Thảo luậnnhóm TMU môn triết mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

Tuy nhiên khác với chủ nghĩa duy vật trước Mác, Triết học Mác - Lenin, một mặt khẳng định sự phụ thuộc vào vật chất, coi ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất, mặt khác lại thừa nhận t

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU

Triết học Marx-Lenin (phiên âm tiếng Việt: Triết học Mác - Lenin) hay học thuyết Marx-Lenin là một trong ba bộ phận cấu thành của chủ nghĩa Marx-Lenin, được Marx, Engels sáng lập vào giữa thế kỷ thứ XIX, sau đó được Lenin và các nhà macxit khác phát triển thêm Triết học Marx-Lenin ra đời vào những năm 40 thế kỉ XIX và được phát triển gắn chặt với những thành tựu khoa học và thực tiễn trong phong trào cách mạng công nhân Sự ra đời của triết học Marx-Lenin là một cuộc cách mạng thực

sự trong lịch sử tư tưởng loài người, trong lịch sử triết học

Theo các nguyên lý này: "Trong thế giới không có gì khác ngoài vật chất đang vận động, và vật chất đang vận động không thể vận động như thế nào khác ngoài vận động trong không gian và thời gian" Còn ý thức chỉ là sản phẩm của bộ óc con người

và là sự phản ánh tự giác, tích cực các sự vật, hiện tượng và quá trình hiện thực của thế giới vật chất, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

Như vậy trong quan hệ giữa vật chất và ý thức, vật chất là cái thứ nhất, cái quyết định và tồn tại độc lập với ý thức, còn ý thức là cái thứ hai, cái có sau Tuy nhiên khác với chủ nghĩa duy vật trước Mác, Triết học Mác - Lenin, một mặt khẳng định sự phụ thuộc vào vật chất, coi ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất, mặt khác lại thừa nhận tác dụng tích cực trở lại của ý thức đối với vật chất Thông qua hoạt động của con người, ý thức có thể đẩy nhanh hoặc kìm hãm sự phát triển của thế giới vật chất ấy

I. KHÁI NIỆM

1. Khái niệm về vật chất

“Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác” (V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Matxcơva,1976, t.18)

Định nghĩa này có thể phân tích thành 2 nội dung, như sau:

- Nội dung thứ nhất: “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan, được đem lại cho con người trong cảm giác và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”

(1) “Vật chất là một phạm trù triết học”, tức phạm trù rộng nhất, rộng đến cùng cực, phản ánh tất cả mọi dạng vật chất tòn tại trong thế giới, kể cả những gì con người

đã biết và cả những gì con người còn chưa biết…

(2) “Dùng để chỉ thực tại khách quan và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”, tức vật chất là tất cả những gì tồn tại ở bên ngoài và độc lập với ý thức của con người… Dù cho con người thừa nhận hay không thừa nhận, dù cho con người đã nhận thức được hay chưa nhận thức được… Tồn tại khách quan là thuộc tính chung nhất và

cơ bản nhất của vật chất, nhờ đó mà phân biệt được vật chất với ý thức

(3) “Được đem lại cho con người trong cảm giác”, có nghĩa là xét đến cùng, vật chất là cái có trước, sinh ra cảm giác và ý thức của con người

- Nội dung thứ hai: “ược cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh” Trong nội dung này Lênin khẳng định: Mọi dạng vật chất đều có một thuộc tính chung

được vật chất, tức là hiểu được bản chất của vật chất Điều đó cũng có nghĩa là: Con người có khả năng nhận thức đúng thế giới

2. Khái niệm về ý thức

Ý thức theo định nghĩa của triết học Mác-Lenin là một phạm trù song song với phạm trù vật chất Theo đó, ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất khách quan vào bộ

óc con người và có sự cái biến và sáng tạo Ý thức có mối quan hệ hữu cơ với vật chất

II. MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC

- Quan điểm trước Mác về mối quan hệ giữa vật chất- ý thức; chủ nghĩa duy vật- chủ

nghĩa duy tâm

Các quan điểm trước Mác và phi mác xít, chỉ nhận thức được một chiều và thổi phồng một chiều mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Trong đó, chủ nghĩa duy vật trước Mác chỉ thấy một chiều: Vật chất có trước, sinh ra và quyết định ý thức, mà không thấy, hoặc nhận thức không đầy đủ về vai trò của ý thức Còn chủ nghĩa duy tâm dù đã nhận thức được phần nào vai trò của ý thức, nhưng đã thổi phồng đến mức:

ý thức có trước, vật chất có sau, ý thức là cái sinh ra và quyết định vật chất, và không thấy hoặc không nhận thức đầy đủ vai trò của vật chất

- Quan điểm của Mác về mối quan hệ giữa vật chất - ý thức Khác với các quan điểm trên, triết học Mác – Lênin đã nhận thức một cách đầy đủ mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức, trong đó có hai chiều chủ yếu là:

a Vật chất (xét đến cùng) là cái có trước, sinh ra và quyết định ý thức

- Từ nguồn gốc tự nhiên (Với ba nhân tố: Bộ não, thuộc tính phản ánh, thế giới vật chất là đối tượng phản ánh duy nhất của ý thức), cùng nguồn gốc xã hội (lao động

và ngôn ngữ) cho thấy : vật chất (xét đến cùng) là cái có trước và sinh ra ý thức Trước khi có ý thức, vật chất tự nhiên đã tồn tại và phát triển rồi sinh ra con người và ý thức

Và từ khi có ý thức thì xét đến cùng vật chất vẫn là cái có trước và sinh ra ý thức

- Vật chất quyết định nội dung phản ánh của ý thức Nội dung vật chất như thế nào thì (xét đến cùng) nội dung của ý thức cũng phản ánh như vậy Trong nội dung của

ý thức, dù kỳ lạ đến bao nhiêu, chẳng hạn giấc mơ hay tưởng tượng… thì (xét đến cùng), không có gì là siêu nhiên, mà đều có nguồn gốc từ sự phản ánh các nội dung của vật chất

- Vật chất cũng quyết định sự biến đổi và phát triển của ý thức Vật chất luôn vận động, biến đổi và phát triển, thì ý thức là cái phản ánh nó sớm muộn cũng phải biến đổi và phát triển theo

- Vật chất còn quyết định việc phát huy tính năng động, sáng tạo của ý thức Vì tính năng động và sáng tạo của ý thức chỉ thực hiện được khi thông qua hoạt động thực tiễn, theo những khả năng và điều kiện của vật chất cho phép; chứ ý thức tự nó không thay đổi và cải tạo được vật chất như trong thực tiễn xã hội

b Ý thức có tính năng động, có thể tác động tích cực trở lại vật chất

- Ý thức có thể tác động năng động trở lại đối với vật chất, nhưng phải thông qua việc chỉ đạo, hướng dẫn các hoạt động vật chất (tức thực tiễn) của con người, khi đó ý thức sẽ “trở thành” lực lượng vật chất, và do đó mà có thể tác động trở lại vật chất, làm thay đổi và cải tạo vật chất

- Ý thức có thể tác động năng động trở lại vật chất theo hai chiều:

+ Tác động tích cực: Nếu ý thức phản ánh đúng các đối tượng vật chất, thì nó sẽ giúp cho hoạt động thực tiễn của con người phù hợp với các quy luật khách quan, giúp con người lợi dụng được các quy luật vật chất, biến các lực lượng vật chất thành sức mạnh của mình…, khi đó ý thức sẽ có vai trò thúc đẩy và tạo điều kiện thuận lợi cho

sự phát triển của vật chất theo hướng có lợi cho con người Nó sẽ cải tạo các đối tượng

vật chất trong tự nhiên và xã hội thành các sản phẩm vật chất phục vụ cho cuộc sống con người và xã hội

Ví dụ: Các thành tựu của cách mạng công nghiệp 4.0, như công nghệ điện tử - tin học - viễn thông; công nghệ vật liệu mới; công nghệ sinh học; v.v… đang là những nhân tố cơ bản, hàng đầu giúp cho loài người khắc phục được những vấn đề toàn cầu như: cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường, mất cân bằng sinh thái và bùng nổ dân số…; và sẽ đưa loài người tới một xã hội mới, cao hơn trong tương lai, gọi là “Xã hội hậu công nghiệp”, “Làn sóng thứ ba”, hay cũng chính là “Xã hội cộng sản chủ nghĩa”

mà Mác đã tiên đoán

+ Tác động tiêu cực: Nếu ý thức phản ánh sai, hay thiếu sót đối với các khách thể vật chất thì nó sẽ làm cho các hoạt động của con người không phù hợp, thậm chí đi ngược lại các quy luật khách quan của vật chất, khi đó nó sẽ có tác dụng kìm hãm và gây khó khăn cho sự phát triển của vật chất theo hướng có lợi cho con người, gây nhiều tác hại cho sản xuất và đời sống xã hội

Ví dụ: Những thiếu sót của khoa học và ý thức con người đã gây ra những hậu quả rất to lớn, có tính toàn cầu, như: Cạn kiệt các nguồn tài nguyên…; Ô nhiễm môi trường; Mất cân bằng sinh thái; Bùng nổ dân số …, đe dọa sự tồn tại của cả loài người

và sinh vật trên trái đất

- Ý thức có thể tác động trở lại vật chất, nhưng chỉ trong phạm vi, điều kiện nhất định mà vật chất cho phép, chứ không phải vô điều kiện… Cụ thể là: Ý thức chỉ có thể thúc đẩy hay kìm hãm; tạo điều kiện thuận lợi hay gây khó khăn cho sự phát triển của vật chất, chứ không thể sinh ra hay tiêu diệt được các quy luật khách quan của vật chất Cho nên xét đến cùng vật chất vẫn là nguồn gốc sinh ra và là cái quyết định đối với ý thức Tuy nhiên sự tác động trở lại của ý thức đối với vật chất ngày càng to lớn

hơn, trực tiếp hơn và mạnh mẽ hơn,… bởi vì cùng với sự phát triển của xã hội, nhận thức của con người ngày càng phát triển, ngày càng đầy đủ hơn và sâu sắc hơn bao giờ hết, giúp cho con người phát hiện ra rất nhiều khả năng kỳ lạ của vật chất để cải tạo vật chất, phục vụ cuộc sống của mình, như việc phát hiện và sử dụng những nguồn tài nguyên mới (Tài nguyên tái tạo) rất dồi dào và “sạch”, không gây tác hại cho đời sống

và môi trường như những nguồn truyền thống

c Vật chất biến đổi và phát triển dẫn đến ý thức sớm muộm cũng biến đổi

và phát triển theo

- Từ nguồn gốc tự nhiên (Với ba nhân tố: Bộ não, thuộc tính phản ánh, thế giới vật chất là đối tượng phản ánh duy nhất của ý thức), cùng nguồn gốc xã hội (lao động

và ngôn ngữ) cho thấy: vật chất (xét đến cùng) là cái có trước và sinh ra ý thức Trước khi có ý thức, vật chất tự nhiên đã tồn tại và phát triển rồi sinh ra con người và ý thức

Và từ khi có ý thức thì xét đến cùng vật chất vẫn là cái có trước và sinh ra ý thức

- Vật chất quyết định nội dung phản ánh của ý thức Nội dung vật chất như thế nào thì (xét đến cùng) nội dung của ý thức cũng phản ánh như vậy Trong nội dung của

ý thức, dù kỳ lạ đến bao nhiêu, chẳng hạn giấc mơ hay tưởng tượng… thì (xét đến cùng), không có gì là siêu nhiên, mà đều có nguồn gốc từ sự phản ánh các nội dung của vật chất

- Vật chất cũng quyết định sự biến đổi và phát triển của ý thức Vật chất luôn vận động, biến đổi và phát triển, thì ý thức là cái phản ánh nó sớm muộn cũng phải biến đổi và phát triển theo

- Vật chất còn quyết định việc phát huy tính năng động, sáng tạo của ý thức Vì tính năng động và sáng tạo của ý thức chỉ thực hiện được khi thông qua hoạt động thực

tiễn, theo những khả năng và điều kiện của vật chất cho phép; chứ ý thức tự nó không thay đổi và cải tạo được vật chất như trong thực tiễn xã hội

2 Ý thức có tính năng động, có thể tác động tích cực trở lại vật chất:

Thông qua việc chỉ đạo và hướng dẫn các hoạt động vật chất, ý thức sẽ trở thành lực lượng vật chất và tác động tích cực trở lại đối với vật chất Trong mối quan hệ với vật chất, ý thức có thể tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người

Vì ý thức là ý thức của con người nên nói đến vai trò của ý thức là nói đến vai trò của con người Bản thân ý thức tự nó không trực tiếp thay đổi được gì trong hiện thực Muốn thay đổi hiện thực, con người phải tiến hành những hoạt động vật chất Song, mọi hoạt động của con người đều do ý thức chỉ đạo, nên vai trò của ý thức không phải trực tiếp tạo ra hay thay đổi thế giới vật chất mà nó trang bị cho con người tri thức về thực tại khách quan, trên cơ sở ấy con người xác định mục tiêu, đề ra phương huớng, xây dựng kế hoạch, lựa chọn phương pháp, biện pháp, công cụ, phương tiện, v.v để thực hiện mục tiêu của mình Ở đây, ý thức đã thể hiện sự tác động của mình đối với vật chất thông qua hoạt động thực tiền của con người

Sự tác động trở lại của ý thức đối với vật chất diễn ra theo hai hướng: tích cực hoặc tiêu cực

- Ý thức đúng đắn là ý thức dựa trên quy luật khách quan của con người Do đó

nó có tác động tích cực, làm biến đổi hiện thực, vật chất khách quan theo nhu cầu của mình Nếu con người nhận thức đúng, có tri thức khoa học, có tình cảm cách mạng, có nghị lực, có ý chí thì hành động của con người phù hợp với các quy luật khách quan,

con người có năng lực vượt qua những thách thức trong quá trình thực hiện mục đích của mình, thế giới được cải tạo - đó là sự tác động tích cực cúa ý thức

- Còn nếu ý thức của con người phản ánh không đúng hiện thực khách quan, bản chất, quy luật khách quan thì ngay từ đầu, hướng hành động của con người đã đi ngược lại thậm chí là phá hoại các quy luật khách quan, hoàn cảnh khách quan, kéo lùi lịch sử Bởi mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là mối quan hệ tác động qua lại Vì thế việc không nhận thức được điều này sẽ có tác dụng tiêu cực đối với hoạt động thực tiễn, đối với hiện thực khách quan, rơi vào quan niệm duy vật tầm thường và bệnh bảo thủ trì trệ trong nhận thức và hành động

Như vậy, bằng việc định hướng cho hoạt động của con người, ý thức có thế quyết định hành động của con người, hoạt động thực tiễn của con người đúng hay sai, thành công hay thất bại, hiệu quả hay không hiệu quả

Vai trò tích cực của ý thức, tư tưởng không phải ở chỗ nó trực tiếp tạo ra hay thay đổi thế giới vật chất mà là nhận thức thế khách quan từ đó hình thành được mục đích, phương hướng, biện pháp đúng đắn đồng thời có ý chí, quyết tâm cần thiết cho hoạt động của mình Ý thức giúp cho hoạt động của con người trở nên tự giác, tích cực, chủ động hơn do ý thức có tính vượt trước, giúp ích trong việc dự báo, lập kế hoạch, đề ra đường lối, phương pháp hành động Ngoài ra, vai trò của ý thức còn thể hiện ở vai trò của tri thức, trí tuệ, tình cảm và ý chí; là kim chỉ nam cho hoạt động của thực tiễn và là động lực của thực tiễn

Tìm hiểu về vật chất, về nguồn gốc, bản chất của ý thức, về vai trò của vật chất, của ý thức có thể thấy: vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết định nội dung và khả

năng sáng tạo ý thức; là điều kiện tiên quyết để thực hiện ý thức; ý thức chỉ có khả năng tác động trở lại vật chất, sự tác động ấy không phải tự thân mà phải thông qua hoạt động thực tiễn (hoạt động vật chất) của con người Sức mạnh của ý thức trong sự tác động này phụ thuộc vào trình độ phản ánh của ý thức, mức độ thâm nhập của ý thức vào những người hành động, trình độ tổ chức của con người và những điều kiện vật chất, hoàn cảnh vật chất, trong đó con người hành động theo định hướng của ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng xuất phát từ con người hiện thực, con người thực tiễn để xem xét mối quan hệ này Từ đó khẳng định, vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất quyết định ý thức và ý thức tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động của con người

III Ý nghĩa phương pháp luận và sự vận dụng vào thực tiễn ở Việt Nam

1.Ý nghĩa phương pháp luận

Từ việc nhận thức đúng đắn, khoa học về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất

và ý thức của triết học Mác – Lênin, chúng ta rút ra nguyên tắc phương pháp luận là:

“Tôn trọng khách quan, đồng thời phát huy tính năng động chủ quan” Tôn trọng khách quan tức là tôn trọng vai trò quyết định của vật chất, còn phát huy tính năng động chủ quan tức là phát huy tính tích cực, năng động và sáng tạo của ý thức, cũng tức là phát huy vai trò tích cực của nhân tố con người trong mọi hoạt động xã hội Đây chính là một trong những nguyên tắc phương pháp luận chung nhất, quan trọng nhất chỉ đạo mọi hoạt động trong nhận thức và thực tiễn của con người, thể hiện như sau:

- Trong nhận thức:

+ Do vật chất (xét đến cùng) là cái có trước, sinh ra và quyết định đối với ý thức, cho nên để nhận thức đúng và đầy đủ hơn bản chất của sự vật, hiện tượng, chúng ta phải đi sâu nghiên cứu và tìm ra được những nguyên nhân vật chất sâu xa của chúng, tránh việc chỉ dùng những nguyên nhân tinh thần để giải thích, sẽ rơi vào chủ nghĩa duy tâm, không thể nhận thức được bản chất thực sự của chúng…

+ Ngược lại, do ý thức có tính năng động, cho nên trong nhận thức các sự vật, hiện tượng, chúng ta cũng phải tính tới các nguyên nhân tinh thần, có ảnh hưởng tới vật chất, hoặc quá trình nghiên cứu chúng, nhất là đối với các hiện tượng xã hội, tránh việc chỉ sử dụng duy nhất các nguyên nhân vật chất để giải thích, sẽ rơi và chủ nghĩa duy vật tầm thường, không giải thích được đầy đủ bản chất của chúng…

- Trong thực tiễn:

+ Do vật chất (xét đến cùng) là cái có trước, sinh ra và quyết định đối với ý thức, cho nên để giải quyết hiệu quả các vấn đề của thực tiễn, chúng ta phải tìm ra được các điều kiện và phương tiện vật chất thích hợp Chống chủ quan, duy ý chí, nóng vội, đốt cháy giai đoạn…

+ Do ý thức có tính năng động, sáng tạo, cho nên trong thực tiễn chúng ta cũng phải phát huy tính năng động chủ quan của ý thức để chủ động tìm kiếm cách thức, phương pháp, phương tiện… phù hợp, nhằm đạt tới mục đích một cách nhanh nhất, hiệu quả nhất Đồng thời cũng phải chống thái độ thụ động, bó tay trước hoàn cảnh, hoặc trông chờ, ỷ lại vào người khác làm thay, làm hộ…

2 Vận dụng vào thực tiễn đổi mới đất nước

2.1 Vận dụng nguyên tắc “Tôn trọng khách quan” (Vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức) vào thực tiễn đổi mới ở nước ta