Thi pháp thơ hàn mạc tử qua thơ điên

Thế nhưng khi ta “động chạm” đến các trang thơ Hàn Mạc Tử những yếu tố lãng mạn ấy như là một bức thông điệp để nhà thơ bộc bạch những tâm sự của một hồn thơ đầy bất hạnh.. Đặc biệt sau

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA NGỮ VĂN - -

MỞ ĐẦU

Hàn Mạc Tử- một thiên tài thi ca đoản mệnh đã dâng cho đời bao trang giấy thơm Những trang giấy ấy như đưa chúng ta thoát khỏi một hiện thực đời sống đầy khổ đau sang một thế giới lãng mạn, một thế giới siêu thoát, một thế giới tượng trưng Thế nhưng khi ta “động chạm” đến các trang thơ Hàn Mạc Tử những yếu tố lãng mạn ấy như là một bức thông điệp để nhà thơ bộc bạch những tâm sự của một hồn thơ đầy bất hạnh

Hàn Mạc Tử - một hồn thơ dị biệt Hàn Mạc Tử đến với độc giả bằng những áng thơ văn như những vì sao Hôm trên thi đàn văn học Việt Nam hiện đại Nếu Xuân Diệu được xem là nhà thơ mới nhất trong phong trào Thơ mới Chế Lan Viên được xem là bậc thầy trong việc sáng tạo hình ảnh thơ, thì Hàn Mạc Tử được xem là nhà thơ lạ nhất trong phong trào Thơ mới Vì sao lại như vậy? Có lẽ, thơ Hàn Mạc Tử đã đưa người đọc đến kênh hình ảnh mới lạ, một

lớp từ cực tả chỉ có trong Trường thơ loạn Lạ ở đây không chỉ được tác giả

thể hiện qua phương thức thể hiện mà còn phụ thuộc vào chất liệu cấu tứ của một bài thơ Khi đọc thơ Hàn Mạc Tử ta hình dung ra được một con người đang cảm nhận hiện thực không chỉ bằng xúc cảm của tâm hồn mà còn bằng

cả một con tim đang rướm máu bởi sự hủy hoại của thân xác Do vậy, khi tiếp

xúc với trang thơ Hàn Mạc Tử, ta có một cảm giác lạ lẫm, càng đi xa càng ớn lạnh (Tựa Thơ điên) bởi cái hồn của từng tác phẩm đó chính là cái hồn đang

bị dày vò của tác giả Người đọc có thể nhìn thấy được một thi sĩ lúc cuối đời

bị bệnh phong hành hạ Căn bệnh quái ác đó đã cướp đi một thiên tài thi ca của dân tộc

Nghiên cứu “Thi pháp thơ Hàn Mạc Tử qua Thơ Điên”, ta không chỉ

thấy được một bức chân dung về Hàn Mạc Tử đang chìm ngập trong cơn đau

tinh thần hay thấy được hình ảnh một thi sĩ tài hoa mệnh bạc Và qua đó ta còn thấy được nghệ thuật độc đáo của Hàn Mạc Tử Độc đáo về các hình ảnh thơ, về kiểu kết cấu không - thời gian nghệ thuật, về giọng điệu thơ… Vậy

bằng phương thức nào, phương pháp nào mà tác giả đã tạo nên chất lạ không nhầm lẫn trong Trường thơ Loạn nói riêng và trong thi đàn văn học hiện đại

Việt Nam nói chung, để tạo nên một mạch riêng không hòa lẫn với các nhà văn cùng thời? Mạch thơ Hàn Mạc Tử như dòng suối trong suốt không tạp chất Chất trong suốt ấy như phê lê óng ánh mỗi khi ta chiêm nghiệm thơ Hàn Mạc Tử Đó là một vấn đề rất lý thú và hấp dẫn, thu được nhiều kiến thức bổ ích cho tôi sau khi ra trường

Hàn Mạc Tử là một cây bút lạ trong phong trào Thơ mới 1932- 1945

Sự nghiệp sáng tác thơ ca của Hàn Mạc Tử từ lúc khai sáng đến khi nhắm mắt lìa xa trần thế tại mảnh đất Quy Nhơn chỉ trong vòng mười hai năm Một thời gian không dài cũng không ngắn nhưng thi nhân đã để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ lưu truyền hậu thế Những tác phẩm ấy như những nhành hoa bất tử luôn khoe sắc trong vườn hoa ngạt ngào hương thơm Thật vậy, Hàn Mạc Tử được người đọc bắt gặp khi ông là một nhà thơ của Đường thi với ba

bài Chùa hoang, Gái ở chùa, Thức khuya Thế rồi, thi sĩ đã rũ bỏ những quy

luật khắt khe của thơ Đường luật để bước chân sang vùng trời của Thơ mới

với quan niệm “Không nên có luật Thơ mới” Tập thơ Gái quê ra đời như là một minh chứng cho quan niệm thơ của Hàn Mạc Tử Nếu như tập thơ Gái quê ta bắt gặp những yếu tố lãng mạn luôn choáng ngợp lấy hồn thơ Hàn Mạc

Tử lúc này Đến Thơ Điên, yếu tố tượng trưng như thấm đẫm lên từng trang viết của ông Và các tập: Xuân như ý, Thượng thanh khí, Cẩm châu duyên, Duyên kỳ ngộ, Quần tiên hội… như kế tiếp chặng đường thơ Hàn Mạc Tử

Khi Hàn Mạc Tử bắt đầu sự nghiệp thơ ca của mình đã có những lời bàn luận trái ngược nhau, có cả khen và chê Có người đã buông ra một câu nói đầy chua xót “ Hàn Mạc Tử thơ với thẩn gì” Đến khi nhà thơ này nhắm mắt bởi căn bệnh hủi lúc đó người ta mới xúm lại ca ngợi người thi sĩ hoa bạc này Do vậy, cuộc đời và sự nghiệp thi ca của Hàn Mạc Tử luôn luôn là một điểm nóng, một tâm điểm làm tốn biết bao giấy mực của giới nghiên cứu Vì đọc thơ Hàn Mạc Tử, ta không chỉ cảm nhận được một giọng thơ đang rên xiết mà ta còn thấy được hình ảnh một con người đang quằn quại trong cơn

đau đớn của xác thịt Do vậy, Hàn Mạc Tử đã hiển nhiên trở thành một hiện tượng văn học chứa đựng nhiều yếu tố bất ngờ và thú vị để giới nghiên cứu

đặt bút chuyên tâm

Có thể nói người phát hiện ra tài năng thi ca Hàn Mạc Tử là người anh trai Nguyễn Bá Nhân Với ba bài thơ Đường đầu tay, Hàn Mạc Tử đã vô tình gây xôn xao dư luận Đến nỗi, ông già Bến Ngự Phan Bội Châu phải thốt lên

rằng: “Từ khi về nước đến nay, được xem nhiều văn thơ quốc âm, song chưa gặp được bài nào hay đến thế Hồng nam nhạn bắc, ước ao có ngày g ặp gỡ

để bắt tay nhau cười to một tiếng, ấy là thỏa hồn thơ đó” [19, tr.171] Hay

Chế Lan Viên - người bạn chí thân của Hàn Mạc Tử, suốt một đời thơ ca thi nhân luôn mang trong mình một câu hỏi lớn “Hàn Mạc Tử, anh là ai?” Câu hỏi ấy đi theo thi nhân cho đến khi cùng Hàn Mạc Tử gặp nhau dưới suối vàng nhưng vẫn có câu trả lời thỏa đáng Trong bài tiểu luận ấy, Chế Lan

Viên đã khẳng định: “ Tử là một thiên tài Tử mới chính là một thiên tài”

Chế Lan Viên luôn dành cho Hàn Mạc Tử những từ, những câu rất hay và rất

sắc: “ Tử là một đỉnh cao chói lòa trong văn học thế kỷ, thậm chí qua các th ế kỷ… Trước không có ai, sau không có ai, Hàn Mạc Tử như một ngôi sao ch ổi soẹt qua bầu trời Việt Nam Thế nhưng ngôi sao chổi ấy bỗng vụt tắt đi vào cõi vĩnh hằng chỉ có ánh sáng của nó lung linh, huyền ảo, quyến rũ, kỳ lạ”

[24, tr.5] Chế Lan Viên đã khẳng định tài năng thơ ca của Hàn Mạc Tử là thế

Còn Trọng Miên đã xem thơ Hàn Mạc Tử như là “một nguồn thơ tân kỳ làm bằng máu, bằng lệ, bằng hồn với tất cả say sưa, rung động của một người hoàn toàn đau khổ” [18, tr.231] Đó là những lời bình dành cho nhà thơ khi

còn sống

Khi Hàn Mạc Tử yên nghỉ tại Quy Nhơn Nơi có bãi biển xanh, hàng dừa cao ngất như đón nắng trời sưởi ấm cho một tâm hồn đau đớn khi đang còn sống Lúc này, giới nghiên cứu và phê bình văn học đã dồn hết bút lực của mình nghiên cứu về cuộc đời và hành trình thơ của thi nhân Từ đó ngày càng khẳng định được tài năng đặc biệt của con người biệt tài này

Trần Thanh Mại đã có bài viết Nghệ thuật của Hàn Mạc Tử, tác giả đã

đi theo hành trình thơ Hàn Mạc Tử từ Gái quê, đến Đau thương, đến Xuân như ý và Thượng thanh khí Từ đó tác giả đã rút ra được nghệ thuật thơ Hàn

Mạc Tử cũng như tính nhạc trong thơ Để rồi từ đó tác giả đi đến khẳng định:

“Hàn Mạc Tử là nhà thi sĩ Việt Nam có cái nghệ thuật âm nhạc tài tình nhất Trong suốt sự nghiệp thi ca, kể cả cũng đã là vĩ đại đối với đời ngắn ngủi của chàng, không có bài nào, đến cả không có câu nào làm ra mà không đóng theo âm điệu” [18, tr.121] Và tác giả đã cho độc giả biết được “Hàn Mạc Tử

là người đầu tiên đã tìm ra cái mà ta có thể gọi là quy luật cho lối thơ tám chữ Trước nhà thi sĩ ấy lối thơ tám chữ làm ra còn lổn chổn, mặc dù ý thơ có thể đẹp, lời thơ có thể xinh, nhưng đọc lên vẫn nghe lủng củng không xuôi Với Hàn Mạc Tử, âm nhạc lối thơ tám chữ đã xuôi thành vững chãi, rõ ràng

Ấy là nhờ sự tìm ra được chỗ ngắt hơi (césure) trong lối thơ tám chữ phải nằm sau chữ thứ ba” [18, tr.123-124] Như vậy, Hàn Mạc Tử là người đầu

tiên trong thế kỷ XX mở một cuộc cải cách lớn cho văn chương Việt Nam và thành công một cách vinh quang rực rỡ

Nhà phê bình văn học Vũ Ngọc Phan có bài viết Hàn Mạc Tử, tác giả

đã cho độc giả thấy được yếu tố tôn giáo ảnh hưởng như thế nào trong thơ

Hàn Mạc Tử Tác giả đã khẳng định “Có lẽ Hàn Mạc Tử là người Việt Nam đầu tiên ca ngợi Thánh nữ đồng trinh Maria và chúa Jesu bằng thơ trước nhất” [18, tr.146] Từ đó ta có thể nói rằng Hàn Mạc Tử chính là một con

chiên của Đạo Thiên Chúa Thật vậy, khi chạm đến các trang thơ của thi nhân

ta dường như rơi vào thế giới của miền cực lạc, của sự đau khổ Ba hình ảnh

trăng, hồn, máu đượm lấy từng câu thơ, nét chữ của thi sĩ Đặc biệt là hình ảnh trăng- một hình ảnh biết nói, tĩnh mà động Hình ảnh ấy luôn ẩn chứa một nỗi niềm vô tận của nhà thơ Vì thơ Hàn Mạc Tử là “một vườn thơ rộng rinh không bờ bến, càng đi xa càng thấy lạnh”(Tựa Thơ điên) Trong bài viết Thế giới độc đáo của nghệ thuật thơ Hàn Mạc Tử, tác giả Phan Cự Đệ đã khẳng định: “Hàn Mạc Tử là con chim đầu đàn của nhóm thơ Quy Nhơn, là một trong những ngọn cờ tiêu biểu của trào lưu văn học lãng mạn và tượng trưng thời kỳ 1930- 1945” [18, tr.166] Thật vậy, Hàn Mạc Tử chính là con Rồng trong nhóm Tứ linh, là vị chúa của Trường thơ loạn Tác giả là người khai

sáng nên nhóm thơ Quy Nhơn và rất tận tình cho công việc của nhóm Hàn

Mạc Tử đã viết lời tựa đề tập thơ Điêu Tàn của Chế Lan Viên Và chính thi

nhân đã tạo nên một hồn thơ (Bích Khê như bây giờ) Như vậy, Hàn Mạc Tử

có một vai trò quan trọng trong nhóm thơ Bình Định, mất anh như mất một vị chủ soái, người cầm lái đầu tàu Do vậy, khi thi nhân nhắm mắt nhóm thơ Bình Định cũng dần dần tan rã

Như vậy, ta thấy những công trình nghiên cứu trên về Hàn Mạc Tử như

là những viên gạch đầu tiên của một tòa kiến trúc mà ẩn chứa bên trong là hình tượng thơ Hàn Mạc Tử luôn mời gọi Những công trình này như một dấu chấm lửng, tạo sự tò mò, đánh động vào sự tìm tòi cho những công trình nghiên cứu tiếp theo

Và ta biết văn học biến thiên theo lịch sử đau thương của dân tộc Do vậy, việc nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của thi sĩ hoa bạc này cũng vận động theo vận mệnh của đất nước Thật vậy, khi dân tộc ta bước vào hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ vô cùng tàn ác Lúc này việc nghiên cứu về Hàn Mạc Tử dường như tạm thời lắng xuống và thay vào

đó là công cuộc chống giặc cứu nước Thế nhưng trong cuộc chiến tranh ác

liệt đó, cũng có một số bài viết về Hàn Mạc Tử Với lời tựa tập Mê hồn ca, Đinh Hùng đã gọi Hàn Mạc Tử “Một thi tài không có đến hai lần trong rừng thơ Việt Nam, trong rừng thơ quốc tế…” [24, tr.16] Với một câu nhận xét rất

ngắn gọn và xúc tích, tác giả đã làm nổi bật được tài năng thi ca Hàn Mạc Tử

Có thể nói rằng, Hàn Mạc Tử là một ngôi sao sáng trên bầu trời văn học Việt Nam nói riêng và trên bầu trời văn học thế giới nói chung Như vậy, ta thấy trong thế trận cam go nhất của dân tộc, người ta chưa bao giờ quên nhà thơ đoản mệnh này

Khi bọn xâm lượt rút khỏi bờ cõi nước nhà được độc lập Giới nhà văn

đã tiến hành lật lại trang thơ vàng Hàn Mạc Tử để mà tìm kiếm, để không lãng quên một thi tài bất hạnh được dễ dàng Lúc này dường như giới nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp văn học của Hàn Mạc Tử theo hướng khách quan chứ không dựa vào ý kiến chủ quan như trước nữa Vì vậy, các nhà nghiên cứu lúc này đánh giá Hàn Mạc Tử thỏa đáng hơn đúng với tài năng vốn có của nhà thơ

Tiêu biểu như Hoàng Diệp viết Hàn Mạc Tử- thi sĩ tiền chiến, đã phân tích và chú giải về đời tư và thi nghiệp của nhà thơ Quách Tấn với hồi ký Đôi nét về Hàn Mạc Tử, Quách Tấn là người chịu trách nhiệm toàn bộ di cảo thơ

của Hàn Mạc Tử Do vậy, công trình nghiên cứu này có thể nói là một nổ lực rất to lớn của “nhà thơ xứ trầm hương” nhằm tập hợp lại những tư liệu phong

phú về cuộc đời và sự nghiệp thơ ca của thi sĩ Hay trong Việt Nam thi nhân

tiền chiến, Nguyễn Tấn Long đã nghiên cứu khá kỹ lưỡng về thi ca Hàn Mạc

Tử Tác giả đã có một nhận xét rất xác đáng: “Hàn Mạc Tử cũng như Bích Khê là người ở phái thơ cũ chuyển sang lĩnh vực Thơ mới Từ địa hạt thi ca

có quy tắc trầm lặng tiến đến Thơ mới rồi vượt qua địa hạt tượng trưng vươn lên nguồn thơ siêu thực… con đường lịch sử ấy đánh dấu một cuộc đời thơ của Hàn Mạc Tử ” [15, tr.326]

Đặc biệt sau năm 1975, công trình nghiên cứu Nhà văn Việt Nam hiện đại 1945- 1975 của hai tác giả Phan Cự Đệ và Hà Minh Đức đã có một cái

nhìn khách quan đối với các nhà thơ lúc bấy giờ như: Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Thế Lữ… Đặc biệt khi viết về Hàn Mạc Tử, tác giả đã tiếp cận

từ cái nhìn chủ quan đến chủ nghĩa hiện sinh Từ đó giúp người đọc tiếp cận

được Hàn Mạc Tử thuận tiện hơn Và với Chân dung các nhà văn hiện đại Việt Nam của nhóm tác giả Nguyễn Đăng Điệp, Văn Giá, Lê Quang Hưng,

Nguyễn Phượng, Chu Văn Sơn; đã mở ra một cái nhìn cận cảnh về các tác giả của Thơ mới như: Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu… Khi nghiên cứu về Hàn Mạc Tử, tác giả Chu Văn Sơn đã khẳng định “Hàn Mạc Tử - chàng thi sĩ khao khát cái tột cùng” Để chứng minh điều đó, tác giả đã phác họa nên bức chân dung của trăng, hồn, máu; bằng một lớp từ cực tả; kết hợp với một giọng điệu đau thương, rên xiết Sự dung hòa ấy đã tạo nên một thi sĩ luôn khát khao

đi tìm cái lạ - nhà thơ lạ nhất trong phong trào Thơ mới

Lê Định Kỳ với Thơ mới- những bước thăng trầm, tác giả đã cho rằng trong Thơ Điên “… có nỗi đau riêng của Hàn Mạc Tử hòa vào nỗi đau chung của đất nước” [24, tr.26] Trong Nhìn lại một cuộc cách mạng trong thi ca

của tập thể các nhà khoa học và nghiên cứu, Vũ Quần Phương đã đưa ra vấn

đề cảm thụ thơ Hàn Mạc Tử là một chuyện đầy khó khăn Vì thơ của thi sĩ đã đập vào mắt độc giả với một chất Đường thi, một yếu tố lãng mạn nơi thôn

quê tươi mát, một yếu tố tượng trưng của Bauderle, một yếu tố siêu thực của thể xác

Điểm đáng khen cho giới nghiên cứu là khi đặt bút tìm hiểu về Hàn Mạc Tử, họ đã nhìn một cách tinh vi về vấn đền tôn giáo trong thơ Hàn Mạc

Tử Có lẽ, nhà thơ được sinh ra trong một gia đình mộ đạo, nên các trang thơ của thi nhân có thể nói là đậm màu sắc tôn giáo Và càng độc đáo hơn khi Hàn Mạc Tử là một con chiên của Đạo Thiên Chúa thế nhưng trong thơ có cả Phật giáo, Lão giáo… Có thể nói rằng đến với vườn thơ Hàn Mạc Tử ta có thể bắt gặp yếu tố “Tam giáo đồng nguyên” Đó cũng là một nét đặc sắc và độc

đáo trong thơ Hàn Mạc Tử Điển hình như Võ Long Tê với Kinh nghiệm thơ

và hành trình tinh thần thơ Hàn Mạc Tử đã nhận định: “Những khổ đau mênh mông của nhà thơ nhập vào khuôn khổ nhiệm cục Thiên chúa, đôi lúc ánh sáng của nhiệm cục lóe sáng dưới sức thúc đẩy của ân sủng và gợi hứng cho nhà thơ sáng tác nhiều thi phẩm đậm chất huyền bí học tạo nên niềm xúc động” [18, tr 171]; hay Đặng Tiến với Đức tin trong hồn thơ Hàn Mạc Tử…

Để khẳng định vị trí của anh trai mình trên thi đàn văn học Việt Nam hiện đại và để lưu truyền hậu thế Nguyễn Bá Tín đã xuất bản hai cuốn sách

Hàn Mạc Tử, anh tôi (1991) và Hàn Mạc Tử trong riêng tư (1994) nhằm cung

cấp những thông tin đáng tin cậy về nhà thơ này

Ngoài các công trình kể trên, ta còn phải kể đến: Phạm Xuân Tuyển với

Đi tìm chân dung Hàn Mạc Tử, Trần Thị Huyền Trang với Hàn Mạc Tử - hương thơm và mật đắng…

Trên đây là những công trình nghiên cứu khác nhau về cuộc đời và sự nghiệp thơ ca Hàn Mạc Tử Mỗi công trình là một ý kiến, một đánh giá khác nhau về thi sĩ này Thế nhưng các công trình ấy vẫn thống nhất trong vấn đề nhìn nhận tài năng đặc biệt của nhà thơ Mỗi công trình đều có ưu điểm và

hạn chế nhưng nó là một nguồn tư liệu vô cùng quý giá để gìn giữ cho con trẻ ngày sau nhìn nhận và tôn kính một hồn thơ bất hạnh mà bất tử

Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các phương diện nghệ thuật như: hình tượng cái tôi trữ tình, hình tượng không- thời gian nghệ thuật, ngôn

ngữ, giọng điệu, tứ thơ

Phạm vi nghiên cứu

Để hoàn thành tốt khóa luận này, chúng tôi chọn tập Thơ Điên của Hàn

Mạc Tử làm đối tượng khảo sát chính

4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này một cách có hiệu quả, chúng tôi đã sử dụng những phương pháp sau:

Phương pháp phân tích- chứng minh Phương pháp so sánh- đối chiếu

5 Bố cục đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, phần nội dung của

đề tài gồm ba chương chính:

Chương 1: Hàn Mạc Tử - gương mặt độc đáo của thơ ca Việt Nam hiện đại

Chương 2: Thế giới hình tượng thơ Hàn Mạc Tử qua Thơ Điên

Chương 3: Đặc sắc ngôn từ nghệ thuật thi ca Hàn Mạc Tử qua Thơ Điên

CHƯƠNG 1 HÀN MẠC TỬ - GƯƠNG MẶT ĐỘC ĐÁO CỦA THƠ CA

VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1.1 Cuộc đời và sự nghiệp

1.1.1 Vài nét về cuộc đời Hàn Mạc Tử

Phong trào Thơ mới 1932- 1945 đã nở rộ những thiên tài thi ca độc đáo Nhiều xu hướng sáng tác được mở ra, từ sự chân quê, dân dã của Nguyễn Bính, Anh Thơ; sự lãng mạn thoát ly của Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu đến sự u sầu của Vũ Hoàng Chương, Đinh Hùng và đỉnh điểm của nó

là một niềm kinh dị đau thương, kỳ ảo và xa lạ của Trường thơ loạn Trong đó

đỉnh cao là Hàn Mạc Tử- thi sĩ được giới phê bình đánh giá là nhà thơ lạ nhất trong phong trào Thơ mới

Hàn Mạc Tử - chàng thi sĩ khao khát cái tột cùng (Chu Văn Sơn) đã yên nghĩ tại mảnh đất Quy Nhơn có tiếng sóng vỗ reo đưa tâm hồn thi sĩ vào cõi vĩnh hằng vào năm 28 tuổi Một cái tuổi còn quá trẻ, cái tuổi mà chí trai đặt ra biết bao ước mơ, hoài bão để cống hiến cho đời Tuy Hàn Mạc Tử mệnh đời ngắn ngủi nhưng tuổi danh thọ Bởi Hàn Mạc Tử đã để một kho tàng thơ văn vô cùng phong phú cho nhân loại

Hàn Mạc Tử (1912- 1940), tên khai sinh là Nguyễn Trọng Trí Ông bắt đầu làm thơ từ rất sớm Các bút danh từ Phong Trần, Lệ Thanh rồi đến Hàn Mạc Tử Người đầu tiên phát hiện ra tài năng văn chương của ông là người anh trai Nguyễn Bá Nhân Lúc nhỏ, Hàn Mạc Tử vốn là một cậu bé hiền lành, điềm đạm Nhà thơ là con chiên của đạo Thiên Chúa, tên thánh là Pierre

Francois Hàn Mạc Tử được sinh ra trong một gia đình cố đạo nghèo Và Đồng Hới - Quảng Bình chính là nơi cất tiếng khóc chào đời của nhà thơ Sau khi cha mất, Hàn Mạc Tử cùng với gia đình vào Quy Nhơn sống nhờ vào gia đình nhà anh trai Lúc này, Hàn Mạc Tử làm ở sở Đạc Điền được ít năm sau

đó thi nhân rời bỏ nơi có bãi biển thơ mộng vào Sài Gòn làm báo

Khi trở lại chốn quê nhà, nơi đã cùng mẹ già và những anh chị em thân thương vui những ngày tháng thơ ấu Đó cũng là lúc nhà thơ có hiện tượng mắc chứng bệnh nan y Căn bệnh phong quái ác đã dần dần rút mòn xương tủy của một thiên tài thi ca Xung quanh căn bệnh của Hàn Mạc Tử cũng có những ý kiến rất thú vị Có nhiều người cho rằng, Hàn Mạc Tử thường đi làm thơ ở những mồ mả mới chôn cất Hơi ẩm bốc lên làm nhiễm bệnh Nhưng thực hư thế nào còn chưa biết được Do vậy, thi ca Hàn Mạc Tử luôn là một điểm nóng cho giới nghiên cứu cất công tìm kiếm

Khi biết mình mắc bệnh, Hàn Mạc Tử sống lùi lũi như một cái xác không hồn, nhà thơ tự tách biệt với mọi người xung quanh Và chính lúc này, trong tâm tưởng của thi nhân có một sự đột biến vượt trội Đó cũng là nguồn

cảm hứng bất tận giúp Hàn Mạc Tử làm nên tập Thơ điên để đời Căn bệnh

chuyển biến ngày càng trầm trọng Những con virut không họ hàng với bất cứ

ai đó, ngày ngày tăng lên theo cấp số nhân đã xâm nhập vào tận tủy xương của Hàn Mạc Tử, khiến cho đôi bàn tay của nhà thơ ngày nào dần dần co lại

“Con mình đẻ mình thương”, thân phụ của nhà thơ không ngại khó khăn gian khổ tìm thầy thuốc giỏi chữa bệnh cho con Có bệnh thì vái tứ phương, cứ hễ

ai mách cho ông lang nào hay, bà cố gắng hỏi tung tích cho bằng được để bốc thuốc hòng ngăn chặng lưỡi hái của tử thần đem lại sự sống cho con Vì có đau đớn nào hơn khi người đầu bạc tiễn người đầu xanh Thế nhưng tình mẫu

tử thiêng liêng không bằng sức mạnh của lưỡi hái tử thần, Hàn Mạc Tử đến tá túc tại một trại cùi ở Quy Hòa (Quy Nhơn) và chính nơi đó cũng là nơi nhà

thơ trút hơi thở cuối cùng Sự ra đi của thi nhân là một nỗi băn khoăn lớn cho nhà thơ Chế Lan Viên suốt đời đi tìm câu giải đáp Đó là Hàn Mạc Tử - anh là ai?

Đúng là một con người bạc mệnh, đến chết vẫn là mệnh bạc Đám tang của Hàn Mạc Tử diễn ra trong một thời gian ngắn và chỉ có mấy người đưa tiễn Gia đình không biết tin nhà thơ mất Thử hỏi nỗi đau nào hơn khi đến giờ phút lâm chung, ranh giới giữa sự sống và cái chết rất mỏng manh, thi nhân không thấy được khuôn mặt mẹ già rưng rưng giọt lệ trên khóe mắt, hình ảnh những người thân yêu của mình thì còn bất hạnh gì hơn

Giờ đây, Hàn Mạc Tử nằm trên một mô đất cao tại Gành Ráng, Quy Nhơn, một địa thế rất đẹp, những tiếng sóng vỗ rì rầm, như những khúc hát du dương tạo thành nên một bản hòa tấu nhịp nhàng ru tâm hồn nhà thơ vào giấc ngủ ngàn thu

1.1.2 Con đường thơ Hàn Mạc Tử

Hàn Mạc Tử đến với thơ ca như một mối duyên tiền định, mà Nguyễn

Bá Nhân chính là người dẫn đường chỉ lối cho thi nhân đến với mối tình

duyên thi ca ấy Với ba bài thơ Đường luật: Chùa hoang, Gái ở chùa, Thức khuya; Hàn Mạc Tử đã khiến cho ông già Bến Ngự trầm trồ ngợi khen và uớc

ao được bắt tay một lần để cho thỏa hồn thơ Và Phan Bội Châu đã họa lại ba bài thơ ấy và cũng đã đăng trên báo quốc văn (báo Trung lập thì phải)

Từ đó, thơ Hàn Mạc Tử được mọi người biết đến với một sự ngưỡng

mộ và tự hào Ở độ tuổi còn quá trẻ, thế nhưng Hàn Mạc Tử đã nắm rất chắc quy luật của Đường thi: nhất tam ngũ bất luận, nhị tứ lục phân minh Vì vậy

mà Quách Tấn - nhà thơ xứ trầm hương đã không ngoa khi nói Hàn Mạc Tử

là “ người tình cũ của thơ Đường luật”

Có thể nói rằng, hành trình thi ca của Hàn Mạc Tử gắn với những bước chuyển mình dữ dội trong tâm tưởng cũng như khi căn bệnh lên cơn hành hạ

tấm thân nhỏ bé của thi nhân Khi ở Sài Gòn, Hàn Mạc Tử viết báo và được đăng ở Phụ nữ Tân văn, Tiếng dân

Trước khi mắc căn bệnh nan y ấy, Hàn Mạc Tử cho ra đời tập thơ Gái quê Đây là tập thơ đầu tay của thi nhân Tập thơ mang một giọng điệu trong

sáng và thanh thoát Thế nhưng, tính chân quê trong thơ Hàn Mạc Tử rất khác với tính chân quê ở thơ Nguyễn Bính Nếu trong thơ Nguyễn Bính, ta bắt gặp

sự dân dã, bình dị và chân thật tình yêu của một chàng trai đối với một cô gái

Ở Hàn Mạc Tử, tình yêu của nhà thơ mang đầy sự nồng nàn và lả lơi Như vậy, với tập thơ này, Hàn Mạc Tử đã bước chân vào ngưỡng cửa của chủ nghĩa lãng mạn Nếu ở mấy bài thơ Đường thi, ta thấy Hàn Mạc Tử như đã

dấn thân vào những quy luật khắt khe của thơ Đường Thế nhưng với Gái quê, Hàn Mạc Tử đã phủ nhận hoàn toàn những quy luật về thơ Do vậy mà

Hàn Mạc Tử đã tuyên bố rằng: “Không nên có luật Thơ mới”

Và khi nhắc đến Hàn Mạc Tử, người đọc không thể không nhớ đến tập

Thơ điên (Đau thương) Với tập thơ này, Hàn Mạc Tử đã để lại một dấu son khó phai trong lòng bao thế hệ Tập thơ được chia làm ba phần: Hương thơm, Mật đắng, Máu cuồng và Hồn điên Với lời đề tựa cho tập thơ “Không rên

siết là thơ vô nghĩa lý” Nhà thơ đã gieo rắc trong lòng độc giả bao thế hệ về nỗi buồn, về một kiếp người bất hạnh Chắc có lẽ lúc này, căn bệnh quái ác ấy đang dần dần làm cho tấm thân vốn dĩ nhỏ bé của thi nhân ngày càng teo tóp theo những đợt lên cơn Trong tình trạng đau đớn vì thân thể như vậy cộng hưởng với mối tình đầu đẹp như pha lê nhưng vô cùng mong manh và dễ vỡ

đó đã làm cho tâm trạng của nhà thơ kiệt quệ hoàn toàn Do vậy, mà mỗi chữ, mỗi câu trong tập thơ như một lời ai oán cho sự đời bất hạnh Thế nhưng, trong tâm hồn nhà thơ luôn chất chứa một sức mạnh khát khao hòa nhập với thiên nhiên và với cuộc đời Và đến đây, Hàn Mạc Tử đã chớm đến chủ nghĩa tượng trưng mà Baudelaire là ông tổ về chủ nghĩa tượng trưng

Nếu như ở Gái quê, Hàn Mạc Tử đã bước từ địa hạt của Đường thi sang chủ nghĩa lãng mạn Ở Thơ điên Hàn Mạc Tử đã làm nên một tập thơ theo lối tượng trưng của phương Tây, thì ở Xuân Như Ý và Thượng Thanh Khí, Hàn Mạc Tử đã chớm đến chủ nghĩa siêu thực Với hai tập thơ này, nhà

thơ đã đưa độc giả rơi vào một thế giới tiên cảnh, những giấc chiêm bao, mộng mị của thi sĩ về thế giới thứ ba như là nguồn thơ bất tận vào lúc này Với hai tập thơ này, ta thấy chất đạo và chất đời luôn đồng hiện trong thơ Hàn Mạc Tử, tạo nên một sự cộng hưởng mới lạ trong nguồn thi liệu, cấu tứ thơ tạo nên những bài thơ mới lạ và độc đáo

Suốt đời Hàn Mạc Tử luôn ao ước về một mối tình đẹp Thế nhưng tình duyên đến với nhà thơ cũng thật trớ trêu Những người tình cũ của nhà thơ ta

có thể nhắc đến như: Mai Đình, Mộng Cầm, Hoàng Cúc Mỗi người đều như những vết dao khứa vào trái tim đang rỉ máu của nhà thơ Và mỗi người ấy đều là một đề tài trong thơ Hàn Mạc Tử, là suối nguồn cảm xúc cho nhà thơ cất lên những bản tình ca đẹp Khi thi nhân gần nhắm mắt lìa xa cõi trần, sự tình cờ thật khó hiểu về sự lương duyên giữa Hàn Mạc Tử với một cô nàng khả ái tên là Thương Thương Cô nàng Thương Thương ấy đã thổi vào tâm hồn Hàn Mạc Tử một luồng sinh khí mới lạ, một sức sống tràn trề trong tâm tưởng nhà thơ Lúc này, thi sĩ không để ý đến bệnh tật mà làm nên tập thơ

Cẩm châu duyên Và Thương Thương cũng là tiền đề giúp Hàn Mạc Tử viết nên hai vở kịch bằng thơ Duyên kỳ ngộ và Quần tiên hội để lại cho nhân loại

Với hai vở kịch bằng thơ này, Hàn Mạc Tử đã đưa độc giả đến một nơi thanh tịnh, ở đó chỉ có tiếng chim hót, không có dấu chân người, không vướn bụi trần

Như vậy, với sự nghiệp thi ca phong phú và đa dạng, Hàn Mạc Tử đã vượt từ địa hạt của Đường thi, bước sang chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa tượng trưng và chớm đến chủ nghĩa siêu thực

1.2 Vị trí của Hàn Mạc Tử trong thơ ca Việt Nam hiện đại

1.2.1 Con rồng trong nhóm “Tứ linh”

Ở cõi trời Tây xa xăm có “Tứ kiệt” sáng tác văn học theo khuynh hướng lãng mạn Ở cõi trời Nam có “Tứ linh” Vì sao gọi là “Tứ linh”? “Tứ linh” bao gồm (Long, Lân, Quy, Phụng), đây là bốn con vật linh thiêng tượng trưng cho đời sống tâm linh của dân tộc Việt Trong đó, Hàn Mạc Tử là Long, Lân là Yến Lan, Quy là Quách Tấn, Phụng là Chế Lan Viên Trong quá trình trau dồi kinh nghiệm sáng tác thơ văn và phát hiện những tài năng thi ca thành thiên tài văn học, bốn thiên tài thi ca này có một sự giúp đỡ, sự hỗ trợ đắc lực với nhau về mặt tinh thần cũng như về mặt vật chất để làm nên những trang tuyệt bút bất tử Họ đã tạo nên những tác phẩm độc đáo và sáng tạo cả

về ngôn từ nghệ thuật và thế giới hình tượng

Về mặt tinh thần, họ luôn cùng nhau tổ chức những cuộc tọa đàm thơ

ca Họ luôn bình phẩm và trau dồi kinh nghiệm sáng tác với nhau Từ đó giúp cho họ có một sự đồng điệu về quan niệm thẩm mỹ Bốn con vật này giống như một khối pha lê trong suốt không rạn vỡ Mỗi mặt pha lê là một giọng điệu, một phong cách sáng tác thống nhất nhưng không đồng nhất

Nội bộ bản thân “Tứ linh” được chia làm hai bộ phận nhỏ Trong đó, Quách Tấn và Hàn Mạc Tử là hai người lớn tuổi và dày dặn về kinh nghiệm sáng tác hơn cả Vì thế, Chế Lan Viên và Yến Lan luôn xem Hàn Mạc Tử là người đàn anh về thi ca Trong những cuộc tọa đàm thi ca Hàn Mạc Tử luôn

tỏ vai trò chủ soái của mình Khi làm được một bài thơ hay, Hàn Mạc Tử đọc cho Chế Lan Viên nghe và cùng bình phẩm Điều này đã làm tăng lên sự mật thiết giữa các thành viên trong nhóm với nhau và tạo nên một sự gắn kết sâu sắc trong tâm tưởng mỗi thành viên Vì “Mục đích của cả nhóm là sáng tạo nên những giá trị nghệ thuật có tính thẩm mỹ cao, viết được những bài thơ rung động lòng người Để đạt được điều đó, cả bốn nhà thơ đều không ngừng

miệt mài nghiên cứu và học tập trong tinh thần tương ái giúp đỡ nhau cùng tiến bộ Hàn Mạc Tử luôn luôn là người điều hòa và thắt chặt các mối dây bằng hữu” [24, tr.71]

Thật vậy, Hàn Mạc Tử là người rất nhiệt tình trong việc truyền bá

những tác phẩm của nhóm Khi cầm bản thảo Điêu tàn của Chế Lan Viên trên

tay, Hàn Mạc Tử đã nhiệt tình sửa chữa Và trong khi tập thơ đang chuẩn bị hoàn thành, Hàn Mạc Tử đã viết bài giới thiệu Chế Lan Viên ở báo Tràng An (Huế)

Như vậy, ta thấy Hàn Mạc Tử đã hoạt động nghệ thuật với một trái tim quảng đại, bao la, nhà thơ đã nâng đỡ và phát huy các năng khiếu thành tài

năng đến đỉnh điểm nghệ thuật Do đó, Hàn Mạc Tử chính là con Rồng trong

nhóm “Tứ linh”, là người khởi xướng nên những quan niệm thẩm mỹ đặc sắc

1.2.2 Hàn Mạc Tử - người sáng lập nên “Trường thơ loạn”

Khi cầm tập Điêu tàn của nhà thơ Chế Lan Viên trên tay, Hàn Mạc Tử

vui mừng và thốt lên rằng: “Lâu này chúng ta làm toàn những bài thơ điên loạn, xem ra cũng có đủ nhân tố để dựng một trường thơ, trường thơ điên

loạn, ừ mà nó có mầm mống từ lâu rồi, cái tựa tập Điêu tàn này là tuyên

ngôn thứ nhất của chúng ta Rồi chúng ta sẽ tiếp tục có tuyên ngôn bổ sung

khi in tập thơ chung của Trường thơ loạn (Hàn Mạc Tử hương thơm và mật

đắng)

Thật là tình cờ và ngẫu nhiên khi dãi đất miền Trung nứt nẻ, khô cằn nói chung và vùng đất Bình Định nói riêng lại là nơi hội tụ các tài năng thi ca trẻ và tâm huyết với nghề Vì vậy ngay tại thời điểm này, hễ ai nhắc đến Quy

Nhơn là người ta nghĩ đến Trường thơ loạn Một trường thơ không đan xen

hòa lẫn với một trường phái sáng tác nào cả về thi tứ và ngôn từ nghệ thuật

Sáu thành viên của Trường thơ loạn ta có thể kể đến là Hàn Mạc Tử,

Chế Lan Viên, Bích Khê, Yến Lan, Quỳnh Dao và Hoàng Diệp Trong đó,

Hàn Mạc Tử chính là cầu nối, là trung tâm điểm gắn kết các thành viên khác lại với nhau thành một khối đồng tâm vững chắc không có một sức mạnh nào tàn phá nổi Vì trong quá trình hoạt động và làm việc của nhóm, Hàn Mạc Tử

là người chủ động tiếp thu những luồng tư tưởng của phương Tây (đặc biệt là Pháp) để truyền đạt cho nhóm cùng học tập và phát triển tài năng

Vốn bản tính hiền lành, chân thật và một lòng nhiệt tình, Hàn Mạc Tử

đã biết nâng đỡ và trau dồi các tài năng nghệ thuật Giúp họ phát tiết tài năng vốn có và kết quả là những tài năng ấy đã thăng hoa thành những tác phẩm nghệ thuật mới lạ Thật vậy, có lần khi cầm những bài thơ của Bích Khê trên tay gửi cho, Hàn Mạc Tử viết thư trả lời với một giọng chọc tức, trêu ngươi Bích Khê với một giọng điệu lạnh lùng Thế nhưng chính những lời nói ấy đã

giúp cho tài năng Bích Khê phát tiết ra ngoài Bích Khê đã làm tập Tinh huyết

sớm hơn dự định chỉ trong vòng ba tháng Và cũng chính vì tính cách bộc trực

và nhiệt tình ấy, Hàn Mạc Tử đã khiến cho một nhà thơ người Hà Tĩnh là Quỳnh Dao rời bỏ quê nhà vào mảnh đất Quy Nhơn gia nhập làm thành viên

thứ sáu của Trường thơ loạn

Một năng khiếu thi ca luôn ấp ủ cộng hưởng với một sự luôn quan tâm giúp đỡ của những người trong nghề, Hàn Mạc Tử đã làm nở rộ những đóa hoa thi ca đầy màu sắc Mỗi hoa là một màu, một sắc, một hương thế nhưng những bông hoa ấy đều hòa nguyện vào nhau tỏa hương thơm cho đời Bằng chứng là hiện nay những tác phẩm của họ dù ra đời được mấy chục năm rồi nhưng hiện nay vẫn còn rất mới không tì một vết ố Các bạn đọc trong nước nói riêng và bạn đọc thế giới nói chung đều biết đến tên tuổi của họ Vì vậy,

họ chính là những ngôi sao sáng trên bầu trời thi ca Việt Nam hiện đại

Hàn Mạc Tử ra đi đã để lại một sự trống vắng, cô đơn đến lạnh lùng

trong tâm tưởng của năm thành viên còn lại Do vậy, Trường thơ loạn hoạt

động được một thời gian cũng dần dần tan rã Điều đó đã chứng tỏ được vị trí

và vai trò của Hàn Mạc Tử đối với Trường thơ loạn Vì Hàn Mạc Tử chính là

chiếc cầu nối giữa thơ cũ và thơ mới, là suối nguồn cho những nhà thơ đồng điệu về quan niệm thẩm mỹ và cảm hứng sáng tác

Hình ảnh cái tôi trong thơ trữ tình như một tiếng nói bên trong tâm hồn thi nhân, là nơi xuất phát điểm chi phối tất cả mọi phương diện để tạo nên một trang thơ uẩn khúc nhiều dư vị Do vậy, cái tôi trong thơ trữ tình được hiện lên như một kiểu nhân vật đặc biệt Nó là nơi đồng hiện giữa thế giới tinh thần của người nghệ sĩ với con người nhà thơ

Nói đến cái tôi của người nghệ sĩ, thật là một vấn đề khó lý giải Nếu cái tôi trong dòng văn học trung đại mang âm hưởng của cái tôi xa lánh cuộc đời, tìm thú vui nơi thôn nước hay đó là cái tôi chưa hòa nhập vào cái ta Đến khi phong trào Thơ mới bùng nổ cái tôi trữ tình như được chia làm nhiều ngã

rẽ Vì thế mà với hình tượng cái tôi trữ tình, những đại diện tiểu biểu của phòng trào Thơ mới như: Thế Lữ, Xuân Diệu, Chế Lan Viên đã làm nên một

cuộc cách mạng trong thi ca

Trong cuộc cách mạng về thi ca ấy, nhà thơ Hàn Mạc Tử - một cây bút

lạ trong phong trào Thơ mới Hàn Mạc Tử đã tạo nên một chất lạ đến rởm óc trong lòng bạn đọc Có thật như vậy không? Thật vậy, trong hành trình Thơ Điên, Hàn Mạc Tử đã vẽ lên một hình ảnh cái tôi vô cùng lạ lẫm, kinh dị và

độc đáo Và đi sâu vào hành trình thơ ấy, ta mới hiểu rằng, cái tôi chính là bản thể của nhà thơ - đó là Cái nguyên tôi Bên cạnh cái nguyên tôi ấy con một cái

tôi khác - đó là cái thân xác của thi nhân Và chính sự đồng hiện giữa cái nguyên tôi và thân xác ấy đã tạo nên những vần thơ mới lạ và hấp dẫn

2.1.1 Một cái tôi khao khát hòa hợp với thiên nhiên

Hàn Mạc Tử - một cuộc đời đoản mệnh nhưng ông đã làm nên một hành trình về cái tôi trữ tình vô cùng độc đáo Trong giây phút đau đớn tột cùng về tinh thần lẫn thể xác, nhà thơ luôn có một sự lớn dậy về tâm hồn vô cùng mạnh mẽ Đó chính là sự thể hiện một con người có khao khát hòa hợp với thiên nhiên, với sự biến hóa nhịp nhàng của thế giới xung quanh Và chính những cơn đau đớn của xác thịt và tâm hồn dần héo mòn ấy đã không làm ông chán đời, không làm ông bế tắc trong nguồn cảm xúc vô tận của đau

thương Mà ngược lại Thơ điên ở Hàn Mạc Tử là một thứ siêu nghiệm Đau

thương vừa là dạng thức vừa là cung bậc của cảm xúc thơ luôn thường trực trong những vần thơ, hồn thơ Hàn Mạc Tử

Thiên nhiên trong thơ Hàn Mạc Tử dường như mang tâm sự trầm uất, khó phân giải Nó như ẩn chứa tâm sự của thi nhân Và điều này nền văn học

từ cổ chí kim đến nay, thiên nhiên như mang nỗi niềm, mang tâm trạng của con người Vì như đại thi hào Nguyễn Du đã có một câu thơ rất hay:

Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu, Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ

Thiên nhiên như tan hòa vào trong tâm hồn người thi sĩ, để thi nhân ấn những phím đàn làm động lòng trắc ẩn của người say mê trước vẻ đẹp tươi trẻ của thiên nhiên Đến với thơ Hàn Mạc Tử, ta bắt gặp một thiên nhiên mỹ lệ, rung động nỗi thương yêu Thật vậy, lúc cơn bệnh phát ra đến đỉnh điểm, tâm hồn nhà thơ dường như bị teo dần lại theo sự đau đớn của xác thịt Nhưng trong cơn đau đớn tột cùng ấy, sâu thẳm trong tâm hồn nhà thơ luôn có một tinh thần lạc quan, khao khát hòa nhập với cuộc sống xung quanh, mặc dù hiện tại thi nhân phải khép mình trong căn phòng trống rỗng chỉ có một chiếc

giường ngủ và đôi dép nhựa để đi lại trong phòng Nhà thơ muốn vồ vập, muốn giành lấy những giây phút còn sống trên cõi trần Khi trăng lên cũng là lúc căn bệnh phong hành hạ tấm thân vốn dĩ ốm yếu, gầy còm ấy Thế nhưng trong những đêm trăng, Hàn Mạc Tử như muốn hóa thân vào cỏ cây, hoa lá

và cùng với tình nhân mộng tưởng đến một chân trời thơ mộng và tình tứ:

Trăng bay lả tả ngã trên cành vàng Tới đây là nơi tôi được gặp nàng

Rủ rê, rủ rê hai đứa vào rừng hoang Tôi lượm là trăng làm chiếu trải,

Chúng tôi nói chuyện bằng hơi thở Dần dần hoa cỏ biến ra thơ

(Rượt trăng )

Ở đây, ta thấy thiên nhiên đi vào trang thơ Hàn Mạc Tử như một mối

lương duyên được định sẵn từ trước Hình ảnh hoa cỏ biến ra thơ - một hình

ảnh sinh động và mới lạ, giống như nhân vật trữ tình đã thổi vào một nguồn sinh lực mới mẻ vào hồn cây cỏ, để rồi từng hoa, từng hoa dần dần hé nụ đón lấy ánh bình minh đem lại độ xuân sắc cho thiên nhiên tạo vật

Trong suốt hành trình Thơ điên của Hàn Mạc Tử, trăng như một nhân

chứng sống, luôn chứng kiến những cơn đau dữ dội trong tâm hồn của thi sĩ Trăng luôn chuyển hóa theo nhịp đập, nhịp thở của nhà thơ Trong trạng thái

đó, ranh giới giữa sự sống và cái chết như được ngăn cách bởi một sợi dây tơ vốn mỏng manh, dễ đứt ấy chỉ có trăng luôn hiền hòa và thân thiết với thi nhân như một người bạn tri kỷ:

Thuyền ai đậu bến sông trăng đó

Có chở trăng về kịp tối nay

Hay:

Buồm trăng phấp phới như cuống lá

Lòng tôi bát ngát rộng bằng hai

Ánh trăng mơ mộng như soi thấu tận tâm tư của thi nhân Hình ảnh trăng đã vẽ lên một chân dung Hàn Mạc Tử luôn mang trong mình một sự sống mãnh liệt, luôn khao khát có một tương lai tốt đẹp Như vậy, trăng đã làm tăng thêm niềm khao khát sống của thi nhân, khát khao yêu đương của một tâm hồn vốn bị vùi dập theo cơn đau của thể xác Và đôi khi trong thơ Hàn Mạc Tử ta bắt gặp trăng như một khúc hát dân ca trong sáng mang lại

một thanh âm trong trẻo, tươi vui và rộn rã: Trăng! Trăng! Trăng! Là trăng, trăng, trăng! Trăng vốn đồng cảm với tâm hồn người thi sĩ bất hạnh ấy, biết

được hoàn cảnh trớ trêu do thượng đế ban hành, trăng như là một người bạn chí cốt bao phủ lấy tấm thân gầy héo úa của thi nhân

Trong cơn bế tắc về tư tưởng, Hàn Mạc Tử như muốn ngao du với các bậc đế vương để tự tìm cho mình sự sống trên cõi thiên đàng, mộng tưởng:

Mặt trời mai ấy đỏ ong Nàng tiên hóng mát trên hòn cù lao Mùi xiêm thơm tựa sen ngào

Áo xiêm nhuộm nắng hồng đào chưa khô

(Say nắng)

Như vậy trong thơ Hàn Mạc Tử bên cạnh một cái tôi đang rên xiết, đang rỉ máu bởi cơn đau về tinh thần lẫn thể xác còn ẩn chứa một cái tôi luôn khao khát hòa hợp với thiên nhiên, với cuộc đời Đó cũng chính là nguồn cảm xúc vô tận giúp tác giả làm nên những vần thơ vô cùng trong sáng, mới mẻ

mang âm hưởng của một tâm hồn đang dần hồi sinh về tư tưởng: Mùa xuân chín, Đây thôn Vỹ Dạ

2.1.2 Một cái tôi đau thương

Có thể nói âm hưởng chủ đạo trong tập Thơ điên là một nguồn cảm xúc

đau đớn đang rên xiết bởi căn bệnh hủi hành hạ Thế nhưng, thật bất ngờ thay,

chính những cảm xúc đau thương lên đến tột cùng ấy lại là chất xúc tác thúc đẩy quá trình sáng tạo nghệ thuật của Hàn Mạc Tử

Đọc thơ Hàn Mạc Tử đặc biệt là tập Thơ điên, độc giả sẽ gạn lọc, sẽ bắt

gặp, sẽ nhặt ra vô số những từ ngữ mang cảm giác đau đớn đến điên dại về

thể xác như: sượng sần, tê điếng, điên cuồng, rùng rợn, chết điếng Với

những từ ngữ ấy, Hàn Mạc Tử đã vẽ lên một bức chân dung về thiên tài thi ca đang giằng lấy giữa sự sống và cái chết Căn bệnh phong quái ác đang bòn rút cốt tủy của thi nhân:

Thịt da tôi sượng sần và tê điếng Tôi đau vì rùng rợn đến vô biên

(Hồn là ai)

Mỗi khi trăng lên hàng tháng, căn bệnh của Hàn Mạc Tử như lên đến cực điểm của cơn đau khiến nhà thơ phải “hộc ra từng búng huyết”, “điên cuồng mửa máu ra” đến mức “như mê man chết điếng cả làn da” Có lẽ chính

sự tột cùng của mọi cảm giác ấy đã tạo nên “một vũng cô liêu cũ vạn đời”

Có thể nói xuất phát điểm để làm nên một cái tôi đau thương đến tột cùng trong trang thơ Hàn Mạc Tử chính là sự hành hạ đến tê dại của bệnh tật, kết hợp với sự tan vỡ trong chuyện tình duyên cộng hưởng với những khó khăn thiếu thốn về đời sống vật chất Chính ba yếu tố đó, là nguồn cảm xúc

vô tận, là nguồn mạch cho hồn thơ Hàn Mạc Tử thăng hoa tạo nên một cái tôi đau thương mới lạ, độc đáo và kinh dị

Hàn Mạc Tử một cuộc đời bất hạnh, bất hạnh hơn những số phận của những con người bất hạnh khác khi phải chịu đựng quá nhiều nỗi đau Và cũng chính nỗi đau ấy là một chất xúc tác giúp một phản ứng hóa học giữa cảm xúc thơ và tài năng thi ca được xảy ra nhanh hơn Chất xúc tác ấy đã làm cho hồn thơ Hàn Mạc Tử bước vào địa hạt của một cái tôi đau thương Một cái tôi luôn mang lại cho người đọc sự rởm óc, sự thăng hoa về tư tưởng trong

cách chiêm nghiệm thơ Và cũng chính chất xúc tác ấy đã ngưng tụ lại thành

những trang Thơ điên bất hủ trong hành trình thơ Việt Nam hiện đại

Ta muốn hồn trào ra đầu ngọn bút Mỗi lời thơ đều dính não cân ta Bao nét chữ quay cuồn như máu vọt Như mê man chết điếng cả làn da

(Rướm máu)

Đúng là Hàn Mạc Tử - nhà thơ lạ nhất trong phòng trào Thơ mới Thật không ngoa khi đánh giá như vậy Vì trong suốt hành trình của cái tôi đau thương có ba yếu tố luôn đồng hiện lên trang thơ của thi nhân là: mới lạ, độc

đáo và kinh dị luôn hòa nguyện, đan xen vào nhau tạo nên một chất lạ trong

thơ Hàn Mạc Tử Đến với thơ Hàn Mạc Tử, người đọc phải sửng sốt và giật

Lời thơ ngậm cứng không rên rỉ

Và máu tim anh vọt láng lai Thơ ở trong lòng reo chẳng ngớt Tiếng vang tha thiết dội muôn nơi

(Lưu luyến) Tôi ngồi dưới bến nường Mơ

Tiếng rú ban đêm rạn bóng mờ Tiếng rú hồn tôi xô vỡ sóng

Rung tầng không khí, bạt vi lô

Ai đi lẳng lặng trên làn nước Với lại ai ngôi khít cạnh tôi

Mà sao ngậm cứng thơ đầy miệng Không nói không rằng nín cả hơi

(Cô liêu)

Nỗi đau thân xác đã cất lên lời rên rỉ thảm thiết của một kiếp người đa tài nhưng đoản mệnh Tiếng khóc nức nở ấy như những tiếng đồng vọng về miền đau thương của thi nhân Từ đó nỗi đau thương về thể xác như là một đòn bẩy làm cho nỗi đau về tinh thần của thi nhân được tăng lên theo cấp sô nhân Cấp số nhân ấy đã khiến cho tâm hồn thi nhân đau đớn đến tột cùng khiến nhà thơ phải thốt lên rằng:

Trời hỡi! Bao giờ tôi chết đi Bao giờ tôi hết được yêu vì Bao giờ mặt nhật tan thành máu

Và khối lòng tôi cứng tợ si

Sao bông phượng nở trong máu huyết Nhỏ xuống lòng tôi những giọt châu

Thật vậy trong những giây phút khao khát ái tình đến cháy bỏng, khi

“hương thơm kề lỗ miệng” và “ngon như tình mới cắn” Bên cạnh một cái tôi luôn khao khát hòa hợp với thiên nhiên, với cuộc đời, luôn thèm khát được yêu như bao chàng thanh niên khác Lại còn có một cái tôi luôn e dè, mặc cảm, tự ái Đặc biệt trong chuyện tình cảm, Hàn Mạc Tử luôn chừa cho mình một khoảng cách Và cũng chính khoảng cách ấy đã đẩy nhà thơ đến bi kịch tình cảm với Hoàng Cúc Theo Nguyễn Bá Tín, em trai nhà thơ hồi tưởng:

“Chị Cúc kể lại và ân hận về thái độ rụt rè đó Càng tội nghiệp hơn là hôm sau anh xuống Vỹ Dạ đứng trước cổng hồi lâu rồi lẳng lặng bỏ đi ” Sự mặc cảm,

bi ai ấy đã được nhà thơ ghi dấu trong Đây thôn Vỹ Dạ qua câu “Lá trúc che

ngang mặt chữ điền” Hình ảnh lá trúc che khuôn mặt đôn hậu của người thiếu

nữ đã nói lên ít nhiều sự mặc cảm về thân phận của mình Nhà thơ không dám đến gần nhìn người con gái mình thương mà chỉ đứng ở cổng nhìn vào Thế nhưng khi nhìn thấy khuôn mặt thanh tú ấy, chiếc lá trúc vô tình đã che ngang, không để cho thi nhân chiêm ngưỡng trọn vẹn những đường nét tươi trẻ trên khuôn mặt của Hoàng Cúc Như thế, lá trúc giống như một trở lực nào

đó ngăn cản sự khao khát tình si trong tâm hồn Hàn Mạc Tử

Hay trong Say nắng:

Gió ơi lại đấy mà ngừa Tôi đứng lắm xin chừa tôi ra Hồn tôi mắc cỡ là vì

Không quen thưởng thức cái gì ngất ngây Hay trong Dấu tích:

Trăng dầu sáng còn thua đôi mắt ngọc Trời tuy xa lòng thiếu nữ xa hơn

Chính vì tự khắc chế, ngăn lòng mình trước tình yêu cháy bỏng Hàn Mạc Tử càng bị rơi vào trạng thái thôi miên của tinh thần Sự đấu tranh giằng

xé giữa tình yêu và sự mặc cảm về thân phận đã làm nên một hình ảnh thi nhân quen mà lạ trong việc xây dựng một hình tượng cái tôi trữ tình.Và nỗi

ám ảnh về sự xa cách trong tình yêu được biểu lộ đậm nét hơn giữa cõi mơ và cõi thực:

Gió theo lối gió mây đường mây Dòng nước buồn thiu hoa bắp lay Thuyền ai đậu bến sông trăng đó

Có chở trăng về kịp tôi nay

(Đây thôn Vỹ Dạ) Anh đứng cách xa hàng thế giới

Lặng nhìn trong mộng miệng em cười

(Lưu luyến)

Và cũng chính vì cảm giác mặc cảm, bi ai luôn bám riết lấy tâm hồn

nhà thơ nên trong Tối tân hôn, tác giả như muốn kéo dài sự ân ái mong hạnh

phúc đừng vội đến chỉ vì một lẽ:

Những cái gì thơm đã tới kề Tôi e tình tứ bớt say mê Không còn ý nhị ban đầu nữa

Sẽ chán chường và sẽ chán chê

Cho nên tôi tưởng tối tân hôn Chưa tới còn xa để được buồn

Để sống trong niềm thương nhớ đã

Để còn mường tượng đến giai nhân Như vậy, trong Thơ điên, Hàn Mạc Tử đã biến hóa thành một cái tôi

phân kỳ độc đáo và mới lạ Đó là một cái tôi khao khát hòa hợp, một cái tôi đau thương rỉ máu, một cái tôi mặc cảm, bi ai Chính sự phân hóa thành nhiều

ngã rẽ ấy đã tạo nên một chất lạ trong thơ Hàn Mạc Tử nói riêng và trong

Trường thơ loạn nói chung

2.2 Hình tượng không gian trong thơ Hàn Mạc Tử

Không gian nghệ thuật là một hình tượng nghệ thuật Thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn học được tác giả xây dựng và mở một thế giới ba chiều: cao, rộng, xa và chiều dài của thời gian Trong không gian ba chiều ấy luôn dành cho chủ thể trữ tình một khoảng cách nhất định để chiêm nghiệm những sự vật, hiện tượng xảy ra trong cuộc sống xung quanh Đó chính là điểm nhìn của chủ thể trữ tình Theo Trần Đình Sử: không gian nghệ thuật là thế giới nghệ thuật độc lập có tính chủ quan và mang ý nghĩa tượng trưng của tác giả Đó là không gian tinh thần của con người, là không gian tâm tưởng trong đời sống nội tâm Và không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nào đó nhất định về cuộc sống, do đó không thể quy nó về sự phản ánh giản đơn không gian địa lý hay không gian vật lý Bằng những biểu tượng cụ thể, tác giả văn học đã xây dựng nên một hình tượng không gian nghệ thuật vô cùng độc đáo

Thật vậy, nếu đến với thơ Tố Hữu - cánh chim đầu đàn cho nền thơ ca cách mạng, ông đã xây dựng nên một không gian cách mạng, một con đường cách mạng của dân tộc ta Ở đó mọi cung bậc cảm xúc về người dân Việt Bắc được bộc lộ một cách rất gần gũi và chân thật Ở thơ Nguyễn Bính - nhà thơ chân quê Việt Nam, ta bắt gặp một không gian làng quê tươi mát, nơi ấy có cặp tình nhân mơ mộng về một cuộc sống đạm bạc, dân dã nơi quê nhà Mỗi tác giả văn học sử dụng một ngôn từ nghệ thuật riêng nhằm xây dựng nên một kết cấu về không gian nghệ thuật trên trang thơ của mình để tạo nên được điểm nhấn trong lòng độc giả

Ở Thơ mới, không gian nghệ thuật được người nghệ sĩ xây dựng với một thế giới hình tượng vô cùng đặc sắc Đặc biệt sự ra đời của các tác giả

Trường thơ loạn, trong đó nổi lên một hiện tượng lạ là Hàn Mạc Tử Nhà thơ

là trung tâm điểm, là người đứng đầu Thái Dương Văn Đoàn, là con Rồng trong nhóm Tứ linh, là người sáng lập nên Trường thơ loạn đã xây dựng nên

một kết cấu về hình tượng không gian nghệ thuật vô cùng mới lạ Suốt hành trình thơ của Hàn Mạc Tử là một chuỗi ngày dài của đau thương và bệnh tật Nhà thơ đã đưa bạn đọc vào một mê cung của sự rỉ máu tâm hồn, bước vào một khung cảnh của làng quê thơ mộng rồi bỗng thoát hiện tại ngao du chốn bồng lai tiên cảnh Ba kiểu không gian ấy đã tạo nên một sự cộng hưởng độc đáo tác động vào tâm tưởng người đọc khi chiêm nghiệm hồn thơ Hàn Mạc

Tử

2.2.1 Không gian vườn quê tươi mát

Hàn Mạc Tử vứt bỏ những quy luật khắt khe của Đường thi để bước chân vào địa hạt của vùng trời Thơ mới Hàn Mạc Tử cũng là người mở đầu chủ nghĩa lãng mạn trong phong trào Thơ mới Ở vườn thơ Đường thi, người đọc thấy được một không gian tràn đầy màu sắc cổ điển Nhà thơ mang trong mình nỗi đau của một cá nhân trước hiện thực đau thương của đất nước bị quân giặc giày xéo Do vậy, tâm tưởng thi nhân lúc này như giao hòa cùng với non nước muôn trùng Hàn Mạc Tử đứng trên cao nhìn xuống để mở ra một không gian vũ trụ bao la Lúc này con người cảm thấy nhỏ bé vô ngần trước thiên nhiên tạo vật Và đó cũng là tâm trạng chung của một thế hệ thanh niên lúc bấy giờ

Ở Gái quê, Hàn Mạc Tử đã xây dựng nên một không gian ái tình vô

cùng thơ mộng và lãng mạn Vẻ đẹp của những miệt vườn xanh tốt xứ Huế đã

đi vào hồn Hàn Mạc Tử và hiện ra như một bức họa đồng quê “đầy trinh tiết

và đầy thanh sắc” Đến Thơ điên, với một cái tôi luôn khao khát hòa nhập với

thiên nhiên, Hàn Mạc Tử đã xây dựng nên một không gian vườn quê tươi mát Tác giả đã phác họa nên một bức tranh thôn quê hiện lên với tất cả vẻ ý nhị, e

ấp giống như nét duyên dáng, dịu dáng của người thiếu nữ xứ Huế vậy Nói đến không gian của điểm hẹn tình ái, ta đã bắt gặp nhiều trong thơ Nguyễn Bính, thơ Pushkin, thơ Êxenin Do đó, không gian vườn tình không có gì mới trong dòng văn học dân tộc Thế nhưng lạ ở chỗ, Hàn Mạc Tử đã dùng một ngòi bút tổng lực phẩy vài nét họa đã tạo nên một khu vườn tình hay bến mộng vô cùng tươi trẻ và đẹp đẽ Trong các trang thơ Hàn Mạc Tử, hình ảnh

những khóm cây xuất hiện với tần số dày đặc: tơ liễu, hàng thông, lá trúc, sen ngào, lá đổ và những bến tình cũng lần lượt xuất hiện: bến sông trăng, bến tình, bến lòng em

Thật vậy, ở Đây thôn Vỹ Dạ, không gian xứ Huế hiện lên với một vẻ

thanh thoát và ý nhị:

Sao anh không về chơi thôn Vỹ?

Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên Vườn ai mướt quá xanh như ngọc

Lá trúc che ngang mặt chữ điền

Bốn câu thơ trên, tác giả đã vẽ lên một bức họa đồng quê thơ mộng với những nét văn hóa tượng trưng cho xứ Huế Hàng cau thẳng tắp vút lên trời cao đón những tia nắng bình minh mát dịu như khẳng định sức sống mạnh mẽ vốn có cũng như sức chịu đựng kiên cường của người dân nơi đây Những tia nắng buổi sớm mai ấy chiếu xuống hàng cau và thẳng xuống khu vườn tươi mát lúc bình minh còn đọng hơi sương Dường như có một sự phản xạ về độ sáng - tối nên càng làm cho khu vườn thêm tươi xanh và lấp lánh ánh ngọc Câu thơ cuối đã xuất hiện nhân vật trữ tình - người thiếu nữ mang nét dịu dàng, ý nhị của người con gái xứ Huế Với bốn câu thơ trên, Hàn Mạc Tử đã thâu tóm mọi nét văn hóa, nét đẹp vốn có của xứ Huế vào một khu vườn quê tươi mát, dân dã Ở đây, tác giả đã vẽ nên một bức tranh tĩnh mà động, tạo nên một sự hài hòa và cân xứng, lòng khao khát giao cảm với thiên nhiên của

thi nhân Đến Mùa xuân chín, cũng bằng những nét vẽ phác họa Hàn Mạc Tử

đã dựng lên một không gian làng quê tươi mát Bức tranh vẽ cảnh sinh hoạt của người dân nơi đây Tiếng gọi nhau í ới trong những buổi gặt mùa, tiếng cười nói rộn rã trên đường gánh thóc về Độ đương xuân sắc của các cô thiếu

nữ đã làm tăng thêm phần sinh động của bức tranh

Hàn Mạc Tử không chỉ dựng lên một không gian vườn quê tươi mát nơi cuộc sống hiện thực mà tác giả phác họa lên một không gian vườn trong tâm

tưởng, đó là: vườn trăng, vườn mơ, vườn tiên, vườn châu Từ bến sông trăng ở

Vỹ Dạ, thi sĩ đã đi đến bến mộng, bến tình và chủ đích cuối cùng là đến bến lòng em Thế nhưng thi sĩ luôn mang trong mình nỗi đau về thể xác lẫn tinh

thần ấy cứ mãi miết mà không đi đến được bến lòng em

Như vậy, với một tâm trạng luôn khao khát hòa hợp với thiên nhiên, với đời, Hàn Mạc Tử đã xây dựng lên một không gian vườn quê tươi mát Ở

đó con người và sự vật luôn có sự cộng hưởng, giao hòa với nhau trong tâm tưởng, tạo nên một mối tương giao đồng nhất Vì chỉ có xây dựng nên kiểu không gian ấy, thi sĩ mới thể hiện được một khát vọng sống, khao khát được yêu, khát vọng được hòa hợp Mặc dù thực tế có phũ phàng nhưng ẩn sâu trong tâm hồn người thi sĩ bất hạnh ấy một sức sống tìm tàng về cái tôi khao khát

2.2.2 Không gian rướm máu, đau thương

Tập Thơ điên ra đời trong một hoàn cảnh vô cùng đặc biệt Ai cũng

nghĩ rằng khi mang trong mình căn bệnh nan y Hàn Mạc Tử sẽ chết lụi dần trong sự héo mòn về thể xác Nhưng không, chính cơn đau ấy, tài năng vốn có của Hàn Mạc Tử như được phát tiết ra những vần thơ táo báo và lạ lẫm Cơn đau vô ngần ấy đã giúp cho hồn thơ thi sĩ được thăng hoa Kết quả của sự

thăng hoa ấy được ngưng tụ lại thành trang Thơ Điên có một không ai trong

trường thơ Việt Nam nói riêng và trường thơ thế giới nói chung Tập thơ như

một trang nhật ký về sự đau thương quằn quại của một con người đoản mệnh,

kể từ lúc phát bệnh cho đến khi “hộc ra từng búng huyết”

Trong giây phút đau thương tột cùng ấy, nhà thơ đã dựng lên một cái tôi đau thương luôn mặc cảm, bi ai vì số phận Và chính cái tôi ấy đã giúp Hàn Mạc Tử phác họa lên một không gian rướm máu Tiếp cận với không gian ấy, ta bắt gặp hình ảnh một thi sĩ đang quằn quại, giằng xé giữa sự sống

và cái chết, giữa nỗi đau tinh thần và thể xác Căn bệnh phong tác quái ấy, đã đẩy nhà thơ đến bên bờ của vực thẳm, đến với hố đen của cuộc đời Khi tuổi đời còn quá xuân sắc, biết bao hoài bão, ước mơ đặt ra mà chưa thực hiện được Bỗng nhiên trong phút chốc lại bị vây hãm trong một không gian chật hẹp bởi bốn bức tường ngăn cách Cái không gian chật chội ấy đã đeo đẵng nhà thơ và hiện ra bằng tâm trạng cô độc khủng khiếp

Tôi đang còn đây hay ở đâu?

Ai đem tôi bỏ dưới trời sâu?

Sao bông phượng nở trong máu huyết Nhỏ xuống lòng tôi những giọt châu

(Những giọt lệ)

Hàn Mạc Tử đang bị vây hãm trong không gian “trời sâu”, “giếng thẳm”, một không gian tối ngòm không có sự sống của con người Tác giả như muốn kêu lên thảm thiết khi sự đời quá ư bất công Nước mắt của nhà thơ cũng đã rơi, nhưng những giọt lệ ấy chảy ngược vào trong lòng Điều này

càng làm cho nỗi đau của thi nhân tăng lên gấp bội như thấu tận trời xanh

Trong không gian “trời sâu”, thi nhân còn có khả năng cựa quậy để duy trì sự sống, thét gọi lên cùng trời đất vô tận Còn trong không gian “đáy

giếng” tối om đã kìm hãm lại mọi cử động của nhà thơ

Thét chòm sao hoảng rơi vào đáy giếng

Mà muôn năm rướm máu trong không gian