Đồng dao và trò chơi dân gian cho trẻ mầm non

có lẽ thời thơ ấu, ai trong mỗi chúng ta cũng đã từng chơi một vài trò chơi dân gian, đọc những bài vè, câu đố, thuộc một vài câu đồng dao. Đó chính là nguồn tri thức dân gian quý báu được gọt giũa, chỉnh sửa và truyền từ đời này qua đời khác. Nội dung của nó phản ánh về cuộc sống xã hội con người. Nhiều bài trong số đó chứa những nội dung mang tính giáo dục cao.Cuốn sách này cung cấp những bài đồng dao, trò chơi dân gian phù hợp với độ tuổi mầm non, bước đầu cho trẻ tiếp cận với loại hình nghệ thuật dân gian này một cách nhẹ nhàng, vui vẻ.

HOANG CONG DUNG

(Sưu tầm, biên soạn)

DONG DAO VA TRO CHOI DAN GIAN (6

CHO TRE MAM NON

HOANG CONG DUNG

(Sưu tầm - biên soạn)

Lời nói đầu

Có lẽ thời thơ ấu, ai trong mỗi chúng ta cũng đã từng chơi một vài

trò chơi dân gian, đọc những bài vẻ, câu đố, thuộc một vài câu đồng đao Đó chính là nguồn trị thức dân gian quý báu được gọt giũa, chỉnh sửa và truyền từ đời này qua đời khác Nội dung của nó phản ánh về cuộc sống xã hội con người Nhiều bài trong số đõ chứa những nội

dung mang tính giáo dục cao

Chỉ thị số 40/2008/CT-BGDĐT ngày 22/7/2008 của Bộ trưởng Bộ

Giáo dục và Đào tạo về việc phát động phong trào thí đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” trong các trường phổ thông giai

đoạn 2008 - 2013 có nêu “Tổ chức các trò chơi đân gian và các hoạt

động vui chơi giải trí tích cực khác phù hợp với lứa tuổi của học sinh”

Tài liệu “Hướng dẫn nhiệm vụ năm học 2008-2009” của Bộ đối với

giáo dục Mâm non cò nêu một trong ba vấn đề trọng tâm triển khai

cuộc vận động !à “Lựa chọn và đưa bài hát dân ca, trò chơi dân gian

vào hoạt động vui chơi tích cực cho trễ”

Xuất phát từ mục tiêu đó, chúng tôi đã tìm hiểu, nghiên cứu nhiều

nguồn tài liệu có giá trị liên quan đến nội dung trên và xây dựng cuốn

Đồng dao và trò chơi dân gian cho trẻ mầm non Cuốn sách này cung cấp những bài đồng dao, trò chơi dân gian phù hợp với độ tuổi mầm non, bước đầu cho trẻ tiếp cận với loại hình nghệ thuật dân gian này một cách nhẹ nhàng, vui vẻ.

Cuốn sách gồm hai phần : Phần một : Đồng dao

Phần hai : Trò chơi dân gian

Việc sưu tẩm, biên soạn cuốn sách còn mang tính chủ quan, chung

tôi rất mong được sự đóng góp ý kiến, tư liệu của bạn đọc để tài liệu

hoàn chỉnh hơn trong lần xuất bẳn sau

Hoàng Công Dụng

Rùa bò dưới nước, khỉ ngồi trên cây

Con vượn nó ở trên cây

Nó chả xuống đất, nó hay hót tài

Con hươu mà ở trên rừng

Một năm mười hai tháng, nó từng uống nước khe

Con hươu mà ở trên rừng

Ăn no tắm mát mọc sừng đôi bên

°' Mồng : mào gả

Đầu, tai không có bò ngang cả đời

Con cá mà có cái đuôi

Hai vây ve vẩy nó bơi rất tài Con rùa mà có cái mai

Cái cổ thụt ngắn, thụt dài vào ra Con voi mà có hai ngà

Cái vòi nó cuốn đổ nhà, đổ cây

Con chim mà có cánh bay

Bay cùng Nam, Bắc, Dông, Tây tỏ tường

Con méo, con méo, con meo

›

Ai day may tréo, chang day em tao

Con mèo, con méo, con meo

Muốn ăn thịt chuột thì leo xa nhà

Con diều hung ác

Bay lượn trên đầu

Gà con ở đâu ?

Về mau mẹ ủ

Mẹ con đông đủ

Chẳng sợ diều hâu !

Kiến càng kiến kệ

Kiến mệ kiến con

Kiến ở trên non

Là con kiến nhót

Hay đi lót thót

Là con kiến hôi

Chân vướng nhọ nồi

Lầ con kiến nhện

Vừa đi vừa liệng

La con kiến bay

Nghé ạ nghé ơ f

Nghé như ổi chín

Như mây chín chùm Như chum đựng nước

Như lược chải đầu

Lông trơn như đầu

Chân trước chân sau

Đảng đà đúng đỉnh

Má đây núng nính

Nghé đẹp, nghé yêu

Bê là bê vàng,

Bê đừng rẻnh ràng,

Bê đi với mẹ

Bê đừng chạy xuống bể

Bê đừng chạy lên ngàn

Mà cọp mang,

Mà sấu nuốt

Đi tìm nơi cỏ tốt

Bê gam cho ngon

Bê là bê con

Bê là bê vàng

Mày hót tao nghe ! Mày ru tao ngủ !

Tao ngủ cho say !

Mẹ tao đi chợ Tây

Mẹ tao đi chợ Đông

Mua về cho tao ba quả hồng

Tao cho chích choè một quả

Chích choè ! Chích choè nảy !

Chích choè ! Chích choè !

Đố là con gì ?

Con vit cap cap !

Con ga cuc cuc !

Con chó gâu gâu !

Nó sủa gâu gâu !

Nó bảo lâu lâu

Moi dua, moi qua

La con qua gia

Tiếng kêu ả à

Là con bìm bịp

Vừa đi vừa nhịp

Là con chìa vôi

Là con ông lãot®,

b) Chu dé Thuc vat Khế với sung, khế chua sung, chát

© Dige tdi : Loại chìm giống cò nhưng lông màu xám và to hơn cò

®! Chim to hơn điệc, thường đứng một chỗ kiếm ấn

* Mít vàng, cam đỏ

Hai tay ôm cột

Cây cam, cây quýt

Mình giống gà xước

Vốn thiệt trái thơm

Cái đầu chờm bơm

Thổi nghe rất kêu

Là trái cóc kèn Đua nhau đi rèn

Là trái đậu rựa

Đua nhau chọn lựa

La trái đành đành

Ngọt lim cam sành Chuối cau chuối sứ

Nhưng gì lí sự

Bằng táo với hồng Những gái chưa chồng

Muốn ăn mua lấy

2tr

5

c) Chủ để Bản thân, Trẻởng mam aon

Gọi thì da, bao thì vâng

Con nhà lễ phép nói năng dịu đàng

Những câu thô tục sô sàng, Giữ mồm ta chớ nói quảng nói xiên

Đói phải cho sạch Rách phải cho thơm

Ban thiu lom nhom

Doc đường chớ có chơi bời thần thơ

Con cò trắng bạch như bông Mỗi ngày nó đứng rỉa lông mấy lần

Rỉa xong lại xắn cao quần

Tìm nơi trong sạch rửa chân kĩ cảng

Chú mèo đi học đường xa

Bỏ mũ ở nhà, chẳng chịu đội đi

Trưa về nằm sốt li bì

Bỏ cơm, tốn thuốc, mất đi học chiều.

Chân em chưa rửa

Miệng cười chân bước

Đi trước, đi sau

Đi mau, đi chậm

Chân giậm, tay giơ

Anh nào nhảy đẹp

Anh nảo nhảy cao Nhảy qua hàng rào

Chiếm ngay giải nhất

Cái cò cái vạc Cái nhác cái lười

Rủ nhau đi chơi

Ba nơi bốn chốn Hay trốn việc nhà

d) Chủ để Nghề nghiệp

Kéo cưa lừa xẻ

Ông thợ nào khoẻ

Về ăn cơm vua

Ông thợ nào thua

Về bú tí mẹ

Chân ai rửa khéo

Trắng trẻo như tiên

Uauap!

Bắt chập lá tre Bắt đè lá muống

Bắt cuống lên hoa

Bắt gà mổ thóc

Bắt học cho thông

Cầày đồng cho sớm

Nuôi lợn cho chăm

Nuôi tầm cho rỗi

Dệt cửi cho mau Nuôi trâu cho mập

Ùà, ù ập !

© Di trau : di chan trau

® Bay : dụng cụ xây nhà của thợ xây

Mười ngón tay

Ngón đi cày Ngón tát nước

Ngón dò biển Tôi ngồi đếm

Mười ngón tay !

8) Chu dé Gia dinh

Đồng dao nối vòng

a Bài thứ nhất

Chim ri la di sao sau

Sáo sậu là cậu sáo đen

Con giúp mẹ cha

Chia ra năm phân

Mua con ông lão

Vita mua vừa dạo

Hết rồi

Bản khác -

Giả gạo Say sưa

Còn thừa

Để tối

Ai vay

Nói dối Hết rồi Chống cối lên

Nung nung na na Con di véi ba

Chóng ngoan chóng lớn

Chóng lớn đi cày

“if Lay day bát cơm

L Lay rom dun bép

Lớn đi xúc tép

Cho bà bát canh

Lớn đi trồng chanh

Cho bà bát giấm

Lớn con đi tắm

Đỡ phải phiên bà

Nung nung, na na

Ba bà đi chợ mua bốn quả dưa

Chia đi chia lại đã trưa mất rồi

May sao lại gặp một người

Ba bà ba quả phần tôi quả này

Buổi mai ngủ đậy

Ăn một bụng cơm cho no

Chạy ra chợ nọ

Mua chín cái trách?

Đặt quách lên lò :

Một, cái kho ngò

Hai, cái kho cải

Ba, cái kho nải chuối xanh Bốn, cái nấu canh rau má Năm, cái kho cá chim chim

Sau, cái kho rim thịt vịt

Bảy, cái làm thịt con ga

Tám, cái kho cà đu đủ

Chín, cái kho củ khoai môn

*® Trách : niều đất

Ba Cong di chợ trời mưa Cái Tômcái ch Tép di đưa bà

Cong, Đưa bà đến quãng đường cong, đưa bà về

BAN THICH NHAT CON CHIM Gi?

CÁI BỔNG

Nhạc : PHAN TRAN BANG

Vita phdi Lời : Cá dao cổ

Cai Béng là cai Béng bang, là cái

mai chăm chỉ không dừng đổ kim, không dừng đổi

aE ae =

=:

- kim Km dài chỉ phut, kim ngắn chỉ giở, suốt

CON CUA MA CO HAI CANG

Nhac : BUL XUAN HONG

Hoi nhunh - Hom hinh Lời : Đồng dao

DEM VA NGAY

Nhạc : HOÀNG CÔNG DỤNG

Lời : Đồng dao

Li CON CUA

Nhac : PHAN VAN MINH

Phong theo déng dao

TAP TAM VONG

Nhạc : LÊ HỮU LOC

Lời : Đồng dao

= = Sa = —

2 Tập tấm vông tay khôngtay có

THẢ DIỀU

Biến soun : NGUYEN VAN HOA

LE ANH TRUNG Biên soạn :Dựa theo bài Chap Kon Khleng -

Đồng dao Khmer Nam Bộ

di Mau mau tinh dậy mà đi ra

40

TRÒ CHƠI GIỮ EM

Nhạc và lời :

z Vung vải vungvai mau đài rổi mau lớn Bà

PHAN II

TRÒ CHƠI DÂN GIAN

I- LỜI DẪN

Phan này giới thiệu một số trò chơi dân gian dành cho lứa tuổi mầm

non (đặc biệt là các cháu tuổi mẫu giáo lớn) của nhiều vùng miền đã

được các nhà nghiên cứu sưu tầm, tuyển chọn Các trò chơi được sắp

xếp theo cách thức tổ chức chơi, hình thức chơi như trò chơi có dụng,

cụ, chơi vận động toàn diện, vận động các ngón tay, chơi theo nhóm

Ngôn ngữ, cách sử dụng đại từ nhân xưng, cách gọi đối tượng chơi

trong phần này có thể được dùng khác đi cho phù hợp với môi trường,

trong nhà trường Tuỳ theo sự linh hoạt của giáo viên mà có thể thực hiện trò chơi khác đi một chút cho phù hợp với từng điều kiện, hoàn

cảnh của mỗi trường, mỗi địa phương ; tuỳ theo sự hứng thú tham gia của trẻ mà giáo viên có thể cho trẻ chơi nhiều lần hay ít hơn

Giải thưởng, hình phạt trong các trò chơi dân gian thông thường

rất đơn giản : nhiều khi chỉ là những tràng vỗ tay, những câu khen,

những cái búng tai, búng tay, nhảy lò cò, trồng cây chuối, cõng người thắng chạy một vài vòng ; có khi là chính những công cụ, vật dụng

ding trong trò chơi như mấy cái vỏ hến, mấy hòn bi, hòn sỏi , thậm

chí xác định người thắng thua đơn giản chỉ là để đổi vai chơi Giải

thưởng quan trọng nhất đáng nói ở đây có lẽ chính là các thành viên

được tham gia chơi cảm thấy thư giãn, thoải mái mà không tính đến

chuyện thắng thua.

eS

Nhiều trò chơi được chia theo nhóm, cặp ; để xác định nhóm nảo,

bên nào được làm trước, hoặc được ưu tiên thì thường được thựchiện ©) '

bằng hình thức Oẳn tù tì, có thể tạm gọi là một hình thức bốc thăm

phân chia Cách thức chơi là đổ bằng hai nắm tay của hai đại diện

nhóm Sau khi đồng thanh đọc “Óãn tt ti ra cát gì ra cái này” hoặc

ng&n gon hon la “Oan ta ti’ (One — two — three) hay “Mot hai ba"

(Một hai ba) thì mỗi bên sẽ giơ một thứ : Kéo (2 ngón), đinh/dùi (1

ngón), búa (nắm tay), lá/ giấy (xoè tay)

— Buia được kéo và đỉnh, thua lá

— Dinh được lá và kéo, thua búa

— Kếo được lá, thua búa và đỉnh

— Lá được búa, thua đỉnh và kéo

Nếu cùng ra một thứ thì hoà, phải "oẳn" lại

Trường hợp có 3 —'4 người cùng thực hiện thì cứ tính theo hình

thức trên để loại dần hoặc phân chia thứ tự, ngôi thứ

II - MỆT SỐ TỪ NGỮ TRONG TRÒ CHƠI DÂN GIAN

Trong quá trình diễn ra các trò chơi, trẻ sử dụng rất nhiều ngôn ngữ

mang tính khá chuyên biệt cho đối tượng, động tác, diễn biến cuộc

chơi Chúng tôi nêu ra và diễn giải một cách đơn giản nhất một số từ

x

4"

mi

\

1, An: thắng, chiếm lĩnh, thu được vat dung, đồ chơi của đối phương,

tóm (túm) được đối phương

2 Bắt : giống như “ăn”

3 Bắt cái : một người tự nguyện đứng ra cầm đồ chơi hoặc mấy lá

thăm, những người khác nhận lấy một thứ và so sánh theo một quy

định nào đó để xác định người đứng đầu, cầm trịch cuộc chơi

4 Cả làng : tất cả những người tham gia trò chơi đó

5 Cái, quân/con cái : đồ chơi, vật dụng to nhất trong những, vật

dụng của một trò chơi, một ván chơi ; hoặc được dùng chủ đạo trong

trò chơi Một “cái” có thể đổi được nhiều quân (con), có giá trị bằng

nhiều quân

6 Cái, nhà cái : Người tự nhận hoặc được chỉ định hay qua các hình

thức bắt thăm, bắt cái để trở thành người đứng đầu cuộc chơi, ván chơi

7 Chơi tay đôi (tay ba, tay tư ) : chơi hai người (ba người, bốn người )

8 Con (quân) : những đồ chơi, vật dụng nhỏ đều nhau (hoặc gần

đều nhau), có giá trị về lượng như nhau và nhỏ hơn cái

9 Đâu trò : có thể là cái, cũng có thể là người đứng đầu một nhóm,

một phe

10 Đề : hơn, cao hơn, thắng

11 Đi : thực hiện lượt chơi của mình

12 Khảo cái : tuỳ trò chơi mà có thể tung hứng quân xem ai được

nhiều lượt ; hoặc ném, đẩy, hất "cái” ra xa, ai xa hơn và đúng quy định

thì được đi trước, làm trước

lll - TRO CHOI DAN GIAN VOI TRE MAM NON

1 Cưới ngựa nhong nhong"!

Chia trẻ ra thành từng nhóm, mỗi nhóm 5 đến 7 trẻ, mỗi trẻ cảm

một cây gây gia làm ngựa, lấy một sợi đây nhỏ buộc vào đầu gậy làm

cương Đứng xếp hàng ngang, hai chân kẹp vào cây gậy giả làm động

tác cưỡi ngựa, một tay giữ dây cương Khi nghe hô lệnh "Hai ba!”

thì cùng chạy phóng nhanh lên phía trước, vừa cười ngựa chạy vừa

hát lên :

Nhong nhong ngựa ông đã về Cat cỏ Bồ Đề cho ngựa ông ăn

Trò chơi này khá phổ biến và dễ chơi Giáo viên có thể khai thác trò

chơi này để giúp trẻ hoạt động vận động cơ bản như đi, chạy Trẻ chạy

nhanh, chậm theo hiệu lệnh của cô : nước kiệu, phi nước đại

2 Ném giỏ

Giỏ tre đan mắt cáo, đường kính 60cm, buộc vào đầu cây tre cao cỡ

3m, chôn chặt ở sân đình làm cột

Quả ném bằng trái bưởi

Người chơi đứng xếp hàng đọc trước cột Từng người ném quả

bưởi vào giỏ Mỗi người được nẽm ba đến năm lần theo quy định

Nếu quả bưởi rơi xuống đất, người chơi được nhặt ném tiếp cho đến

hết số lượt Quả bưởi lọt vào giỏ là thắng Nếu ném không trúng vào

giỏ, hết lượt phải ra cho người sau lên chơi

Nếu chơi hai cột, lập hai đội số người ngang nhau Đội nào ném

bưởi vào giỏ trước lả thắng cuộc

Trò chơi ném giỏ xưa tổ chức ở hội làng Phù Ninh (nay là xã Ninh

Hiệp) huyện Gia Lâm

"Có sách ghi “nhoong nhoong”, ở đây chúng tôi gh theo cách phát âm của một số

vùng đồng bằng Bắc Bộ

Đối với trò chơi này, giáo viên có thể dễ đàng áp dụng linh hoạt

bằng cách tạo ra những chiếc giỏ va dùng những quả ném bằng, một

số chất liệu thích hợp

3 Ném vòng cổ chai

Chuan bj

— 3 cái chai

~ Chín cái vòng đường kính từ 15 ~ 20cm (trong dân gian dùng tre

để tạo lên những chiếc vòng này)

Cách chơi : Đặt 3 cái chai thành một hàng, thắng cách nhau 50 —

60cm Vẽ vạch chuẩn cách chai từ 100 - 150cm Tuy theo khả năng của

trẻ và mức độ chơi khác nhau mà tăng dẫn khoảng cách Trẻ xếp 3

hàng đứng dưới hàng kẻ, mỗi lần chơi cho 3 trẻ ném, mỗi trẻ ném 3

vòng, thi xem ai ném được nhiều vòng lọt vào cổ chai lả người đó

thắng, cuộc

4 Đánh cầu

Chuẩn bị : Dùng một đông tiền hoặc một mảnh kim loại tròn,

mỏng, có lỗ ở giữa Lấy giấy mỏng hoặc mấy chiếc lông gà kết lại

xuyên qua lỗ để giữ lấy đồng tiền Lông gà hoặc giấy được vuốt thắng

gọi là ngọn cầu

Cách chơi

Lần đâu chơi từng trẻ một Khi bắt đầu chơi, trẻ để cầu trên lòng,

bàn tay, tung lên rồi lại ngửa bàn tay ra để đỡ cầu Khi đã đỡ được cầu

vào lòng bàn tay, lại tiếp tục tung lên rồi lại đỡ Cứ như vậy cho đến

khi nào không đỡ được cầu, để cầu rơi xuống đất là hỏng, mất lượt

chơi Trong lúc tung và đỡ cầu thì đếm xem đỡ được bao nhiêu lần

Ai đỡ được nhiều hơn là thắng

Khi chơi đã thành thạo thì có thể chuyển sang đánh bằng vợt Vợt

có thể được làm từ một mảnh bìa cứng Trẻ chơi với nhau từng đôi