Trong sinh hoạt văn hoá thường ngày, các loại hình văn hoá dân gian các giá trị tiêu biểu của người Êđê, được coi trọng và phát huy có 3 loại hình văn hoá cốt yếu, đặc trưng, giàu bản sắ[r]
Trang 1ĐắkLắk - cái nôi của văn hoá Tây Nguyên
ĐắkLắk - cái nôi của văn hoá Tây Nguyên, nơi chứa đựng nhiều nét văn hoá truyền thống, những phong tục, tập quán, lễ hội chính là linh hồn để tạo nên cho vùng đất này
có bản sắc văn hoá riêng biệt, trường tồn theo thời gian
Hoà quyện cùng những nét văn hoá của các tộc khác cư trú trên địa bàn các tỉnh ĐắkLắk, Đắk Nông, GiaLai, Lâm Đồng, Kon Tum tạo nên một vùng văn hoá-vùng văn hoá các dân tộc Trường sơn Tây Nguyên, nơi chứa đựng những giá trị văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần mà không phải tộc người nào ở trong nước hay khu vực cũng có được Nói đến văn hoá truyền thống của ĐăkLăk chúng ta nghĩ ngay tới những nét đặc trưng văn hoá của người Êđê - một tộc người bản địa của vùng đất cao nguyên đại ngàn, đầy nắng
và gió này
Người Êđê là một tộc người đã định cư lâu đời tại ĐắkLắk, với số dân khoảng 23,07 vạn người, chiếm khoảng 13,69% dân số của tỉnh, cùng với các dân tộc M’Nông và Jarai (huyện thấp nhất là Ea Súp có 07 buôn với 3.099 người, huyện có số lượng đồng bào dân tộc cư trú nhiều nhất là huyện CưM’gar, với 68 buôn 54.454 người) Đồng bào thường tập trung sinh sống tại những nơi có địa hình phù hợp với sinh hoạt nương rẫy hàng ngày, những thung lũng có bến nước, rừng thiêng Xuất phát từ quan niệm “vạn vật hữu linh-cùng với tín ngưỡng đa thần” nên mọi sự vật, hiện tượng diễn ra trong đời sống hàng ngày đều hiện hữu đấng thần linh tối cao, người ta gọi đó là (Yàng) Trong tiềm thức của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên thì “Yàng” cũng giống như vị “Thành Hoàng” ở những làng quê của người Kinh, là một vị thần rất linh thiêng, cao quý, luôn phù hộ, che chở, bảo vệ cho buôn, làng vì thế đồng bào tuyệt đối tin tưởng và thường xuyên cúng tế Trong sinh hoạt văn hoá thường ngày, các loại hình văn hoá dân gian các giá trị tiêu biểu của người Êđê, được coi trọng và phát huy có 3 loại hình văn hoá cốt yếu, đặc trưng, giàu bản sắc văn hoá nhất trong các loại hình văn hoá dân gian của người Ê đê đó chính là: lễ hội, cồng chiêng và kỹ thuật tạo hình, những giá trị văn hoá truyền thống này được bảo tồn trong những sinh hoạt của đời sống vật chất và tinh thần diễn ra hàng ngày của bà con, tạo thành những nét văn hóa đặc trưng của tộc người
Có thể nói đời sống văn hóa của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên nói chung và ĐắkLắk nói riêng được hình thành trên mối quan hệ hữu cơ giữa các loại hình văn hóa dân gian truyền thống của từng tộc người, luôn tác động, hỗ trợ lẫn nhau để tạo nên sự đa dạng và đặc sắc, có sức sống mãnh liệt trường tồn với thời gian Nói tới nét đặc trưng văn hóa của dân tộc thiểu số nói chung cũng như dân tộc Êđê nói riêng chúng ta nghĩ ngay tới cồng chiêng-cồng chiêng chính là linh hồn của tất cả các nét sinh hoạt văn hóa truyền thống ở nơi đây Vai trò của cồng chiêng mang một sức mạnh to lớn, ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống sinh hoạt của các thế hệ người Êđê Trước đây gia đình nào ở Tây Nguyên cũng có cồng chiêng, đồng bào Tây Nguyên coi cồng chiêng như là sức mạnh vật chất, sự giàu có của cá nhân, gia đình, dòng họ, buôn làng Cồng chiêng là những tài sản quý của ông bà,
tổ tiên để lại, có những bộ chiêng quý phải đổi vài chục con trâu, mấy con voi mới có được bởi vậy chiêng là tài sản quý hiếm được lưu giữ và truyền từ đời này sang đời khác, ăn sâu vào đời sống tâm linh của người Êđê Họ tin rằng mỗi khi vang lên âm thanh của cồng chiêng có thể giúp con người thông tin trực tiếp đến các đấng thần linh, là chiếc
Trang 2cầu nối giữa các thành viên trong cộng đồng Từ lúc cất tiếng khóc chào đời con người đã nghe tiếng chiêng chào đón, khi lớn lên dựng vợ, gả chồng tiếng chiêng lại rộn ràng trong ngày vui hạnh phúc và khi vĩnh biệt cõi đời về với tổ tiên thì cũng có tiếng chiêng tiễn đưa Cồng chiêng không được sử dụng một cách bừa bãi mà chỉ được sử dụng trong các nghi lễ, lễ hội của gia đình và buôn làng, trong những dịp tiếp khách quý Người Tây Nguyên có nhiều cách chơi cồng chiêng rất phong phú và bài bản, các dàn cồng chiêng không chỉ làm nhiệm vụ điểm nhịp, đi tiết tấu hoặc giai điệu một bè mà còn hoà tấu nhạc
đa âm Mỗi bài chiêng đều có rất nhiều bè, trong đó mỗi cá nhân sẽ dùng 01 cái chiêng, dàn chiêng có bao nhiêu cái thì có bấy nhiêu người đánh Các nghệ nhân cồng chiêng nhớ
rõ những tiết tấu, nhịp phách trong đầu và kết hợp với nhau rất hài hoà Cách phối hợp
âm thanh của dàn cồng chiêng giữa các chiếc cồng để làm thành thang âm rất đặc biệt Theo quan niệm tín ngưỡng của đồng bào các dân tộc ở Tây Nguyên thì tiếng chiêng cũng có hồn do đó con người phải coi trọng, quý mến, thờ cúng “Thần chiêng” thì “Thần chiêng” mới cho âm thanh hay, trong trẻo và giúp con người giàu sang, khoẻ mạnh, ấm
no hạnh phúc
Về nghi lễ, lễ hội dân gian là nơi hội tụ một cách đầy đủ những hiện tượng văn hoá nghệ thuật tiêu biểu nhất Từ xa xưa người Êđê đã nhận thức được rằng nghi lễ và lễ hội chính
là những sinh hoạt văn hoá có tác dụng to lớn trong việc củng cố và tăng cường sức mạnh của tình đoàn kết, sự gắn bó của cộng đồng nên những nghi lễ, lễ hội đặc sắc và độc đáo như: lễ trưởng thành của chàng trai, lễ bỏ mả, lễ cúng bến nước, lễ cúng lúa mới, lễ cúng nhà mới, lễ rước Kpan luôn luôn hiện diện trong đời sống sinh hoạt truyền thống, cùng với sự góp mặt của những nhạc cụ truyền thống do chính người Êđê chế tác như: nhóm dây (K’ni, Brố); nhóm hơi (Kypá, Đing Jắk tà, Đing Tút, Đinh năm); nhóm gõ kôk-Krơng, chiêng, trống)
Cũng giống đồng bào bản địa ở Tây Nguyên, đồng bào Êđê cũng làm rượu cần Rượu cần thường được dùng trong các dịp lễ hội, những ngày vui và tiếp khách quý Song song với những nét đẹp văn hoá ấy thì hoa văn truyền thống của người Êđê mang hình tượng mặt trời, hình người, hình thú cũng được vẽ rất cầu kỳ với một thái độ trân trọng của các nghệ nhân trên cột nêu hay trên văn hóa tượng nhà mồ Hoa văn còn được dùng trang trí trên các chiếc gùi, những chiếc giỏ xách, trên bồ lúa và rất nhiều đồ dùng khác của đồng bào Êđê và đặc biệt chúng còn được thể hiện một cách tinh tê dưới bàn tay của các nghệ nhân dệt thổ cẩm trên váy, trên khố của những người đi dự lễ hội Nhìn chung, trang trí hoa văn trên vải của người Ê đê hầu hết là những hoạ tiết gần gũi với môi trường sống và sinh hoạt hàng ngày Bên cạnh đó, còn có hoa văn phản ánh các sinh hoạt văn hoá, tôn giáo, tín ngưỡng Nghệ thuật trang trí trên vải phổ biến của người Ê đê là các dạng hoa văn cách điệu, song chúng ta cũng nhận thấy nhiều hình thức bố trí, sắp xếp hoa văn mang tính sáng tạo thể hiện trình độ thẩm mỹ và tài năng của người phụ nữ Ê đê
Nói đến văn hoá bản địa trên địa bàn tỉnh ĐắkLắk, người ta nghĩ ngay đến văn hoá tộc người Êđê, chính những bản sắc văn hoá truyền thống độc đáo trên đã để lại trong lòng
du khách một ấn tượng khó quên về một vùng cao nguyên giàu đẹp, tất cả cùng hoà
quyện với nhau tạo nên một ĐắkLắk rất riêng và đầy ấn tượng M.H
(Nguồn: http://www.cpv.org.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=30559&cn_id=91195)