Kwame Anthony Appiah, một triết gia nổi tiếng gốc Ghana hiện sống ở Mỹ, lý luận rằng ngưòi trí thức đóng góp nhiều hơn cả không phải bằng cách hi sinh những thú vui tinh thần có vẻ trư[r]
Trang 1Trí thức Việt Nam thời “toàn cầu hóa”
-Tư duy, kỳ vọng, và trách nhiệm
Trần Hữu Dũng
Được hiểu như sự dịch chuyển (người, vật phẩm, thông tin) giữa các quốc gia, thậm chí liên lục địa, ngày càng nhanh chóng, thông thoáng, “toàn cầu hoá” vừa là một tiến trình kinh tế, vừa là một sự hòa nhập văn hoá Nó đặt ra nhiều vấn đề mới cho những suy nghĩ về tương quan giữa cá nhân và quốc gia, dân tộc
Toàn cầu hóa tác động đến tư duy và trách nhiệm của trí thức, đặc biệt là trí thức Việt Nam, ra sao? Câu hỏi này không hàm ý rằng trí thức là quan trọng hơn những thành phần khác trong xã hội (một người trí thức chân chính sẽ không có cái vĩ cuồng kênh kiệu ấy) Trí thức chỉ là một thuộc tính, một tác phong, của nhiều ngành nghề thực tế (nhà giáo, nhà văn, nhà báo, v.v.) và có thể trong những nhân thân khác mà trách nhiệm của họ là quan trọng hơn (xem Sen (2006)) Chỉ bàn về vấn đề của trí thức ở đây chỉ là để giới hạn đề tài trong khuôn khổ một bài viết
Ngoài ảnh hưởng đến mọi người, trong đó có trí thức, về thu nhập, việc làm, lối sống… toàn cầu hóa ảnh hưởng đến sinh họat trí thức nhiều cách khác, sâu vào bản chất, bởi tiến trình này tác động đến hai thành tố định hình sinh hoạt ấy, đó là khung
tư duy và đề tài suy nghĩ Hơn nữa, trong chừng mực mà người trí thức có trách nhiệm đặc biệt với xã hội (ở vai trò thuyết phục và hướng dẫn), toàn cầu hóa sẽ uốn nắn trách nhiệm ấy, từ những kỳ vọng mà xã hội đặt ở họ trong bối cảnh mới này
■ TƯ DUY
Đối với người trí thức mà xưa nay sự ràng buộc điạ lý là phải chấp nhận, có lẽ không hiện tượng nào của toàn cầu hóa quan trọng bằng sự tiếp xúc giữa họ và thế
Trang 2giới đã trở thành nhanh chóng và rộng rãi đến mức độ mà, chỉ vài thập kỉ trước đây, khó thể tưởng tượng nổi Đứng đầu hiển nhiên là cuộc cách mạng thông tin và truyền thông do internet, nhưng cũng không nên quên là với giá phí du hành ngày càng hạ, các cơ hội tham quan, trao đổi với trí thức quốc tế ngày càng dày đặc, dễ dàng
Mở rộng cửa với toàn thế giới, người trí thức không chỉ có thêm công cụ và nguyên liệu để học hỏi, nghiên cứu, nhưng còn bị đặt nhiều vấn đề đương đại để suy nghĩ, chia sẻ với đồng nghiệp toàn cầu Đó không những là những vấn đề chính trị, xã hội, kinh tế, mà còn là văn hóa và nghệ thuật Tin tức sốt dẽo về những phát minh, lý thuyết mới về khoa học, kỹ thuật (không chỉ trong ngành của mỗi người mà còn trong các ngành lân cận) sẽ gợi cho trí thức những cảm hứng mới, và giúp họ kịp thời nhận
ra những sai lầm của mình Ngược lại, diễn biến ở mỗi quốc gia cũng được khắp nơi theo dõi hàng ngày, trở thành đề tài bàn bạc của trí thức quốc tế Toàn cầu hoá là một
sự hòa nhập đa phương: học giả mỗi nước sẽ có nhiều thông tin hơn về các nước khác, do đó tư duy thế giới sẽ bị ảnh huởng bởi văn hoá, kinh tế, và kinh nghiệm lịch
sử của mọi quốc gia, trong đó có ta
Khi luồng trí thức Việt Nam nhập vào đại dương trí thức thế giới thì kiến thức và khả năng của chúng ta cũng sẽ được đánh giá theo những tiêu chuẩn khắc khe hơn, nhất là trong những lãnh vực mà chúng ta đương nhiên là “chủ nhà” Có một cái gì
“lấn cấn”, chẳng hạn, khi các nghiên cứu về kinh tế hay văn hoá Việt Nam của người nước ngòai lại chi tiết hơn, sâu sắc hơn, các nghiên cứu của học giả Việt Nam
Một mảng quan trọng trong giao diện giữa trí thức Việt Nam và trí thức quốc tế
là thành phần trí thức Việt Nam đang sống ở nước ngoài Thử thách của thành phần
này là làm sao hòa hợp tinh thần quốc tế và bản sắc dân tộc Sống ở nước ngoài, họ không thể không tiêm nhiễm lối làm việc, cách nghĩ suy, thậm chí óc khôi hài của một nền văn hoá khác Đó là những bức tường vô hình (không như bức tường văn hoá đương nhiên giữa trí thức ngoại quốc và trí thức Việt Nam), cần được ý thức và đòi hỏi một cố gắng đặc biệt để vượt qua
Đàng khác, cùng với những trí thức xa quê từ các quốc gia khác (nhất là những nước ngoài phương Tây), trí thức Việt Nam ở nước ngoài có cơ hội đóng góp vào
“cái chung” của nhân loại, cụ thể là trong nhánh “văn hóa tha hương”, một “tư duy quốc tế” (cosmopolitanism) ngày càng sống động và phong phú Hầu như mọi thành phố lớn ở Âu, Mỹ, Úc ngày nay đều có những cộng đồng người đồng hương với những hoạt động văn hoá đặc thù, gắn kết với văn hoá bản điạ Đó cũng là một bộ mặt của toàn cầu hoá
Trang 3Nhìn xa hơn, như một số học giả Tây phương nhận xét gần đây, toàn cầu hoá
cũng sản sinh một giai cấp mới: đó là những người ít gắn bó với bất cứ một quốc gia
nào Họ là những nhà khoa học thường xuyên dự hội nghị, đi thuyết giảng khắp thế giới, những đại điện các công ty đa quốc gia, những nhà ngọai giao, những nhân viên các tổ chức quốc tế… Họ thông thạo nhiều ngôn ngữ, hôm nay ở nước này, ngày mai
ở nước khác, khắp các châu lục… Hầu như họ sống trên trên những chuyến bay dài, ngồi ở phi trường, ngủ ở khách sạn nhiều hơn ở chính “nhà” họ Tinh thần địa phương, quốc gia của những ngưòi này ngày càng lạt phai Đó cũng một xu thế khó cưỡng của toàn cầu hoá
■ KỲ VỌNG
Tuy mỗi xã hội có một kỳ vọng khác nhau về vai trò của trí thức trong xã hội ấy,
và dù rằng gần đây, nhiều người cho rằng vai trò này ngày càng lu mờ (xem, ví dụ, Cross (1969) Posner (2002)) vẫn có một sự đồng thuận ít nhiều rằng người trí thức có trách nhiệm lãnh đạo đời sống tinh thần của xã hội Nói theo Collini (2006), người trí thức không bao giờ mất vai trò của họ, chừng nào mà nhân loại còn muốn được hướng dẫn “sống như thế nào”
Và dường như nhân lọai ngày càng có nhiều vần đề cần sự hường dẫn của trí thức Thế giới không ngừng bị xâu xé bởi các bất hòa chủng tộc, xung đột tôn giáo, đang đối diện với nguy cơ cạn kiệt tài nguyên, thay đổi khí hậu… cần những bộ óc lớn chung sức tìm giải pháp Gẩn gũi hơn với đời sống hàng ngày là sự ô nhiễm và phàm tục hóa văn hoá do chính làn sóng toàn cầu hóa thương mại và truyền thông Người trí thức phải mạnh dạn hướng dẫn và gạn lọc (qua thuyết phục) các trào lưu văn hoá đại chúng Song, cần nhấn mạnh, sự “hướng dẫn” này phải được vạch ra từ góc nhìn toàn cầu của chính người trí thức Nó phải xuất phát từ một trình độ lý luận cao, đượm tính nhân bản, tôn trọng dị biệt Nó không thể là một “phản xạ” có tính giáo điều, hoặc mù quáng bảo lưu những tư duy lỗi thời, không còn thích hợp với thế giới mới
Trong thời đại toàn cầu hoá, chính kỳ vọng mà một xã hội đặt ở trí thức của xã hội ấy cũng chịu ảnh hưởng căn tính của tiến trình này Nói cách khác, tư duy “toàn cầu” không chỉ là trách nhiệm của người trí thức, nó là của toàn xã hội khi quy định trách nhiệm ấy Kỳ vọng của người Việt vào trí thức Việt Nam không chỉ ở sự đóng
Trang 4góp của họ cho đất nước, nhưng còn ở đóng góp của họ cho nhân lọai Ngược lại, chúng ta cũng kỳ vọng trí thức quốc tế góp phần tìm hiểu và phát triển nước ta Sự thật là, người trí thức có thể có nhiều liên hệ với nhiều quốc gia, nhiều chủng tộc khác nhau (ngay trong phạm vi gia đình), bổn phận người trí thức là trung thực với luơng tâm mình, trong đó có thể là việc phục vụ cả nhân loại, hay ít ra là phục vụ cho một văn hoá phi quốc gia
Mỗi dân tộc cần một cái nhìn cởi mở hơn về trách nhiệm của trí thức của mình, đặc biệt là các mong mỏi về những trí thức xuất thân từ một quốc gia chậm tiến nhưng hiện sống ở nước đã phát triển Kwame Anthony Appiah, một triết gia nổi tiếng gốc Ghana hiện sống ở Mỹ, lý luận rằng ngưòi trí thức đóng góp nhiều hơn cả không phải bằng cách hi sinh những thú vui tinh thần có vẻ trưởng giả (như xem opera) nhưng qua những suy nghĩ thấu đáo về các vấn đề chung của nhân loại và tác động của xã hội đến chính sách
Đã lỗi thời rồi quan niệm cho rằng trí thức người Việt phải hồi hương mới phục
vụ đất nước, cũng chẳng công bằng, nếu không là vô lý, nếu đòi hỏi họ luôn luôn lấy Việt Nam làm trọng tâm nghiên cứu và đối tượng suy nghĩ Đóng góp của họ cho đất nước này, trong chừng mực họ muốn, có thể thực hiện từ bất cứ nơi nào trên thế giới (một tiện lợi của toàn cầu hoá) Phải “thông cảm” rằng một người trí thức trong thời đại này, ngay những người nặng lòng với quê hương, có rất nhiều trăn trở về sự nghiệp, về vị trí của họ trên bản đồ trí thức nhân loại Hãy cho họ tự do theo đuổi hoài bảo chân chính của họ
■ TRÁCH NHIỆM
Người trí thức Việt Nam phải ý thức vai trò của mình trong cộng đồng nhân lọai
và tích cực dấn thân vào sinh họat trí thức quốc tế, trong đó có trách nhiệm quảng bá văn hoá Việt Nam cho thế giới Trong giai đọan phát triển hiện nay của nước ta, người trí thức cần bước ra khỏi “tháp ngà”, đóng góp suy nghĩ về những vấn đề thiết thực của đất nước, nơi, nói thẳng, vẫn là một vùng đất nhiều thiệt thòi, nghèo khổ Người trí thức Việt Nam sống ở nước ngòai cần luôn luôn trau dồi tiếng Việt, theo dõi và tích cực tham gia vào sinh họat trí thức trong nước Người trí thức, căn bản, phải là một thầy giảng
Chừng nào tinh thần dân tộc còn là một thành tố của nhân thân, chừng nấy người trí thức cần đặt nó làm giềng mối trong tư duy của mình Trí thức Việt Nam cần theo
Trang 5dõi mọi mặt diễn biến của quốc gia, đắm mình trong mạch văn hoá của đất nước, đủ
tự tin để “phóng lên” từ căn bản ấy đến khám phá và phân tích những vấn đề mới, trong chuẩn mực học thuật Xây dựng quốc gia, đóng góp vào tiến bộ, công bình nhân lọai, trong tinh thần nhân bản Ý thức tự do phải là căn bản của cốt cách trí thức, và người trí thức chân chính phải có can đảm thực hiện sự tự do đó trong suy nghĩ của mình
Song người trí thức phải thực tế, sáng suốt chấp nhận vai trò của mình trong một thế giới không ngừng thay đổi Thực vậy, với toàn cầu hoá, sinh hoạt kinh tế, khoa học, công nghệ càng nhộn nhịp, tinh thần thực dụng càng được tôn sùng, thì người trí
thức “chuyên nghiệp” sẽ phải chia sân với các nhà quản lý, các nhà khoa học, các
doanh nhân, những nhà hoạt động xã hội… Như bất cứ trí thức nơi nào khác, trí thức Việt Nam cần ý thức vai trò của mình trong cộng đồng dân tộc (và nhân loại) với tinh thần trách nhiệm, nhưng khiêm cung, hoà nhã