Mạch vận động của tư tưởng và cảm xúc của đoạn thơ “Đất Nước” - Đoạn trích gồm hai phần: + 42 câu đầu – Đất nước có trong đời sống mọi mặt của nhân dân, hay sự cảm nhận về đất nước tro
Trang 1TIẾT 4: HƯỚNG DẪN HỌC BÀI- LUYỆN TẬP MỘT SỐ DẠNG ĐỀ CƠ BẢN
Phần I: Định hướng kiến thức cơ bản
1 Những điểm cơ bản về nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm
- Nguyễn Khoa Điềm sinh năm 1943, ở huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế Ông sinh trưởng trong một gia đình trí thức cách mạng
- Nguyễn Khoa Điềm là một trong những nhà thơ tiêu biểu cho thế hệ thơ trẻ những năm chống Mĩ Thơ giàu chất suy tư, xúc cảm dồn nén, thể hiện tâm tư của người trí thức tham gia tích cực vào cuộc chiến đấu của nhân dân Tác phẩm chính: Đất ngoại ô (1972); Mặt đường khát vọng (trường ca, 1974); Ngôi nhà có ngọn lửa ấm (1986)…
2 Hoàn cảnh và mục đích sáng tác bản trường ca “Mặt đường khát vọng”
- Hoàn cảnh sáng tác: Trường ca “Mặt đường khát vọng” viết năm 1971, tại chiến khu Trị- Thiên,
giữa không khí sục sôi chống Mĩ của cả dân tộc
- Mục đích: Bản trường ca ra đời nhằm thức tỉnh tuổi trẻ thành thị ở các vùng tạm chiếm ở miền
Nam nhận rõ bộ mặt xâm lược của đế quốc Mĩ, hướng về nhân dân,đất nước.Từ đó, kêu gọi, khích lệ mọi người đứng lên, xuống đường đấu tranh hoà nhịp với cuộc chiến đấu của toàn dân tộc
3 Vị trí và nội dung đoạn trích “Đất nước”
- Đoạn trích “Đất nước” được trích ở phần đầu chương V của trường ca “Mặt đường khát vọng”
- Đoạn thơ là những cảm nhận mới mẻ của nhà thơ về đất nước trên nhiều bình diện (chiều dài của lịch sử,chiều rộng của địa lý, bề dày của văn hoá, phong tục…) Qua đó, nhà thơ khẳng định tư
tưởng lớn: Đất nước là của Nhân dân, và Nhân dân chính là người đã làm ra Đất nước
4 Mạch vận động của tư tưởng và cảm xúc của đoạn thơ “Đất Nước”
- Đoạn trích gồm hai phần:
+ 42 câu đầu – Đất nước có trong đời sống mọi mặt của nhân dân, hay sự cảm nhận về đất nước trong tính toàn vẹn ở các phương diện nhiều mặt : địa lý, lịch sử, văn hoá, tâm hồn và lối sống Từ
đó nhà thơ khơi gợi ý thức trách nhiệm của mỗi người với đất nước
+ 47 dòng còn lại – Nhân dân làm nên đất nước, hay những suy tư và nhận thức về đất nước : Đất Nước của nhân dân
- Giữa hai phần của đoạn trích không có sự tách biệt rành mạch về nội dung Phần nào cũng thể
hiện sự cảm nhận về đất nước qua các phương diện địa lý, lịch sử, tâm hồn và lối sống…
- Tuy nhiên, nếu chú ý, ta sẽ thấy mỗi phần có những trọng tâm khác nhau trong nội dung tư tưởng và cảm xúc :
+ Phần 1 của đoạn trích, Đất Nước được cảm từ những gì gần gũi, bình dị trong cuộc sống hằng ngày, rồi mở rộng ra với “Thời gian đằng đẵng –Không gian mênh mông” trong những truyết thuyết
về thời gian xây dựng và bảo vệ đất nước Sau đó, nhà thơ khơi gợi ý thức trách nhiệm đối với Đất Nước với mỗi người
+ Phần 2, cảm nhận về Đất Nước cũng mở ra theo các bình diện không gian địa lý, thời gian lịch
sử, chiều sâu văn hoá và tâm hồn dân tộc, nhưng tất cả các bình diện ấy đều được nhìn nhận và phát hiện từ một tư tưởng nhất quán, bao trùm: Đất Nước của nhân dân, chính nhân dân đã làm nên đất nước Sự cảm nhận ấy được gợi ra từ bao thắng cảnh thiên nhiên, bao địa danh gắn với tên
người bình dị (“Ông Đốc… bà Điểm ) Sau đó, nhà thơ hướng đến lịch sử bốn nghìn năm với những lớp người “không ai nhớ mặt đặt tên”, “giản dị và bình tâm” – chính họ đã làm nên đất nước
Phần II: Luyện tập một số dạng đề cơ bản Dạng 1: Phân tích, cảm nhận về một đoạn trích
Phân tích đọan thơ sau đây trong đọan trích “Đất nước” của Nguyễn Khoa Điềm:
“ Trong anh và em hôm nay, ………
Làm nên Đất Nước muôn đời”.
Hướng dẫn làm bài
Trang 2I/ Mở bài
- Nguyễn Khoa Điềm là “Đất nước” là Đọan thơ sau đây là những lời nhắn nhủ tâm tình về sự gắn bó và trách nhiệm của mỗi người với đất nước
II/ Thân bài
- Sau những cảm nhận mới mẻ và sâu sắc của nhà thơ về đất nước qua những phương diện không gian- địa lý, thời gian- lịch sử, phong tục- văn hóa …, Nguyễn Khoa Điềm đã đi đến khẳng định :
“Trong anh và em hôm nay, Đều có một phần Đất Nước”
+ Đất nước đã hóa thân vào mỗi con người, bởi chúng ta đều là con Rồng, cháu Tiên, đều sinh ra
và lớn lên trên đất nước này Mỗi người Việt Nam đều đã và đang thừa hưởng những giá trị vật chất, tinh thần của đất nước, đất nước thành máu thịt, tâm hồn, nếp cảm, nếp nghĩ và cách sống của ta
- Từ việc khẳng định đất nước hóa thân và kết tinh trong cuộc sống của mỗi người, nhà thơ nói
về mối quan hệ gắn bó sâu sắc của mỗi người với đất nước bằng những câu thơ giàu chất chính luận:
“Khi hai đứa cầm tay Đất Nước vẹn tròn, to lớn”
- Với những cảm nhận tinh tế, mới mẻ về sự hòa quyện giữa cái riêng và cái chung, giữa tình yêu và
niềm tin, đồng thời kết hợp sử dụng các tính từ “hài hòa, nồng thắm”; “vẹn tròn, to lớn” đi liền nhau; đặc biệt là kiểu câu cấu tạo theo hai cặp đối xứng về ngôn từ (“Khi/ Khi; Đất Nước/ Đất Nước), nhà thơ muốn gửi đến cho người đọc bức thông điệp: đất nước là sự thống nhất hài hòa giữa
tình yêu đôi lứa với tình yêu Tổ quốc, giữa cá nhân với cộng đồng
- Không chỉ khẳng định mối quan hệ gắn bó giữa Đất nước và nhân dân, giữa tình yêu cá nhân với
tình yêu lớn của đất nước; nhà thơ còn thể hiện niềm tin mãnh liệt vào tương lai tươi sáng: “Mai này con ta lớn lên Đến những tháng ngày mơ mộng”.
Thế hệ sau “con ta lớn lên sẽ mang Đất Nước đi xa- Đến những tháng ngày mơ mộng” Đất
nước sẽ đẹp hơn, những tháng ngày mơ mộng ở hiện tại sẽ trở thành hiện thực ở ngày mai
- Khi đã hiểu hết ý nghĩa thiêng liêng của đất nước, nhà thơ muốn nhắn gửi với mọi người: “Em ơi
em đất nước là máu xương của mình/ Phải biết gắn bó và san sẻ Làm nên Đất Nước muôn đời…”
Bằng giọng văn trữ tình kết hợp với chính luận; bằng cách sử dụng câu cầu khiến, điệp ngữ “phải biết - phải biết” nhắc lại hai lần cùng các động từ mạnh “gắn bó, san sẻ, hóa thân” …nhà thơ như
nhắn nhủ mình, nhưng cũng là nhắn nhủ với mọi người (nhất là thế hệ trẻ) về trách nhiệm thiêng liêng của mình với đất nước Cái hay là lời nhắn nhủ mang tính chính luận nhưng lại không giáo huấn
mà vẫn rất trữ tình, tha thiết như lời tự dặn mình - dặn người của nhà thơ
III/ Kết bài
- Tóm lại, đây là một trong những đọan thơ hay và sâu sắc trong “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm Bởi lẽ, qua đọan thơ, nhà thơ đã giúp cho chúng ta hiểu hơn về sự gắn bó giữa mỗi người với đất nước Từ đó, ý thức hơn về trách nhiệm của mỗi người với đất nước quê hương
- Đồng thời, đọan thơ cũng giúp ta thấy được vẻ đẹp trong phong cách thơ trữ tình- chính luận của nhà thơ
Dạng 2: Phân tích trong sự so sánh, liên kết
Cách trình bày kiểu bài so sánh thông thường có hai cách là nối tiếp và song song
Thứ nhất, nối tiếp là lần lượt phân tích từng đối tượng sau đó chỉ ra cái giống và khác nhau.
Cách này dễ làm nhưng khó hay, nhiều khi trùng lặp ý và sắc thái so sánh bị chìm Tuy nhiên, vì yêu cầu cho đại trà nên đáp án đại học những năm qua thường gợi ý theo cách này
Thứ hai là song song tức là song hành so sánh trên mọi bình diện của hai đối tượng Cách
này hay nhưng khó, đòi hỏi khả năng tư duy chặt chẽ, lô gic, sự tinh nhạy trong phát hiện vấn đề
Trang 3Ví dụ 1: Khi so sánh bài thơ Đất nước của Nguyễn Đình Thi và trích đoạn Đất nước của
Nguyễn Khoa Điềm, có thể song song so sánh để nhận ra điểm tương đồng và điểm khác biệt trên các bình diện: Xuất xứ- dụng ý nghệ thuật- hình tượng- chất liệu và giọng điệu trữ
tình Về xuất xứ, hoàn cảnh ra đời: Đất nước của Nguyễn Đình Thi là một chỉnh thể sáng
tạo tổng hợp từ hai bài thơ trước đó và nó có dáng dấp như một trường ca thu nhỏ Trong khi đó, Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm là một mảnh nhỏ vỡ ra từ chỉnh thể trường ca lớn Một bài là tác phẩm tiêu biểu thời kháng chiến chống Pháp, một bài là tác phẩm xuất sắc
thời chống Mĩ Về dụng ý nghệ thuật, Nguyễn Đình Thi muốn khái quát hình tượng đất
nước trong suốt chiều dài cuộc kháng chiến chống Pháp, qua đó gửi gắm những suy tư, tâm niệm về sức sống diệu kì của dân tộc Việt Nam anh hùng còn Nguyễn Khoa Điềm muốn làm sáng lên tư tưởng: đất nước của nhân dân qua việc cắt nghĩa lí giải các câu hỏi: Đất
nước có tự bao giờ? Đất nước là gì? Mối quan hệ giữa con người và đất nước? Về hình tượng, Nguyễn Đình Thi khắc họa hình ảnh của giang sơn tổ quốc là đất và trời thì Nguyễn Khoa Điềm hướng đến đất và nước như hai yếu tố khởi thủy hợp lại Với Nguyễn Đình Thi, nhân dân là những con người trong một cuộc hành trình tr ường chinh máu lửa vươn vai như những thiên thần còn với Nguyễn Khoa Điềm là đám đông vô danh bốn nghìn thế hệ, hòa nhập vào nhau để hóa thành đất nước trong hình tượng mang màu sắc huyền thoại Về chất liệu, Nguyễn Đình Thi sử dụng chất liệu thi ca từ chi tiết đời sống bằng vốn sống và ấn tượng chủ quan trực tiếp còn Nguyễn Khoa Điềm nhào nặn tài tình vốn văn hóa dân gian trong ca dao, truyền thuyết, cổ tích…Về giọng điệu, bài thơ của Nguyễn Đình Thi có giọng tráng ca hào sảng dõng dạc Với Nguyễn Khoa Điềm, đó là giọng trữ tình của một chàng trai trong lời tâm tình với người yêu, thân mật mà nghiêm
trang, cảm xúc đan cài suy tư, triết lí làm nên giọng triết luận tâm tình
Ví dụ 2: Cảm nhận của anh chị về vai trò của nhân dân trong đời sống cá nhân và lịch sử
qua hai đoạn thơ sau:
- “Con gặp lại Nhân dân cánh tay đưa”
- “Không ai nhớ mặt đặt tên Đất Nước Nhân dân”
Bước 1 Giới thiệu: Đoạn thơ thứ nhất thuộc khổ thứ 5 của bài thơ “Tiếng hát con tàu”, nói
lên niềm biết ơn, tình yêu, sự gắn bó sâu sắc với nhân dân Đoạn thơ thứ hai thuộc phần
cuối trích đoạn “Đất nước” trong chương V trường ca “MĐKV”, làm rõ tư tưởng Đất Nước của Nhân dân, nhấn mạnh vai trò sáng tạo và làm nên lịch sử của những người lao động
bình thường
Bước 2 Cảm nhận hai đoạn thơ
Bước 3: Điểm tương đồng và khác biệt
- Tương đồng: Cả hai đoạn đều lấy nhân dân làm đối tượng miêu tả nhận thức về vai trò đều thể hiện tình cảm ngợi ca, trân trọng, tôn vinh qua ngôn từ giàu tính thẩm mĩ của nghệ thuật thi ca
- Khác biệt: Đoạn thơ thứ nhất là sự thức tỉnh, chuyển biến tư tưởng của nhà thơ khi thấy ngọn nguồn nuôi dưỡng và chân trời nghệ thuật mới của mình ở đời sống nhân dân và đất nước Vì thế, lời thơ cất lên tiếng nói biết ơn sâu nặng Cách thể hiện mang đậm phong cách của Chế Lan Viên là sáng tạo hình ảnh phong phú Đoạn thơ thứ hai, hình tượng nhân dân được khắc họa trực tiếp trong tình cảm ngợi ca và sự tôn vinh, nhận thức sâu sắc về vai trò làm nên đất nước của nhân dân Phong cách nổi bật của NKĐ là sự kết hợp hài hòa giữa chính luận và trữ tình, suy tưởng và cảm xúc
Trang 4Bước 4: Đánh giá chung: hai đoạn trích đều là những đoạn thơ hay trong mạch thơ về đất
nước nhân dân của thơ ca hiện đại Việt Nam, góp phần thể hiện tư tưởng chủ đề của tác phẩm và tài năng của các tác giả
Dạng 3: Tích hợp với Nghị luận xã hội
Đề minh họa: (5,0 điểm): Trong trích đoạn thơ “Đất nước” (Trích trường ca: “Mặt đường khát
vọng”, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm có viết: “Trong anh và em hôm nay/ Đều có một phần Đất Nước” Tại sao nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm có thể nói như vậy? Đoạn thơ đã đem đến cho anh/chị
những gì để làm phong phú thêm “phần Đất Nước” ấy
1 Giới thiệu tác giả, tác phẩm và vấn đề cần phân tích
2 Qua sự phân tích cụ thể (dựa vào hiểu biết xã hội và kiến thức văn học đã học từ đoạn thơ), lí giải
vì sao nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm có thể nói như vậy?
- Câu thơ của Nguyễn Khoa Điềm đem đến cho ta cảm nhận về Đất Nước thiêng liêng nhưng cũng rất gần gũi Nó không chỉ ở quanh ta mà còn ở trong ta, trở thành một phần hòa chảy cùng dòng máu nóng trong cơ thể thành những nhịp đập trong trái tim, từ đó trong mỗi chúng ta đều có một phần Đất Nước
- “Đất Nước” trong ta là phong tục tập quán, là bản sắc văn hóa, là truyền thống muôn đời của cha ông được hòa quyện trong dòng máu thắm đỏ Lạc Hồng:
+ Khi ta cất tiếng chào đời, mẹ cha ta đã dành cho ta tình yêu thương vô hạn, Đất Nước hiện hình trong ta qua những cái “ngày xửa ngày xưa” từ giọng kể của mẹ, của bà những lời ru “ầu ơ” ngọt ngào bên cánh võng
+ Ta dần lớn lên, chập chững những bước đi đầu tiên trên mặt đất và bập bẹ hai tiếng “mẹ, cha” ngọng nghịu Tiếng nói đầu tiên của ta cũng là tiếng nói của đất nước, của cha ông “Hồn thiêng sông núi” đã bắt đầu hình thành mạch ngầm trong huyết quản của ta
+ Ta lớn lên, tự khám phá cuộc sống, “phần Đất Nước” cũng lớn dần lên trong mỗi chặng đường đường ta đi Nó không chỉ là thiên nhiên có quanh ta, mà còn là bầu khí quyển xã hội nuôi lớn tâm hồn ta: những bài giảng lịch sử, văn học của thầy cô, những hiếu biết về những giá trị văn hóa của cha ông để lại; phần “Đất nước” trong ta không ngừng lớn lên từ sự quan sát và cảm hiểu thiên nhiên, lịch sứ, truyền thống đất nước, từ sự rung động đẹp đẽ trước một tác phẩm văn học dân tộc
- Với chương V - Đất nước Nguyễn Khoa Điềm cho ta gặp gỡ “phần Đất Nước” trong ông và trong chính chúng ta, giúp ta hiểu thêm về một đất nước kiên cường, bất khuất mà cũng nhân ái, chan hòa; thấm thía hơn một chân lí “Đất nước này là đất nước Nhân dân” “Phần Đất Nước” trong ta có thêm lòng biết ơn Nhân Dân vĩ đại
3 Bình luận, đánh giá
- Đoạn trích đã mang đến cho ta những nhận thức và tình cảm mới mẻ về Đất Nước Không chỉ thế,
đoạn trích còn chỉ rõ cho tôi và bạn — thế hệ hôm nay - phải làm gì cho đất nước, non sông để cho mỗi người Việt Nam có “một phần Đất Nước” cho riêng mình thật phong phú, đa dạng mà cũng thật giản dị, gần gũi
- Pautopski đã từng nói: Niềm vui của nhà thơ chân chính là niềm vui của người mở đường đến sứ
xở của cái đẹp” Nguyễn khoa Điềm đã có được niềm vui ấy- niềm vui của người mở đường đến với Đất nước Nhân Dân để ta nhận ra phần Đất Nước trong ta thiêng liêng, gắn bó sâu sắc đến mức nào