bµo vµ qua kho¶ng gian bµo + Con ®êng theo tÕ bµo chÊt: C¸c ion - Thẩm thấu qua các tế bào nước và ion khoáng được hấp thụ từ tế bào này khoáng chuyển từ tế bào có nồng độ cao sang tế b[r]
Trang 1Phần 4: Sinh học cơ thể Chương I: Chuyển hoá vật chất và năng lượng
A - Chuyển hoá vật chất và năng lượng ở thực vật
Ngày soạn
Sự hấp thụ nước và muối khoáng ở rễ
I/ Mục tiêu:
1/ Tri thức:
Sau khi học xong bài này học sinh phải:
- Mô tả được cấu tạo của rễ cây trên cạn thích nghi với chức năng hấp thụ nước
và muối khoáng
- Phân biệt được cơ chế hấp thụ nước và ion khoáng ở rễ cây
- Trình bày được mối tương tác môi trường với rễ cây trong quá trình hấp thụ nước và ion khoáng
2/ Kỹ năng:
- Quan sát sự vật và phân tích thành phần cấu tạo
- Quan sát hiện tượng để đưa ra nhận xét
3/ Thái độ:
Sau khi học xong bài này học sinh thấy được tác dụng của rễ cây với môi trường ngược lại cũng thấy được tác dụng của môi trường với rễ cây nên muốn có cây xanh tươi tốt thì phải bảo vệ môi trường đất trong sạch và cũng biết thêm tác dụng của một số loại rễ cây để từ đó biết vận dụng bảo vệ môi trường sống
II/ Thiết bị dạy học.
1/ Giáo viên chuẩn bị:
- 4 khóm cây lúa hoặc ngô rửa sạch rễ
- Một cốc thuỷ tinh nước và một bút mực
- Phiếu học tập; Máy tính, máy chiếu
2/ Học sinh chuẩn bị:
- Sách giáo khoa; Bút màu
- Một số mau rễ cây ở các môi trường khác nhau: trên cạn, dưới nước
III/ Tiến trình bài giảng
Trang 2Đặt vấn đề: Đặc trưng của sự sống là quá trình trao đổi chất và năng lượng Thực vật
thực hiện qua trình trao đổi chất và năng lượng như thế nào? Chúng ta tìm hiểu phần
A và bài hôm nay chúng ta tìm hiểu xem tại sao rễ cây có khả năng hút nước và các ion khoáng? Rễ cây hấp thụ nước và ion khoáng như thế nào? ảnh hưởng của môi trường đất đến sự hút nước và ion khoáng của rễ cây như thế nào?
I/ Rễ là cơ quan hấp thụ nước và muối khoáng
- Rễ cây trên cạn hấp thụ nước và ion khoáng chủ yếu qua miền lông hút
- Đối với thực vật thủy sinh hấp thụ nước và ion khoáng trên khắp bề mặt cơ thể
Nước và ion khoáng phải nhờ lông hút
mới có thể xâm nhập vào cây Trước hết
chúng ta phải tìm hiểu 1
GV: Hãy quan sát quá trình sau (slike 2)
và cho biết: Lông hút hấp thụ nước có cần
chất vận chuyển không? Có cần bơm ion
(tiêu tốn năng lượng) không? Cơ chế đó là
cơ chế chủ động hay thụ động?
HS: Nước tự xâm nhập từ môi trường
ngoài vào và không cần bơm ion hay tiêu
tốn năng lượng Đó là cơ chế thụ động
GV: Cơ chế thụ động là gì?
HS: Là cơ chế nước đi từ môi trường
nhược trương sang môi trường ưu trương
(Nơi có thế nước cao dến nơi có thế nước
thấp hơn)
GV: Giải thích cơ chế chung của hấp thụ
thụ động các chất tan diễn ra theo cơ chế
khuyếch tán và thẩm thấu không tiêu tốn
năng lượng Khuyếch tán là quá trình
II/ Cơ chế hấp thụ nước và ion khoáng ở rễ cây.
1/ Hấp thụ nước và các ion khoáng từ
đất vào lông hút.
a/ Hấp thụ nước
Sự xâm nhập của nước từ đất vào lông hút theo cơ chế thụ động (thẩm thấu): Nơi có thế nước cao dến nơi có thế nước thấp hơn
- Có 2 nguyên nhân tạo nên gradien thế nước:
+ áp suất thẩm thấu trong tế bào lông hút cao do sự thoát hơi nước ở lá gây
Trang 3phân bố đồng đều các phân tử chất hoà
tan và các phân tử dung môi ( GV Làm thí
nghiệm nhỏ giọt mực cho HS quan sát)
Còn thẩm thấu là trường hợp các chất
đang khuyếch tán gặp phải một màng bán
thấm
GV: Nhờ động lực nào mà nước từ đất vào
lông hút luôn theo cơ chế thụ động?
HS: Vì 2 nguyên nhân SGK
GV: Nhận xét và kết luận
GV: Hãy quan sát quá trình hấp thụ ion
khoáng và trả lời câu hỏi:
Sự hấp thụ ion K+, Ca2+ có cần chất vận
chuyển không? Có cần bơm ion (tiêu tốn
năng lượng) không? Cơ chế đó là cơ chế
chủ động hay bị động?
HS: Cần và đó là cơ chế chủ động
GV: Hãy hoàn thành phiếu học tập sau:
Đặc điểm
so sánh Chủ động Thụ động
Khái
niệm
Tiêu tốn
năng
lượng
Nồng độ
các chất
trong tế
bào với
ngoài tế
bào
HS: Làm việc theo nhóm trong 5 phút
GV: Cho các nhóm lên treo kết quả lên
bảng và nhận xét rồi đưa ra đáp án
nên + Trong dịch tế bào chứa các chất hoà tan là sản phẩm của quá trình trao đổi chất của cây
b/Hấp thụ ion khoáng
Có thể hấp thụ thụ động hoặc hấp thụ chủ động
Phân biệt hấp thụ thụ động và chủ
động
Đặc điểm
so sánh Chủ động Thụ động
Khái niệm
Là vận chuyển các ion ngược chiều gradien nồng độ tiêu tốn năng lượng
Là vận chuyển các ion theo chiều gradien nồng độ không tiêu tốn năng lượng
Năng lượng, bơm ion
cần
Nồng độ các chất trong tế bào với ngoài tế bào
Cao hơn Thấp hơn
- Hấp thụ nước và iôn khoáng bị ảnh hưởng bởi các yếu tố: áp suất thẩm
Trang 4GV: Sau khi nước và ion khoáng được hấp
thụ vào lông hút thì chúng tiếp tục được
chuyển vào mạch gỗ của rễ như thế nào?
Quan sát hình vẽ và cho biết có các con
đường nào và giải thích các cơ chế vận
chuyển đó?
HS: Có 2 con đường: Qua thẩm thấu tế
bào và qua khoảng gian bào
- Thẩm thấu qua các tế bào nước và ion
khoáng chuyển từ tế bào có nồng độ cao
đến nơi có nồng độ thấp sau đó thấm vào
mạch gỗ
- Con đường gian bào: Các ion khoáng
theo các lỗ gian bào chui vào mạch gỗ
GV: Nhắc lại đai Caspari được hình thành
do thể nguyên sinh của tế bào nội bì cho
lắng đọng Suberin tạo thành tạo thành một
dải liên tục Đai Caspari không thấm
nước và các chất tan
thấu, pH và độ thoáng khí của đất Vì lông hút dễ bị gãy và tiêu biến ở môi trường quá ưu trương, quá nhiều chua hay ít ôxi
2/ Dòng nước và các ion khoáng đi từ
đất vào mạch gỗ.
Gồm 2 con đường:
+ Con đường gian bào: Nhưng con
đường này phải dừng lại ở đai Caspari
và nó chuyển sang con đường tế bào chất
+ Con đường theo tế bào chất: Các ion
khoáng được hấp thụ từ tế bào này sang tế bào khác nhờ chức năng bán thấm của màng tế bào, qua tế bào chất nhờ kênh vận chuyển, sợi liên bào….Cuối cùng được chuyển vào mạch gỗ
Củng cố
Hoàn thành phiếu học tập sau:
Nối các cụm từ trong hai cột sao cho phù hợp:
1/ Rễ có khả năng hấp thụ nước và
chất dinh dưỡng là nhờ
2/Con đường gian bào vận chuyển các
chất nhờ
3/ Con đường tế bào chất vận chuyển
các chất nhờ
4/ Tiêu tốn năng lượng
5/ Theo chiều gradien nồng độ
a/ Khả năng hấp thụ thụ động b/ Khả năng hấp thụ chủ động c/ Hệ thống lông hút
d/ Chức năng bán thấm của màng tế bào, qua tế bào chất nhờ kênh vận chuyển, sợi liên bào
e/ Quá trình khuyếch tán và hấp thụ các chất theo gradien nồng độ
Trang 5Bài soạn số 2:Ngày soạn
vận chuyển vật chất trong cây
I/ Mục tiêu:
1/ Tri thức:
Sau khi học xong bài này học sinh phải:
Mô tả được hai dòng vận chuyển các chất trong cây bao gồm các nội dung sau:
- Cấu tạo của các cơ quan phù hợp với chức năng vận chuyển
- Thành phần của dịch được vận chuyển
- Động lực đẩy dòng vật chất di chuyển
2/ Kỹ năng:
- Quan sát hiện tượng để đưa ra nhận xét
3/ Thái độ:
Sau khi học xong bài này học sinh nhận thấy cơ chế của dòng vận chuyển các chất trong cây và giải thích được các hiện tượng xảy ra trong tự nhiên như hiện tượng ứ giọt …tăng thêm yêu thực vật hơn
II/ Thiết bị dạy học.
1/ Giáo viên chuẩn bị:
- Phiếu học tập; Máy tính, máy chiếu
2/ Học sinh chuẩn bị:
- Sách giáo khoa; Bút màu
III/ Tiến trình bài giảng
* ổn đinh lớp và kiểm tra sĩ số
Đặt vấn đề: Bài hôm trước chúng ta đã tìm hiểu về sự hấp thụ nước và ion khoáng
của rễ cây ở trên cạn Vậy, sau khi nước và ion khoáng được hấp thụ vào lông hút thì
được vận chuyển đến đâu theo hai con đường gian bào và tế bào chất? Nước và ion khoáng được mạch gỗ vận chuyển đến các bộ phận khác của cây như thế nào? Ngoài dòng vận chuyển rừ rễ lên (dòng nhựa nguyên) còn có dòng vận chuyển từ lá xuống (dòng nhựa luyện), cấu tạo của các thành phần vận chuyển, thành phần và động lực của dòng vận chuyển đó như thế nào chúng ta tìm hiểu sang bài hôm nay
GV hướng dẫn HS cách ghi bài thành hai cột:
Trang 6Đặc điểm so sánh Dòng mạch gỗ Dòng mạch rây
Cấu tạo phù hợp với
chức năng
Thành phần dịch mạch
Động lực
Hoạt động 1: Tìm hiểu đặc điểm cấu tạo phù hợp với chức năng vận chuyển
Hoạt động của GV - HS Hoạt động của HS
?) Chiếu hình cấu tạo của mạch gỗ và vấn
đáp HS:
Mạch gỗ cấu tạo gồm mấy loại tế bào?
Đặc điểm cấu tạo của các loại tế bào đó là
gì ? (tế bào đó có nhân không? Có tế bào
chất không? Màng của nó có được linhin
hoá không
?)Đặc điểm cấu tạo của hai loại tế bào này
có gì khác nhau?
?) Cách sắp xếp của các tế bào cùng loại
như thế nào?
Chiếu hình thể hiện sự tiến hoá của mạch
gỗ
Quan sát hình 2.5 và cho biết thành phần
cấu tạo của mạch rây gồm mấy loại tế bào
và đặc điểm của loại tế bào đó?
Quan sát hình và trả lời câu hỏi Mạch gỗ cấu tạo gồm 2 loại tế bào
đó là quản bào và mạch gỗ, chúng
đều không có nhân, không có tế bào chất và màng tế bào đều được linhin hoá để vững chắc chịu được áp lực của nước
Khác nhau về hình dạng
Cách sắp xếp là xếp chồng xít lên nhau sao cho các lỗ thủng thông nhau để nước và ion khoáng đi qua
Gồm các tế bào sống là ống rây và tế bào kèm
Hoạt động 2: Tìm hiểu thành phần của dịch, và động lực của dòng vận chuyển.
Hoạt động của GV - HS Hoạt động của HS
Hãy đọc SGK mục I.2 và II.2 để hoàn
thành mục 2 của bảng 1
Gọi 1 HS lên bảng làm và gọi một em
nhận xét
Kết luận
Chiếu hình yêu cầu HS quan sát và đọc
SGK để trả lời câu hỏi:
Đọc SGK và hoàn thành mục 2 bảng 1
Trang 7Gồm các động lực nào giúp cây vận
chuyển nước ngược chiều với trọng lực?
Động lực nào giúp cây vận chuyển dòng
nhựa luyện từ lá đi các bộ phận khác trong
cây?
3 động lực
Do sự chênh lệch áp suất thẩm thấu giữa cơ quan nguồn và cơ quan chứa
Nội dung ghi
Vận chuyển các chất trong cây theo dòng mạch gỗ và mạch rây
( nhựa nguyên, từ rễ lên)
Dòng mạch rây ( nhựa luyện, từ lá xuống) Khái niệm
Là dòng vận chuyển nước và ion khoáng từ dất vào đến mạch gỗ của
rễ rồi tiếp tục dâng lên thân, lá và các
ơ quan khác
Vận chuyển các chất hữu cưo
từ tế bào quang hợp trong phiến lá vào cuống lá rồi đến nơi cần sử dụng hoặc dự trữ
Cấu tạo
phù hợp
với chức
năng
Gồm các tế bào chết là quản bào và
mạch ống
Gồm các tế bào sống là :
Thành
phần dịch
mạch
Nước, ion khoáng, các chất hữu cơ
(axit amin, amit, vitamin, hoocmon)
Saccarozơ, axit amin, vitamin, hoocmon, khoáng
Động lực
Là sự phối hợp của 3 lựuc:
- Lực đẩy (áp suất rễ)
- Lực hút do thoát hơi nước ở lá
(đóng vai trò chính)
- Lực liên kết các phân tử nước với nhau và với thành tb mạch gỗ
Là sự chênh lêch áp suất thẩm thấu giữa cơ quan nguồn (lá) và cơ quan chứa (rễ,…)
Ngoài ra, Cây còn tồn tại dòng vận chuyển ngang nhờ các lỗ bên của các tế bào mạch ống, quản bào và tế bào hình rây
IV Củng cố:
1 Có mấy dòng vận chuyển chất trong cây?
con đường: qua dòng mạch gỗ và dòng mạch rây
2 Nếu 1 số ống mạch gỗ bị tắc, dòng mạch gỗ trong ống có thể di lên được hay không? tại sao?
Trang 8Dòng mạch gỗ trong ống vận có thể tiếp tục đi lên được bằng cách di chuyển ngang qua các lỗ bên cạnh và tiếp tục di chuyển lên
3 Vì sao khi ta bóc vỏ quanh cành hay thân cây thì 1 thời gian sau phía trên chỗ vỏ bị bóc phình to ra?
Trả lời câu trắc nghiệm: chọn phương án đúng giải thích
1 nơi nước và chất khoáng hoà tan không đi qua trước khi vào mạch gỗ của rễ:
A khí khổng
B tế bào biểu bì
C tế bào nội bì
D tế bào nhu mô vỏ
E tế bào lông hút
2 quá trình thoát hơi nước của cây sẽ bị ngừng khi:
A đưa cây ra ngoài ánh sáng
B bón phân cho cây
C tưới nước cho cây
D đưa cây vào trong tối
E tưới nước mặn cho cây
3 nồng độ Ca 2+ trong cây là 0.3% trong đất là 0,1% cây sẽ nhận Ca 2+ bằng cách:
A hấp thụ bị động
B hấp thụ chủ động
C khuếch tán
D thẩm thấu
V Bài tập:
- Trả lời câu hỏi trong sgk
- Làm thí nghiệm quan sát hiện tượng và giải thích
Thí nghiệm: lấy 1 bao poliêtylen trắng bao quanh 1 cành nhỏ có lá của cây trồng trong chậu hoặc ngoài vườn rồi cột miệng bao lại , để 1 ngày sau đó quan sát
VI Rút kinh nghiệm giờ dạy
- kể chuyện của cây
- lấy ví dụ cắm hoa cạn nước
Trang 9Bài soạn số 3:
Thoát hơi nước ở lá
Ngày soạn
I Mục tiêu:
1/ Kiến thức
Sau khi học xong bài này, học sinh phải:
- Trình bày được vai trò của sự thoát hơi nước với đời sống thực vật
- Mô tả cấu tạo của lá thích nghi với khả năng thoát hơi nước
- Trình bày được cơ chế điều tiết độ mở của khí khổng và các tác nhân ảnh hưởng tới quá trình thoát hơi nước ở lá
2/ Kỹ năng
- Khai thác SGK
- So sánh
- Phân tích hình và thuyết minh
3/ Thái độ
Qua bìa này HS biết được Tại sao trồng cây xanh lại điều hoà không khí từ đó có
ý thức trồng và bảo vệ cây xanh
- Vận dụng kiến thức vào thực tiễn đời sống tưới tiêu nước hợp lí cho cây trồng
- Thấy rõ tính thống nhất giữa cấu trúc và chức năng
II Phương tiện:
1/ GV chuẩn bị
- Tranh hình 3.1; 3.2 và 3.3
III Tiến trình bài mới.
* ổn đinh lớp và kiểm tra sĩ số
1 Kiểm tra bài cũ:
Mô tả Cấu tạo của mạch gỗ thích nghi với chức năng vận chuyển nước và ion khoáng từ rễ lên lá?
2 Tiến trình giảng bài mới:
GV: Đặt vấn đề
Trang 10Bài trước chúng ta đã nhắc đến động lực đầu trên của dòng vận chuyển nước
và ion khoáng từ rễ lên lá là sưi thoát hơi nước ở lá Bài này chúng ta sẽ nghiên cứu
kỹ về quá trình đó
Hoạt động 1: Tìm hiểu vai trò của quá trình thoát hơi nước
?) Tại sao khi mất công sức để hút nước
mà cây lại thoát mất 98%?( dựa vào SGK
muck I tr 15)
?) Một trong 3 động lực giúp rễ hút nước
và ion khoáng là gì?
? ) Tại sao khi trời nắng đi qua gốc cây
cảm thấy mát như đi ngang qua hồ nước?
Kết luận lại
Dựa vào hình 3.4 hãy mô tả sự thoát hơi
nước qua khí khổng?
Vẽ hình và mô tả lại
Lớp cutin là gì? Tại sao nó lại tham gia
vào quá trình thoát hơi nước?
So sánh sự thoát hơi nước ở cu tin và lỗ
khí khổng bằng cách hoàn thành bảng 1
Các tác nhân ảnh hưởng đến sự đóng mở
khí khổng là ảnh hưởng đến sự thoát hơi
nước
?) Dựa vào SGK mục III tr 18 và hoàn
thành bảng 2
Khi cây hạn hán có hiện tượng gì?
HS: Cây sẽ rụng lá, héo và chết
Khi cây ngập úng có hiện tượng gì? dựa
vào đâu để tưới tiêu hợp lý?
HS: Cây sẽ rụng lá và chết
Dựa vào đặc điểm di truyền, pha sinh
I Vai trò của quá trình thoát hơi nước.
Gồm 3 vai trò quan trọng:
II Thoát hơi nước qua lá
1 Lá là cơ quan thoát hơi nước
2/ Hai con đường qua khí khổng và qua cutin
Chủ yếu qua con đường khí khổng (3/4
đối với cây ưu bóng, còn 9/10 với cây ưa sáng)
- Cơ chế đóng mở khí khổng:
- Qua con đường khí khổng là chủ yếu và
được điều chỉnh bằng sự đóng mở khí khổng
- Qua con đường một lượng nhỏ và không tự điều chỉnh được
III Các tác nhân ảnh hưởng tới sự thoát hơi nước :
IV Cân bằng nước và tưới tiêu hợp lý cho cây.
Cây có cơ chế điều hòa sự cân bằng nước trong cây khi cơ chế điều hòa không
Trang 11trưởng, phát triển của giống và loài cây,
đặc điểm của đất và thời tiết mà tưới tiêu
hợp lý
thực hiện được cây sẽ phát triển không bình thường
Hoạt động 4: Củng cố
Gọi một HS đứng lên đọc phần ghi nhớ
Hãy giải thích: Cây trong vườn và cây trên đồi cây nào thoát hơi nước qua cutin mạnh hơn? Vì sao?
? Vì sao khi trồng cây người ta phải cắt bớt lá?
IV Rút kinh nghiệm giờ dạy