Tư liệu tổng hợp

+Ở phần 2, cảm nhận về Đất Nước cũng mở ra theo các bình diện không gian địa lý, thời gian lịch sử, chiều sâu văn hoá và tâm hồn dân tộc.Nhưng tất cả các bình diện ấy đều được nhìn nhận

VỀ ĐỌAN TRÍCH “ĐẤT NƯỚC” CỦA NGUYỄN KHOA ĐIỀM

A Định hướng kiến thức cơ bản:

1 Những điểm cơ bản về nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm :

- Nguyễn Khoa Điềm sinh năm 1943, ở huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế Ông sinh trưởng

trong một gia đình trí thức cách mạng

- Nguyễn Khoa Điềm là một trong những nhà thơ tiêu biểu cho thế hệ thơ trẻ những năm chống Mĩ.Thơ giàu chất suy tư, xúc cảm dồn nén, thể hiện tâm tư của người trí thức tham gia tích cực vào cuộc chiến đấu của nhân dân

- Nguyễn Khoa Điềm được tặng giải thưởng Nhà nước về văn học và nghệ thuật năm 2000

- Tác phẩm chính : Đất ngoại ô ( 1972); Mặt đường khát vọng (trường ca, 1974); Ngôi nhà có ngọn lửa ấm

( 1986)…

2 Hoàn cảnh và mục đích sáng tác bản trường ca “Mặt đường khát vọng”:

- Hoàn cảnh sáng tác : Trường ca “ Mặt đường khát vọng” viết năm 1971, tại chiến khu Trị- Thiên,

giữa không khí sục sôi chống Mĩ của cả dân tộc

- Mục đích: Bản trường ca ra đời nhằm thức tỉnh tuổi trẻ thành thị ở các vùng tạm chiếm ở miền

Nam nhận rõ bộ mặt xâm lược của đế quốc Mĩ, hướng về nhân dân,đất nước.Từ đó, kêu gọi, khích lệ mọi người đứng lên, xuống đường đấu tranh hoà nhịp với cuộc chiến đấu của toàn dân tộc

3 Vị trí và nội dung đoạn trích “Đất nước” :

- Đoạn trích “Đất nước” được trích ở phần đầu chương V của trường ca “Mặt đường khát vọng”

- Đoạn thơ là những cảm nhận mới mẻ của nhà thơ về đất nước trên nhiều bình diện ( chiều dài của lịch sử,chiều rộng của địa lý, bề dày của văn hoá, phong tục…).Qua đó, nhà thơ khẳng định tư

tưởng lớn : Đất nước là của Nhân dân, và Nhân dân chính là người đã làm ra Đất nước.

4.Mạch vận động của tư tưởng và cảm xúc của đoạn thơ “Đất Nước”:

- Đoạn trích gồm hai phần:

+ 42 câu đầu - Cảm nhận về đất nước trong tính toàn vẹn ở các phương diện nhiều mặt : địa lý,

lịch sử, văn hoá, tâm hồn và lối sống Từ đó nhà thơ khơi gợi ý thức trách nhiệm của mỗi người với đất nước

+ 46 dòng cuối – Suy tư và nhận thức về đất nước : Đất Nước của nhân dân

- Giữa hai phần của đoạn trích không có sự tách biệt rành mạch về nội dung : Phần nào cũng thể

hiện sự cảm nhận về đất nước qua các phương diện Địa lý, lịch sử, tâm hồn và lối sống của Người Việt

- Tuy nhiên, nếu chú ý, ta sẽ thấy mỗi phần có những trọng tâm khác nhau trong nội dung tư tưởng và cảm xúc :

+ Ở phần 1 của đoạn trích, Đất Nước được cảm từ những gì gần gũi, bình dị trong cuộc sống hằng ngày, rồi mở rộng ra với “Thời gian đằng đẵng –Không gian mênh mông” trong những

truyết thuyết về thời gian xây dựng và bảo vệ đất nước Sau đó, nhà thơ khơi gợi ý thức trách nhiệm đối với Đất Nước với mỗi người

+Ở phần 2, cảm nhận về Đất Nước cũng mở ra theo các bình diện không gian địa lý, thời gian

lịch sử, chiều sâu văn hoá và tâm hồn dân tộc.Nhưng tất cả các bình diện ấy đều được nhìn nhận và

phát hiện từ một tư tưởng nhất quán, bao trùm: Đất Nước của nhân dân, chính nhân dân đã làm nên đất nước Sự cảm nhận ấy được gợi ra từ bao thắng cảnh thiên nhiên, bao địa danh gắn với tên

người bình dị ( “ Ông Đốc… bà Điểm ) Sau đó ,nhà thơ hướng đến lịch sử bốn nghìn năm với những lớp người “không ai nhớ mặt đặt tên”, “giản dị và bình tâm” – chính họ đã làm nên đất

nước

5/Nội dung và nghệ thuật trong từng phần bố cục của đoạn thơ:

@/ Phần 1:Những cảm nhận về Đất Nước từ các phương diện –khơi gợi ý thức trách nhiệm đối

với Đất Nước :

a Những cảm nhận về đất nước qua các phương diện :

a1 Phương diện hình thành và phát triển

- Đất nước đã có từ lâu đời

- Đất nước phát triển gắn liền với :

+ Những câu chuyện cổ tích, ca dao

+ Truyền thống văn hoá, quá trình hình thành phong tục tập quán (ăn trầu, bới tóc)

+ Cuộc sống lao động vất vả để chinh phục thiên nhiên và những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ( hạt gạo, cái cột, cái kèo; cây tre,…)

+Những con người sống ân nghĩa, thuỷ chung

=> Giọng thơ trầm lắng, trang nghiêm vừa tâm tình tha thiết qua những chất liệu văn hoá dân gian

quen thuộc, hình ảnh thơ gần gũi, gợi được chiều sâu của không gian, thời gian lịch sử với những

thăng trầm của dân tộc, cấu trúc thơ tăng tiến (đã có  bắt đầu lớn lên…)… từ đó khẳng định Đất nước không xa xôi, trừu tượng mà luôn hiện hữu trong những gì gần gũi, thiêng liêng nhất của cuộc sống, tâm hồn mỗi người.

a2.Phương diện không gian, thời gian:

- Về không gian địa lí: Đất nước “ mênh mông”:

+ Là nơi sinh sống của mỗi người ( sinh ra, lớn lên, đi học, trưởng thành và những những rung

động đầu đời,…)

+ Là núi, sông, rừng, biển.(chim phượng hoàng…hòn núi bạc; cá ngư ông…biển khơi…)

+ Là không gian sinh tồn của cộng đồng dân tộc qua bao thế hệ ( là nơi dân mình đoàn tụ ).

- Về thời gian lịch sử: dài “đằng đẵng” từ xa xưa, gắn liền với truyền thuyết các dân tộc anh em

cùng chung con Rồng, cháu Lạc và truyền thuyết dựng nước của vua Hùng cùng ngày giỗ Tổ.( Lạc Long Quân…)

=> Sử dụng sáng tạo các hình tượng nghệ thuật từ ca dao, truyền thuyết dân gian gần gũi vừa gợi những liên tưởng mới mẻ giàu chất thơ thể hiện niềm yêu thương, tự hào về đất nước muôn màu, muôn vẻ trải rộng theo không gian và dài theo thời gian lịch sử 4000 năm dựng nước và giữ nước

b.Nhắn nhủ trách nhiệm với đất nước:

- Khẳng định mối quan hệ gắn bó giữa cá nhân với đất nước:

+ Đất Nước hoá thân, kết tinh trong mỗi con người (Trong anh em có một phần Đất Nước) + Sự sống của mỗi con người không chỉ thuộc về cá nhân mà còn thuộc về đất nước ( Hai đứa

cầm tay nhau…Hai đứa cầm tay mọi người ).

- Nhắn nhủ phải có trách nhiệm với đất nước: Biết ơn cội nguồn, tổ tiên; đoàn kết, giữ gìn và phát

triển đất nước (phải biết gắn bó…san sẻ…hóa thân…)

=> Lời nhắn nhủ mang tính chính luận nhưng không giáo huấn khô khan mà rất chân thành vì

là lời tâm tình, tự dặn mình, dặn người tha thiết.

@/Phần 2: Tư tưởng Đất Nước của nhân dân:

a.Cách nhìn về các thắng cảnh địa lí:

- Liệt kê một loạt những kì quan thiên nhiên trải dài từ bắc vào Nam, khẳng định mỗi địa danh chỉ trở thành thắng cảnh khi gắn với tâm hồn, tính cách và lẽ sống của dân tộc trong quá trình dựng nước và giữ nước

( truyền thống thuỷ chung, tình nghĩa; hiếu học; xây dựng đất nước và chống ngoại xâm,…)

=> Kết cấu qui nạp, đi từ liệt kê các hình tượng cụ thể đến khái quát mang tính triết lí sâu sắc, khẳng định chính nhân dân đã tạo dựng lên đất nước; chính nhân dân đã đặt tên, ghi dấu vết trên mỗi tấc đất ngọn núi, con sông này.

b.Khẳng định và tự hào về vai trò lớn lao của nhân dân: Làm ra đất nước,sáng tạo nền văn hoá,

bảo vệ và gìn giữ, truyền lại cho thế hệ sau các giá trị vật chất và tinh thần (bao gồm cả những anh hùng có tên tuổi và vô vàn những con người vô danh, bình dị)

=> Câu thơ “Để Đất Nước này là Đất Nước của nhân dân” là lời kết, khái quát tư tưởng, cảm hứng chủ đạo, bao trùm cả đoạn trích và chươngV.

6 Đánh giá chung về nội dung và nghệ thuật tác phẩm :

1 Nghệ thuật:

- Các chất liệu của văn hoá dân gian được sử dụng nhuần nhị, sáng tạo gợi lên một không gian nghệ thuật gần gũi, đầy cảm xúc

- Tính hiện đại ở thể thơ tự do, câu thơ co duỗi linh hoạt kết hợp suy tưởng, triết lí, giọng thơ trữ tình- chính trị sâu lắng, thiết tha

2 Nội dung: Đưa ra những cảm nhận mới mẻ về vẻ đẹp của đất nước qua nhiều bình diện, đặc biệt

nhấn mạnh tư tưởng “Đất Nước của nhân dân”

B Một số dạng đề và gợi ý làm bài:

I Một số dạng đề về câu hỏi 2 điểm :

1.Câu 1: Anh/ chị hãy trình bày những hiểu biết về tác giả Nguyễn Khoa Điềm, hoàn cảnh ra đời

và mục đích sáng tác của bản trường ca “Mặt đường khát vọng”?

* Gợi ý: Học sinh cần tái hiện được 3 ý:

- Những điểm cơ bản về nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm :

+ Nguyễn Khoa Điềm sinh năm 1943, ở huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế Ông sinh

trưởng trong một gia đình trí thức cách mạng

+ Nguyễn Khoa Điềm là một trong những nhà thơ tiêu biểu cho thế hệ thơ trẻ những năm chống Mĩ.Thơ giàu chất suy tư, xúc cảm dồn nén, thể hiện tâm tư của người trí thức tham gia tích cực vào cuộc chiến đấu của nhân dân

+ Nguyễn Khoa Điềm được tặng giải thưởng Nhà nước về văn học và nghệ thuật năm 2000

+ Tác phẩm chính : Đất ngoại ô ( 1972); Mặt đường khát vọng (trường ca, 1974); Ngôi nhà có ngọn lửa ấm ( 1986)…

- Hoàn cảnh và mục đích sáng tác bản trường ca “Mặt đường khát vọng”:

+ Hoàn cảnh sáng tác : Trường ca “ Mặt đường khát vọng” viết năm 1971, tại chiến khu

Trị-Thiên, giữa không khí sục sôi chống Mĩ của cả dân tộc

+ Mục đích: Thức tỉnh tuổi trẻ thành thị ở các vùng tạm chiếm ở miền Nam nhận rõ bộ mặt xâm

lược của đế quốc Mĩ, hướng về nhân dân,đất nước,đứng dậy xuống đường đấu tranh hoà nhịp với cuộc chiến đấu của toàn dân tộc

2 Câu 2: Anh/ chị hãy trình bày vị trí và nội dung đoạn “Đất Nước” trích trong trường ca “Mặt

đường khát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm?

*Gợi ý :

- Đoạn trích “Đất nước” được trích ở phần đầu chương V của trường ca “Mặt đường khát vọng”

- Đoạn thơ là những cảm nhận mới mẻ của nhà thơ về đất nước trên nhiều bình diện ( chiều dài của lịch sử,chiều rộng của địa lý, bề dày của văn hoá, phong tục…).Qua đó, nhà thơ khẳng định tư

tưởng lớn : Đất nước là của Nhân dân, và Nhân dân chính là người đã làm ra Đất nước.

3.Câu 3: Hai câu thơ dưới đây nói lên nhận thức của thế hệ Nguyễn Khoa Điềm về mối quan hệ giữa con người với đất nước , cá nhân với cộng như thế nào?

Trong anh và em hôm nay Đều có một phần Đất Nước

* Gợi ý

- Ý 2 câu thơ khẳng định :

+ Đất nước kết tinh trong mỗi con người ( mỗi người đều đã và đang thừa hưởng những thành quả về vật chất và tinh thần do nhân dân làm ra – mà nhân dân chính là ĐN )

+ Chính vì vậy, sự sống của mỗi cá nhân cũng thuộc về cộng đồng đất nước

4.Câu 4: Theo anh/ chị , nội dung của 4 câu thơ sau đây trong đoạn trích “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm nói về điều gì?

“Em ơi em

.

Làm nên Đất Nước muôn đời”

( 4 câu thơ giàu chất trữ tình – chính luận , nó vang lên như là lời tự nhủ, tự dặn mình của nhà thơ và là lời của nhà thơ nhắn nhủ với mọi người một cách chân thành , tha thiết về ý thức trách nhiệm với đất nước )

5.Câu 5:Những câu thơ :

Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi

.

.

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta

Có ý nghĩa khái quát về điều gì?

( Trên không gian lãnh thổ của đất nước, mỗi địa danh là một địa chỉ văn hóa được làm nên bởi tinh cách , tâm hồn của nhân dân > khẳng định vai trò của nhân dân trong việc làm ra bức tranh văn hóa muôn màu, muôn vẻ trên không gian địa lý của đất nước )

6 Câu 6: Hai câu thơ : “Để Đất nước này là Đất Nước của nhân dân

“Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại”

Có vị trí và vai trò quan trọng như thế nào trong đoạn trích và trong cả bản trường ca “Mặt đường khát vọng” của NKĐ?

( Là tư tưởng chủ đạo bao trùm lên toàn đoạn trích “Đất Nước” và xuyên suốt bản trường ca “Mặt đường khát vọng” của NKĐ)

7.Câu 7 : Ý nghĩa của những câu thơ “Dạy anh biết “yêu em từ thuở trong nôi

.

.

Đi trả thù mà không sợ dài lâu

Là gì?

( Ý thơ khẳng định : Nhân dân có vai trò gìn giữ và lưu truyền những truyền thống tốt đẹp của

ĐN .Cho nên, thế hệ trẻ hôm nay đã nhận được ở nhân dân những bài học làm người quý báu : đó là tình yêu thương , lòng thủy chung và tinh thần bất khuất của dân tộc.)

8.Câu 8 : Hình ảnh dòng sông và âm hưởng câu hát trong hai câu thơ sau đây có ý nghĩa gì? “Ôi những dòng sông bắt nước từ đâu

Mà khi về Đất Nước mình thì bắt lên câu hát”

(Hình ảnh dòng sông và âm hưởng câu hát là biểu tượng cho bản sắc văn hóa đất nước được sáng tạo bởi tâm hồn nhân dân)

9.Câu 9 Cảm nhận của anh / chị về hai câu thơ trong đoạn trích “Đất Nước” trích “Mặt đường khát

vọng” của Nguyễn Khoa Điềm :

“Ôi Đất Nước bốn ngàn năm đi đâu ta cũng thấy

Những cuộc đời đã hoá núi sông ta”.

Gợi ý :

Học sinh cần làm rõ các ý

- Vì sao nhà thơ lại nói “Những cuộc đời đã hoá núi sông ta”? Từ đó phân tích làm rõ ý nghĩa

sâu sắc của tư duy thơ mới mẻ này của tác giả : trong núi sông ( hay rộng hơn là các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử …) đều có hồn dân tộc, cuộc sống, nỗi niềm dân tộc… gửi vào

trong đó.

- Tư duy thơ này đem đến cho ta một cách nhìn mới mẻ về của Đất Nước.( h/s cần mở rộng,

chứng minh và bàn luận thêm về các di tích, thắng cảnh : hòn Vọng Phu, Vịnh Hạ Long…)

II Một số dạng đề 5 điểm :

* ĐỀ 1:

Cảm nhận của anh / chị về đọan thơ sau đây trong đọan trích “Đất nước” của nhà thơ Nguyễn

Khoa Điềm “Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi

………

Đất Nước có từ ngày đó”.

I/ Mở bài :

- Nguyễn Khoa Điềm (1943) thuộc thế hệ nhà thơ chống Mỹ cứu nước.Đất nước, nhân dân, cách

mạng luôn là nguồn cảm hứng phong phú của thơ ông

- “Đất nước” là một đọan trích thuộc chương V trong bản trường ca “Mặt đường khát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm, sáng tác năm 1971, tại chiến trường Bình Trị Thiên

- Chín câu thơ đầu của đọan thơ :

“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi ………

Đất Nước có từ ngày đó”

Là những cảm nhận sâu sắc của nhà thơ về sự sinh thành và phát triển của Đất nước qua những

hình tượng cụ thể, sinh động,gợi cảm sôi nổi và thiết tha

II/ Thân bài :

* Tòan đọan thơ có chín câu, được viết theo thể thơ tự do, hình ảnh thơ giàu sức liên tưởng…, nhà

thơ giúp cho người đọc có những suy nghĩ, cảm nhận về cội nguồn và sự hình thành của Đất nước một cách sâu sắc.

* Trước hết,ở hai câu thơ đầu của đọan thơ, Tác giả đi tìm sự lý giải về sự sinh thành của đất

nước.Đất nước có từ bao giờ ? Để trả lời cho câu hỏi này, nhà thơ đã viết :

“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi,

Đất Nước có trong những cái ngày xửa ngày xưa mẹ thường hay kể”

- Tham vọng tính tuổi của Đất nước của nhà thơ thật khó bởi chính cái “ngày xửa ngày xưa”

( thời gian nghệ thuật thường thấy trong truyện cổ tích) có tính phiếm chỉ, trừư tượng, không xác định Đó là thời gian huyền hồ, hư ảo, thời gian mang màu sắc huyền thoại.

Song chính ở “cái ngày xửa ngày xưa” đó, nhà thơ đã giúp cho chúng ta nhận thức được :

Đất Nước đã có từ rất lâu, rất xa, từ bao giờ chẳng biết Chỉ biết rằng : khi ta cất tiếng khóc chào

đời, thì Đất Nước đã hiện hữu

- Không dừng lại ở khát vọng đo đếm tuổi của đất nước, nhà thơ còn nỗ lực hình dung về khởi đầu và quá trình trưởng thành của đất nước :

“Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn,

Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc”

+Phải chăng, khởi thủy của đất nước là văn hóa được kết tinh từ tâm hồn và tính cách anh hùng của con người Việt Nam Ở đây,hình ảnh “miếng trầu” đã là một hình tượng nghệ thuật giàu

tính thẩm mỹ từng xuất hiện trong các câu chuyện cổ tích,ca dao,tục ngữ.Bởi lẽ,“miếng trầu”là hiện

thân của tình yêu thương, lòng thủy chungcủa tâm hồn dân tộc.Từ truyền thuyết dân gian đến tác

phẩm thơ văn hiện đại, cây tre đã trở thành biểu tượng cho sức mạnh tinh thần dân tộc quật cường

đánh giặc cứu nước và giữ nước

- Và còn nữa, trong quá trình trưởng thành, đất nước còn gắn liền với với đời sống văn hóa tâm linh, bằng phong tục tập quán lâu đời còn truyền lại và bằng chính cuộc sống lao động cần cù vất

vả của nhân dân :

“Tóc mẹ búi sau đầu

Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn

Cái kèo, cái cột thành tên,

Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, dần ,sàng…”

+ Đọan thơ, bằng những ý thơ giàu sức liên tưởng , nhà thơ đã đưa người đọc trở về với những

nét đẹp văn hóa một thời của người phụ nữ Việt Nam bằng hình ảnh “tóc mẹ búi sau đầu”, gợi tả một

nét đẹp thuần phong mỹ tục của người Việt; và những câu ca dao xưa ca ngợi vẻ đẹp đậm tình nặng

nghĩa trong cuộc sống vợ chồng “cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn”.

+ Không những vậy, hình ảnh thơ còn thể hiện sự cảm nhận về đất nước gắn với nền văn hóa nông nghiệp lúa nước, lấy hạt gạo làm gia bản…

=>- Có thể nói,

- Đọan thơ mở đầu trả lời cho câu hỏi về cội nguồn đất nước - một câu hỏi quen thuộc, giản dị

bằng cách nói cũng rất giản dị, tự nhiên nhưng cũng rất mới lạ : nhà thơ không tạo ra khỏang cách

sử thi để chiêm ngưỡng và ca ngợi đất nước hoặc dùng những hình ảnh mĩ lệ , mang tính biểu tượng

để cảm nhận và lý giải , mà dùng cách nói rất đỗi giản dị,tự nhiên với những gì gần gũi , thân thiết , bình dị nhất.

- Gịong thơ thâm trầm, trang nghiêm; cấu trúc thơ theo lối tăng cấp : Đất nước đã có; Đất Nước bắt đầu; Đất Nước lớn lên; Đất Nước có từ…giúp cho người đọc hình dung cả quá trình sinh ra, lớn

lên, trưởng thành của đất nước trong thời gian trường kỳ của con người Việt Nam qua bao thế

hệ Đặc biệt là cách nhà thơ viết hoa hai từ Đất Nước (vốn là một danh từ chung) cũng đã giúp ta cảm nhận tình yêu và sự trân trọng của nhà thơ khi nói về đất nước , quê hương của mình

III/ Kết bài :

- Tóm lại, chín câu thơ mở đầu cho đọan trích “Đất Nước” đã thật sự để lại những ấn tượng và

cảm xúc sâu sắc cho người đọc về sự sinh thành và trưởng thành của đất nước.

+ Bởi lẽ, đọan thơ đã giúp cho tất cả mọi người, đặc biệt là thế hệ trẻ, những ai mà còn có những

nhận thức mơ hồ về đất nước mình thật sự phải suy ngẫm

+ Bởi lẽ, đọan thơ còn cho chúng ta hiểu được đất nước thật thân thương và gần gũi biết nhường

nào Từ đó đọan thơ bồi dưỡng thêm cho chúng ta về tình yêu đất nước, quê hương mình và biến tình yêu ấy bằng thái độ, hành động dựng xây , bảo vệ đất nước

* Đề 2 : Phân tích đọan thơ sau đây trong đọan trích “Đất Nước” ( Trích trường ca “ Mặt đường khát

vọng”

của Nguyễn Khoa Điềm:

“ Đất là nơi anh đến trường

………

Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ”

Hướng dẫn làm bà i I/ Mở bài :

- Nguyễn Khoa Điềm (1943) thuộc thế hệ nhà thơ chống Mỹ cứu nước.Đất nước, nhân dân, cách

mạng luôn là nguồn cảm hứng phong phú của thơ ông

- “Đất nước”là một đọan trích thuộc chương V trong bản trường ca “Mặt đường khát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm, sáng tác năm 1971, tại chiến trường Bình Trị Thiên

- Có thể nói, bằng giọng thơ sôi nổi thiết tha, hình ảnh thơ sinh động và gợi cảm…đọan thơ sau đây trong “Đất Nước” có thể xem như là những định nghĩa về đất nước thật mới mẻ và độc đáo

của nhà thơ :

“ Đất là nơi anh đến trường

………

Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ”

II/ Thân bài :

- Nếu như chín câu thơ đầu của đọan thơ là sự trả lời của nhà thơ cho câu hỏi : Đất nước có từ bao giờ? Thì ở 16 câu thơ này, nhà thơ tiếp tục bày tỏ sự cảm nhận của mình về đất nước để trả lời cho

câu hỏi : Đất nước là gì?

- Câu hỏi đã được nhà thơ trả lời bằng cách nêu ra những định nghĩa về đất nước ở hai phương

diện : không gian địa lý và thời gian lịch sử

+ Trước hết, về không gian địa lý, đất nước là nơi sinh sống của mỗi người :

“ Đất là nơi anh đến trường,

Nước là nơi em tắm”.

+ Không những vậy , đất nước còn là nơi tình yêu lứa đôi nảy nở say đắm, thiết tha Đó là “ nơi

em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm” Đất nước còn là núi sông, rừng bể,là“hòn núi bạc”,là

“nước biển khơi”.Và còn nữa, đất nước còn không gian sinh tồn của cộng đồng qua nhiều thế hệ với

“những ai đã khuất…những ai bây giờ…”

+ Cùng với cách cảm nhận về đất nước ở phương diện không gian địa lý, nhà thơ còn cảm nhận

đất nước ở phương diện thời gian lịch sử Ở phương diện này, đất nước có cả chiều sâu và bề dày

được nhận thức từ huyền thoại Lạc Long Quân và Âu Cơ, từ truyền thuyết Hùng Vương và ngày giỗ

Tổ

* Đọan thơ với cấu trúc ngôn ngữ “ Đất là…, Nước là…Đất Nước là…” , nhà thơ đã định nghĩa bằng cách tư duy “chiết tự” để giải thích, cắt nghĩa hai tiếng Đất Nước thiêng liêng bằng tinh thần luận lí chân xác.Nếu táchra làm những thành tố ngôn ngữ độc lập thì Đất và Nước chỉ có ý nghĩa là không gian sinh tồn về mặt vật chất của con người cá thể.Nhưng nếu hợp thành một danh từ thì

“Đất Nước” lại có ý nghĩa tinh thần thiêng liêng, chỉ không gian sinh sống của cả một cộng đồng

người như anh em một nhà

=> Tóm lại, bằng cách sử dụng sáng tạo các yếu tố ca dao, truyền thuyết dân gian nhà thơ đã lý giải một cách sinh động , cụ thể cho câu hỏi :Đất nước là gì? Từ đó , hình ảnh đất nước hiện lên

qua đọan thơ vừa gần gũi - cụ thể, vừa thiêng liêng- khái quát trên cả bề rộng không gian địa lý

mênh mông và thời gian lịch sử đằng đẵng của dân tộc

III/ Kết bài:

- Có thể nói, đọan thơ là những định nghĩa đa dạng, phong phú về đất nước từ chiều sâu văn hóa

dân tộc, xuyên suốt chiều dài của thời gian lịch sử đến chiều rộng của không gian đất nước

- Nhà thơ cũng vận dụng rộng rãi các chất liệu văn hóa dân gian để cảm nhận và định nghĩa về đất.Từ đó , đọan thơ giúp cho chúng ta hiểu và gắn bó hơn với đất nước, quê hương mình bằng một tình yêu và ý thức trách nhiệm sâu sắc

* ĐỀ 3 :

Phân tích đọan thơ sau đây trong đọan trích “Đất nước” của Nguyễn Khoa Điềm :

“ Trong anh và em hôm nay, ………

Làm nên Đất Nước muôn đời”.

Hướng dẫn làm bài I/ Mở bài:

- Nguyễn Khoa Điềm (1943) thuộc thế hệ nhà thơ chống Mỹ cứu nước.Đất nước, nhân dân, cách mạng luôn

là nguồn cảm hứng phong phú của thơ ông.

- “Đất nước”là một đọan trích thuộc chương V trong bản trường ca “Mặt đường khát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm, sáng tác năm 1971, tại chiến trường Bình Trị Thiên.

- Đọan thơ sau đây là những lời nhắn nhủ tâm tình về sự gắn bó và trách nhiệm của mỗi người với đất nước :

“ Trong anh và em hôm nay,

Đều có một phần Đất Nước ………

Làm nên Đất Nước muôn đời”.

II/ Thân bài :

- Thật vậy, sau những cảm nhận mới mẻ và sâu sắc của nhà thơ về đất nước qua những phương diện không

gian- địa lý,thời gian- lịch sử,phong tục- văn hóa …, Nguyễn Khoa Điềm đã đi đến khẳng định :

“ Trong anh và em hôm nay, Đều có một phần Đất Nước”.

+ Đây là một sự thực mà mỗi người Việt Nam ai cũng đều cảm thấy.Đất nước đã hóa thân vào mỗi con

người, bởi chúng ta đều là con Rồng, cháu Tiên, đều sinh ra và lớn lên trên đất nước này.Mỗi người Việt Nam

đều đã và đang thừa hưởng những giá trị vật chất, tinh thần của đất nước thành máu thịt, tâm hồn, nếp cảm,nếp nghĩ và cách sống của mình.

- Từ việc khẳng định: đất nước hóa thân và kết tinh trong cuộc sống của mỗi người,nhà thơ tiếp tục nói

về mối quan hệ gắn bó sâu sắc của mỗi người với đất nước bằng những dòng thơ giàu chất chính luận :

“Khi hai đứa cầm tay Đất Nước trong chúng ta hài hòa nồng thắm

Khi chúng ta cầm tay mọi người

Đất Nước vẹn tròn, to lớn”.

- Với những cảm nhận tinh tế, mới mẻ về sự hòa quyện giữa cái riêng và cái chung, giữa tình yêu và niềm

tin, đồng thời kết hợp sử dụng các tính từ “hài hòa, nồng thắm”; “vẹn tròn, to lớn” đi liền nhau; đặc biệt là kiểu câu cấu tạo theo hai cặp đối xứng về ngôn từ (“Khi /Khi; Đất Nước / Đất Nước),nhà thơ muốn gửi đến

cho người đọc bức thông điệp: đất nước là sự thống nhất hài hòa giữa tình yêu đôi lứa với tình yêu Tổ quốc, giữa cá nhân với cộng đồng

-Không chỉ khẳng định mối quan hệ gắn bó giữa Đất nước và nhân dân, giữa tình yêu cá nhân với tình yêu

lớn của đất nước; nhà thơ còn thể hiện niềm tin mãnh liệt vào tương lai tươi sáng của đất nước :

“Mai này con ta lớn lên Con sẽ mang Đất Nước đi xa Đến những tháng ngày mơ mộng”.

 Có thể nói, ba dòng thơ đã mở ra một tầng ý nghĩa mới, đó là niềm tin mãnh liệt vào tương lai tươi sáng của đất nước.Thế hệ sau “con ta lớn lên sẽ mang Đất Nước đi xa- Đến những tháng ngày mơ mộng”.Đất nước

sẽ đẹp hơn, những tháng ngày mơ mộng ở hiện tại sẽ trở thành hiện thực ở ngày mai.

- Khi đã hiểu hết ý nghĩa thiêng liêng của đất nước, nhà thơ muốn nhắn gửi với mọi người :

“ Em ơi em Đất nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó và san sẻ Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở Làm nên Đất Nước muôn đời…”

=> Bằng giọng văn trữ tình kết hợp với chính luận; bằng cách sử dụng câu cầu khiến, điệp ngữ “phải biết

-phải biết” nhắc lại hai lần cùng các động từ mạnh “gắn bó, san sẻ, hóa thân” …nhà thơ như nhắn nhủ mình,

nhưng cũng lànhắn nhủ với mọi người ( nhất là thế hệ trẻ) về trách nhiệm thiêng liêng của mình với đất nước Cái hay là lời nhắn nhủ mang tính chính luận nhưng lại không giáo huấn mà vẫn rất trữ tình, tha thiết

như lời tự dặn mình - dặn người của nhà thơ.

III/ Kết bài:

- Tóm lại, đây là một trong những đọan thơ hay và sâu sắc trong “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm Bởi

lẽ, qua đọan thơ, nhà thơ đã giúp cho chúng ta hiểu hơn về sự gắn bó giữa mỗi người với đất nước.Từ đó, ý thức hơn về trách nhiệm của mỗi người với đất nước quê hương.

- Đồng thời, đọan thơ cũng giúp ta thấy được vẻ đẹp trong phong cách thơ trữ tình- chính luận của nhà thơ.

* Đề 4:

Phân tích đọan thơ sau đây trong đọan trích “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm :

“ Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi vọng phu,

………

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta”.

Hướng dẫn :

I/ Mở bài :

- Nguyễn Khoa Điềm (1943) thuộc thế hệ nhà thơ chống Mỹ cứu nước.Đất nước, nhân dân, cách mạng luôn

là nguồn cảm hứng phong phú của thơ ông.

- “Đất nước”là một đọan trích thuộc chương V trong bản trường ca “Mặt đường khát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm, sáng tác năm 1971, tại chiến trường Bình Trị Thiên.

- Đọan thơ sau đây là sự khẳng định của nhà thơ về vai trò của nhân dân trong việc làm nên không gian địa lý - bức tranh văn hóa đất nước muôn màu muôn vẻ :

“ Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi vọng phu,

………

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta”.

II/ Thân bài :

- Thật vậy, đây là 12 câu thơ mở đầu phần hai của đọan thơ “Đất Nước” với nội dung ngợi ca, khẳng định

tư tưởng đất nước của nhân dân.

1 Trước hết, tác giả nêu ra một cách nhìn mới mẻ,có chiều sâu địa lý về những danh lam thắng

cảnh trên khắp các miền đất nước Nhà thơ đã kể, liêt kêmột loạt kì quan thiên nhiên trải dài trên lãnh thổ từ

Bắc vào Nam như muốn phác thảo tấm bản đồ văn hóa đất nước.Đây là những danh lam thắng cảnh do bàn tay

tự nhiên kiến tạo nhưng từ bao đời nay, ông cha ta đã phủ cho nó tính cách, tâm hồn, lẽ sống của dân tộc.Những ngọn núi, những dòng sông kia chỉ trở thành thắng cảnh khi nó gắn liền với con người, được cảm thụ qua tâm hồn, qua lịch sử dân tộc.

+ Trong thực tế, bao thế hệ người Việt đã tạc vào núi sông vẻ đẹp tâm hồn yêu thương thủy chung để ta có những “núi Vọng Phu”, những “hòn Trống mái” như những biểu tượng văn hóa Hay vẻ đẹp lẽ sống anh hùng của dân tộc trong buổi đầu giữ nước để ta có những “ao đầm”…như những di tích lịch sử về quá trình dựng

nước và giữ nước hào hùng…

“ Cặp vợ chồng yêu nhau góp nên hòn Trống Mái Người học trò nghèo góp cho Đất Nước mình núi Bút non Nghiên

Con cóc, con gà quê hương cũng góp cho Hạ Long thành thắng cảnh”

+ Thật sự, nếu không có những người vợ mòn mỏi chờ chồng cả thời chinh chiến thì không có sự cảm

nhận về núi Vọng Phu.Cũng như nếu không có truyền thuyết Hùng Vương dựng nước thì không thể có sự cảm

nhận nét hùng vĩ của núi đồi quanh đền Hùng.Nói cách khác, những núi Vọng Phu, những hòn Trống Mái,

những núi Bút, non Nghiên không còn là những cảnh thiên nhiên thuần túy nữa, mà được cảm nhận thông

qua những cảnh ngộ, số phận của nhân dân, được nhìn nhận như là những đóng góp của nhân dân, sự hóa thân của những con người không tên, không tuổi.

2.Thiên nhiên đất nước, qua cái nhìn của Nguyễn Khoa Điềm, hiện lên như một phần tâm hồn, máu thịt của nhân dân Chính nhân dân đã tạo dựng nên đất nước này,đã đặt tên, ghi dấu vết cuộc đời mình lên mỗi

ngọn núi, dòng sông, tấc đất này.Từ những hình ảnh, những cảnh vật, hiện tượng cụ thể, nhà thơ đã “quy nạp”

thành một khái quát sâu sắc:

“Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi Chẳng mang một dáng hình, một ao ước, một lối sống ông cha

Ôi Đất Nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta…”.

=> Với cấu trúc quy nạp ( đi từ liệt kê các hình ảnh, địa danh…đến khái quát mang tính triết lý) , dường

như nhà thơ không thể kể ra hết những danh lam thắng cảnh và những nét đẹp văn hóa dân tộc vô cùng phong

phú, đa dạng trên khắp đất nước.Nên cuối cùng, nhà thơ đã khẳng định : trên không gian địa lý đất nước, mỗi địa danh đều là một địac chỉ văn hóa được làm nên bằng sự hóa thân của bao cuộc đời, bao tâm hồn người Việt.

III/ Kết bài:

- Đoạn thơ thể hiện được đặc điểm tiêu biểu của trường ca “Mặt đường khát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm : chất chính luận hài hòa chất trữ tình, giọng thơ tự sự ; ngôn từ, hình ảnh đẹp, giàu sức liên tưởng.

- Viết về đề tài đất nước - một đề tài quen thuộc, nhưng thơ Nguyễn Khoa Điềm vẫn mang những nét riêng, mới mẻ, sâu sắc Những nhận thức mới mẻ về vai trò của nhân dân trong việc làm nên vẻ đẹp của đất nước ở góc độ địa lý-văn hóa càng gợi lên lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm với đất nước cho mỗi người.

* ĐỀ 5:

Cảm nhận của anh/ chị về đọan thơ sau đây trong đọan trích “Đất Nước” của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm :

“ Em ơi em Hãy nhìn rất xa ………

Có nội thù thì vùng lên đánh bại”.

Hướng dẫn làm bài I/ Mở bài :

- Nguyễn Khoa Điềm (1943) thuộc thế hệ nhà thơ chống Mỹ cứu nước.Đất nước, nhân dân, cách mạng luôn là nguồn cảm hứng phong phú của thơ ông.

- “Đất nước”là một đọan trích thuộc chương V trong bản trường ca “Mặt đường khát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm, sáng tác năm 1971, tại chiến trường Bình Trị Thiên.

- Đọan thơ sau đây là sự khẳng định của nhà thơ về vai trò của nhân dân trong việc làm nên lịch sử và truyền thống dựng nước và giữ nước :

“ Em ơi em Hãy nhìn rất xa ………

Có nội thù thì vùng lên đánh bại”.

II/ Thân bài :

- Thật vậy, sau khi đã khẳng định vai trò của nhân dân làm nên bức tranh địa lý- văn hóa muôn màu muôn

vẻ, nhà thơ tiếp tục baỳ tỏ những suy tư, nhận thức của mình về vai trò của nhân dân trong việc làm ra

lịch sử và truyền thống của đất nước.

+ Trước hết, nghĩ về bốn ngàn năm của đất nước, nhà thơ đã nhận thức được một sự thật đó là : người làm

nên lịch sử không chỉ là những anh hùng nổi tiếng mà còn là những con người vô danh bình dị Thật sự

trong bề dày bốn ngàn năm dựng nước, giữ nước, có biết bao thế hệ cha anh dũng cảm, chiến đấu, hy sinh và trở thành anh hùng mà tên tuổi của họ “cả anh và em đều nhớ”:

“ Nhiều người đã trở thành anh hùng Nhiều anh hùng cả anh và em đều nhớ”

+ Nhưng cũng có hàng triệu , hàng triệu người cũng trong quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước đã ngã

xuống , họ đã “sống và chết, không ai nhớ mặt đặt tên”, nhưng tất cả, họ đều có công “ làm ra Đất Nước” Có

thể nói, đây là một quan niệm mới mẻ về đất nước của nhà thơ.Và từ quan niệm này, Nguyễn Khoa Điềm đã

hết lời ca ngợi và tôn vinh lòng yêu nước của nhân dân :

“Khi có giặc người con trai ra trận Người con gái trở về nuôi cái cùng con Ngày giặc đến nhà thì đàn bà cũng đánh…’

+ Với tư tưởng “Đất Nước của nhân dân”, tác giả đã khẳng định tất cả những gì do nhân dân làm ra, những gì thuộc về nhân dân như “hạt lúa, ngọn lửa, giọng nói, tên xã tên làng”…cũng như chính những

con người vô danh bình dị đó đã góp phần giữ và truyền lại cho thế hệ sau mọi giá trị văn hóa, văn minh tinh thần và vật chất của đất nước Chính họ đã tạo dựng nền móng sự sống cho đất nước, cho nhân dân.Không những vậy, họ còn luôn sẵn sàng vùng lên chống ngoại xâm, đánh nội thù để giữ gìn sự sống đó

và bảo vệ đất nước thân yêu của mình.

“Họ đắp đập be bờ cho người sau trồng cây hái trái

Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm

Có nội thù thì vùng lên đánh bại”.

Ở đây, nhận thức về đất nước và lòng yêu nước của nhà thơ đã gắn liền với lòng biết ơn nhân dân, bởi

nhân dân mới là những chủ thể đích thực làm ra đất nước và bảo vệ đất nước

- Tóm lại, với hình ảnh thơ giản dị, mộc mạc, giọng thơ vừa tự sự vừa trữ tình…đọan thơ vừa là lời tâm

tình,vừa là lời nhắn nhủ của nhà thơ với tất cả mọi người phải nhận thức đúng vai trò to lớn của nhân dân trong việc làm nên truyền thống lịch sử, văn hóa của đất nước bằng chính lòng biết ơn của mình.

III/ Kết bài :

- Chủ đề về đất nước, quê hương không phải là một chủ đề mới lạ trong văn học Việt Nam Bởi lẽ, trước Nguyễn Khoa Điềm đã có nhiều bài thơ về đất nước của nhiều nhà thơ có tên tuổi…Nhưng,có thể nói “Đất