh C ung và Nguyễn S inh Xin trở về quê, cô T hanh lại phải chảm sóc các em, n h ấ t là lúc đó Nguyễn Sinh Xin chưa đầy m ột tuổi, đan g k h á t sữ a mẹ Đến tuổi

th àn h niên, cô T h a n h là một cô gái đẹp, có học, duyên dáng, n h ư n g đôi khi cũng hay lý sự N hiều

th an h niên tro n g vùng đến dạm hỏi, cô chẳng n h ận lòi một ai M ột th a n h niên bên Đức Thọ, thường gọi

là “Cậu ấm ” n h à qu an lớn, n h à giàu sang, đến tò tìn h muốh hỏi cô làm vợ, có người khuyên cô nên

cô T h a n h hóm hỉn h đáp lại:

về giam ồ Vinh Khi được tin cha “anh tú ” m ất, cô

T h an h tức tốc xuông Vinh, gập Tổng đôc và Công sứ Nghệ An đòi chúng phải th ả “an h tú ”, để a n h được

về chịu tang, nếu không th ì cô sẽ ngồi tù th ay “anh

tú ” Trước th á i độ k h ản g k h ái và kiên quyết đó, bọn cầm quyến buộc p h ải th ả “anh tú ”, v ể lạ i nhà, cô

T h an h còn m ưa chuối, hướng và đi đến tậ n Hưng Nguyên p h ú n g viếng cha “an h tú ”, rồi nhẹ nhàng khuyên anh;

- N ếu chỉ vì lo xây dựng gia đình riêng th ì từ nay

a n h đừng lên Kim L iên nữ a m à bị nghi ngò là liên lạc với nghĩa quân

N ăm hai mưdi sá u tuổi, trong m ột chuyến đi liên lạc vối nghĩa q u ân (của Đội Quyển, Đội P h án ỏ

T h a n h ChUđng, T ân Kỳ nổi lên chống Pháp) cô

T h an h bị bọn cầm quyền đón bắt Chúng đán h đập,

tr a tấ n dà m an, cô vẫn không cung k h ai m ột lòi về nghĩa quân là ai, ở đâu

S au khi r a tù (cuôi năm 1911), cô vẫn hăn g hái

n h ậ n nhiệm vụ giúp nghĩa quân, bằng cách mở một

q u án cơm tạ i th à n h p h ố V inh, để bể ngoài là buôn

b án ĩàm ăn, như ng bên tro n g lây đó làm nơi liên hệ vâi lín h “k h ố xanh, khô' đổ”, m ua súng cho nghĩa quân Được ít lâu, việc m ua trộm súng bị bại lộ, cô lại bị thực dân P háp và phong kiến b ắ t giam lần

_ C h u yện với ngưởi cháu gần nhất của Bác Hổ^

h ổ n g K h a n h

th ứ h ai và k ế t án “đán h m ột trả m trương, giam chín năm , đày cách xa N ghệ An õ.ooo d ặtn ”

Ra khỏi tù ồ Q uảng Ngãi, vê' lại làn g S en, được ít

âu, cô T hanh lên th ị tr ấ n Nam, Đ àn mở m ột quán nhỏ b á n hàn g xén ở dốc chợ Sa N am với mục đích vừa tự nuôi sông m ình, vừa dò la làm công tác binh vận, nắm tìn h hìn h cung cấp tin tức cho nhữiìg ngưòi h o ạt đ ộ n g cách m ạng Sa N am là chợ lớn n h ấ t trong huyện, mỗi th á n g họp sá u p h iên ch ín h , còn thường ngày vẫn có người vào ra n h ộ n n h ịp tra o đổi hàn g hoá T ừ chợ Sa N am , các th ứ h àn g nông, lâm

sả n của N am Đ àn theo tuyến đưòng th u ỷ sông Lam, đưòng bộ 49, đưòng đê 42, chuyển đi kh ắp các

xã trong huyện và nhiều nơi tro n g tỉn h , n h ấ t là

th à n h phô' Vinh Cho nên dân gian đã có câu ca:

Sa N am trên chợ dưới đò

B á n k đúc ba dãy, thịt bò bê thiên.

Đ ứng ỏ q u án cô T h an h , nhâ't là vào n h ữ n g ngày tròi tro n g n ắn g đẹp là có th ể th â y được đ ịa t h ế bôn phía của huyện Nam Đ àn P h ía Tây là dòng sông Lam, trừ m ùa lũ nước chảy xiết, đục ngầu, còn

q u an h năm trong xanh, hiền hoà P h ía Tây N am là dãy núi Thiên N hẫn chạy xuổhg bến p h à L inh Cảm, gần quê hương P h a n Đ ình Phùng, T rầ n Phú

P hía Đông Bắc là địa đầu dãy n ú i Đ ại H uệ, thuở người a n h h ù n g áo vải Q uang T rung, trê n đưòng đưa q u ân từ N am r a Bắc đại p h á q u â n T h a n h , đã tạm dừng lại đây lập đồn trú luyện quân, và mộ thêm lính Giữa hai dãy núi này là vùng vừ a đồng bằng vừ a b á n sơn địa, xoè r a n hư hìn h qu ạt Trong

đó có làng Đan Nhiệm, quê hương n h à chí sĩ yêu nước P h a n Bội Châu, và làng Sen, quê hương Chủ tịch Hồ Chí M inh vĩ đại.

Tôi còn nhớ • vẫn lòi Nguyễn Sinh Định - một hôm lên chợ Sa Nam, thấy cô T hanh đang chửi như

t á t nước vào m ặt tê n Tây đồn N am Đ àn vì tội trắng trỢn chọc ghẹo con gái và quỵt tiền m ua gà, vịt của

b à con nông dân

S au ngày Cách m ạng Tháng Tám th à n h công, bà con, họ hàn g làng Sen nhìn ảnh Chủ tịch Hồ Chí

M inh, cứ nử a tin, nửa ngờ:

Tâ't T h àn h - N guyễn Sinh Cung?

Cô T h an h là người đầu tiên th ay m ật họ Nguyễn Sinh và bà con trong làng ra Hà Nội gặp Bác Hồ,

n hư cô nói: “Đ úng cậu Côông rồi, nhưng phải ra tậ n nđi xem mới yên tâm !” Côông tức là Cung - Nguyễn Sinh Cung - tên của Bác Hồ lúc còn nhỏ m à bà con địa phương thường gọi là Cóông

Đến nay, tôi vẫn nhớ hôm đó cô T hanh mặc quần

áo nâu, đầu chít kh ăn nhung, miệng n h ai trầu , đôi môi đỏ tươi, tay xách hai con vịt và bỏ hai chục trứ n g gà chung quanh phủ tro vào cái bị cói, vai đeo nái, được bà con tiễn ra đường 49 đê đón xe Nam

Đ àn - V inh, rồi lên tà u lửa ra Hà Nội V ui n h ấ t là hôm cô T hanh vổ lại làng Sen ĐưỢc tin cô từ Hà Nội về, cả bên nội, bên ngoại và bà con q u an h vùng tới tấ p tìm đến đông như mở hội, đứng^ vây quanh lây cô, hỏi chuyện tíu tít, Cô T hanh kể rằn g vào đến cống n h à Cụ Hồ làm việc (lúc đó ỏ Bắc Bộ phủ, nay

C h u yệ n vỏí người cháu gần nhất của Bác Hồ

h ổ n g K h a n h

■ - -—

là n h à khách C hính phủ, ở đường Lý T hái Tổ) thì gặp m ột ngưòi hỏi ngay:

• Đ úng một tră m p h ầ n tră m rồi! Cụ Hồ Chí M inh

là Nguyễn Sinh Cung, là Nguyễn T ấ t T hành, là Nguyễn Ái Quôc

Ngừng m ột lá t, lấy k h ă n la u nưóc m ắ t vì không

n é n nổi xúc động, rồi cô T h an h cho b iế t khi h a i chị

em gặp n h au sa u bôn mươi năm xa cách, ngưồi nào cũng nghẹn ngào, m ừng mừng, tủ i tủ i Chuyện trò được khoảng n ử a giờ, th ấ y có ngưồi vào trìn h việc,

b iết cụ HỒ đang p h ải giải quyết n h iều việc cần kíp của đ ất nưốc khi mới giành được độc lập, cô T hanh

về nhà ngưòì quen ở phố^ H àng N ón nghỉ Hôm biết

cô sắp vê' quê, Bác Hồ đang bận quá nhiều công việc, phải nhò ngưòi đem đến biếu cô m ấy m ét vải lĩnh để về may qu ần áo gọi là ch ú t quà kỷ niệm sau bôn th ập kỷ chị em x a cách, n a y gặp lại T ừ đó cô

T h an h sống ỏ quê là n g Sen, ngày đêm vận động tra i gái gia nhập bộ đội, đi th a n h niên xung phong mỏ đưòng phục vại cuộc k h án g chiến chông thự c dân Pháp Rồi cồ mâ't vào lúc chiến dịch Điện Biên P hủ sắp k ết thúc th ắ n g lợi, thọ tròn bảy mưdi tuổi

C h u yện vdi ngưỏi cháu gần nhất của Bác Hồ

Còn chú cẩ Khiêm - vẫn lòi Nguyễn Sinh Định - tức là Nguyễn T ất Đ ạt - Nguyễn Sinh Khiêm, sinh nám 1888, anh ruột Bác Hồ, Theo bô” tôi kể lại, chú

cả Khiêm biết cả chữ H án, chữ P háp, chữ quốc ngủ,

là người đầu tiên dạy chữ quốc ngữ cho con cháu và

n h â n dân trong vùng H ằng ngày chú thường mặc

bộ quần áo m àu n âu , đi đôi guốc gỗ, sông phóng khoáng, tín h tìn h vui vẻ, hay cười, kh in h ghét bọn

qu an lại hách dịch, th a m nhũng, hay giúp đỡ ngưòi nghèo, yêu trẻ nhỏ, bên h vực những người yếu th ế loặc gập phải oan trá i bằng cách giúp viết đơn cho

họ gửi đến cửa qu an để khiếu nại Khi cô T hanh

th a m gia hoạt động giúp nghĩa quân, chú cả Khiêm cũng góp sức tích cực, cho nên thực dân và phong kiến b á t chú đày đi xa tỉn h Nghệ An Ra tù, trỏ về àng, chú lại hưống dẫn n h ân dân cải cách các sinh

h o ạt theo lôl mới, tổ chức mở trường dạy học cho

n h â n dân, lập hội diễn tuồng, cổ v ũ tin h th ầ n yêu nước và ý thức dân tộc

Năm tôi lên mưòi sá u tuổi, bô" tôi giao tôi cho chú

cả Khiêm mới ở H u ế về (sau khi bị thực dân Pháp

b ắ t đày đi Lao Bảo rồi Q uảng Ngãi vì có th am gia

h o ạt động cách mạng) để vìía được dạy dỗ, vừa hằng ngày giúp đõ chú cả Khiêm nhủng việc lặ t v ặt cần

th iết Tôi nhớ một hôm cùng chú cả Khiêm đi chợ Vạc Gặp một số người m ua hình nộm, vàng m ã về cúng và đô’t để gọi hồn th iên g của m a quỷ lên chữa

b ện h cho con cháu, chú cả Khiêm dừng lại giải thích

v à k h u y ê n h ọ bỏ tụ c lệ m ê t í n đó, h ư ớ n g dẫn cách chữ a và lấy tiền trong tú i cho họ góp p h ần mua

e

bó đuôc đi trước và bảo bô' tôi khiêng một đầu, tôi íhiêng một đầu cái tiêu sà n h trong đó đựng hài côt

b à Hoàng Thị Loan đưa từ vườn n h à lên chôn ỏ choảng đ át Ao Hồ ■ Động T ra n h trê n núi Đ ại Huệ cao gần một tră m m ét so vối m ặt cánh đồng xã Nam

G iang dưới chân núi Đứng ở đây, n hìn về phía

N am thấy rõ dãy núi T hiên N h ẫn còn có dấu tích

th à n h Lục Niên của Lê Lợi xây dựng; có m iếu thờ

d an h sĩ nổi tiếng thời Tây Sơn là La Sơn P hu Tử

N guyễn Thiếp N hìn về phía Tây th ấ y núi Đ ụn còn

có dâ'u tích th à n h V ạn An do M ai Thúc Loan xây dựng khi chông qu ân xâm lược n h à Đường N hìn xuông phía Đông N am th ấy núi Độc Lôi và Đại H ài

có mộ tổ Q uang T ru n g - N guyễn Huệ

Lúc ở quê, khoảng cuối nám 1883, bà H oàng Thị

ngưòi con gái đầu là cô T hanh, bôn năm sau đó sinh người con th ứ h ai là chú cả Khiêm, h ai năm sa u khi sin h chú cả Khiêm th ì sinh Bác Hồ õ n g N guyễn Sinh Sắc đậu được Cử n h ân lại p h ải vào H u ế học

Bà H oàng Thị Loan cùng đi theo chồng vào H u ế và sinh thêm người con th ứ tư Sinh con trong lúc tú n g thiếu, bà Hoàng Thị Loan phải nhò h àn g xóm giúp

đỡ Trưốc cảnh ngộ vâ^t vả ấy, bà đ ặ t tên cho đứa con th ứ tư là N guyễn Sinh Xin N hưng sa u đó