Bài 23. Viếng lăng Bác

( Sự trở lại của hình ảnh hàng tre tạo cho bài thơ có kết cấu đầu cuối tương ứng, bổ sung nét nghĩa cây tre trung hiếu) - H- K,G: Cách diễn đạt này đã cho ta hiểu tình cảm gì của tác giả[r]

Ngày soạn:

Ngày dạy:

Tuần 26, Tiết 126+127

Văn bản: VIẾNG LĂNG BÁC

- Viễn

Phương-A.MỤC TIÊU BÀI HỌC: Giúp hs:

1 Kiến thức:

- Những tình cảm thiêng liêng của tác giả, của một người con từ miền Nam ra viếng lăng Bác.

- Những đặc sắc về hình ảnh, tứ thơ, giọng điệu của bài thơ

2 Kĩ năng:

- Đọc –hiểu một văn bản thơ trữ tình

- Cĩ khả năng trình bày những suy nghĩ, cảm nhận về một hình ảnh thơ, một khổ thơ, một tác phẩm thơ

3 Thái độ: GD HS lịng kính yêu Bác, ý thức học tập xứng đáng cháu ngoan Bác Hồ.

B KĨ NĂNG SỐNG CƠ BẢN ĐƯỢC GIÁO DỤC TRONG BÀI:

- Tự nhận thức được vẻ đẹp nhân cách Hồ Chí Minh, qua đĩ xác định giá trị cá nhân cần phấn đấu để học tập và làm theo chủ tịch Hồ Chí Minh

- Suy nghĩ sáng tạo: đánh giá, bình luận về ước muốn của nhà thơ, về vẻ đẹp những hình ảnh thơ trong bài thơ

C CHUẨN BỊ PHƯƠNG TIỆN DẠY - HỌC:

- GV: + Thiết kế giáo án: đọc SGK, SGV, tài liệu tham khảo

+ Định hướng dạy học: theo hướng tích hợp, tích cực

- HS: Đọc VB, tìm hiểu chú thích, thực hiện các câu hỏi đọc hiểu văn bản

D NHỮNG ĐIỂM CẦN LƯU Ý:

* Nội dung:

- Cảm nhận được niềm xúc cảm chân thành, tha thiết của người con miền Nam đối với Bác Hồ

- Thấy được sáng tạo nghệ thuật độc đáo của tác giả thể hiện trong bài thơ

* Các phương pháp/ kĩ thuật dạy học tích cực cĩ thể sử dụng :

- KT động não: suy nghĩ, tình bày cảm nhận về ước muốn của tác giả, từ đĩ liên hệ với bản thân để thể hiện ý thức phấn đấu học tập và làm theo tấm gương cao cả của Bác Hồ

- KT chia nhĩm, thảo luận , trình bày 1 phút về những cảm nhận, ấn tượng của bản thân về nội dung và nghệ thuật của bài thơ

E TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY-HỌC:

* E1 Ổn định: (1’)

*E.2 Kiểm bài cũ: (9')

1.Đọc thuộc lịng bài thơ? Trình bày những điều tâm niệm của Thanh Hải trong bài thơ?

2 Đọc thuộc lịng bài thơ? Trình bày những cảm xúc của nhà thơ trước mùa xuân của thiên nhiên, đất nước?

*E.3 Giới thiệu bài: (1’ Đề tài Bác Hồ đã trở thành phổ biến đối với thơ ca Việt Nam hiện

đại Tố Hữu đã nhiều lần viết về Bác rất hay từ trong kháng chiến chống Pháp đã đến thăm nhà

Bác, khi Bác qua đời đã dắt em vào cõi Bác xưa để Theo chân Bác Minh Huệ dựng lại một đêm Bác khơng ngủ ở chiến trường Việt Bắc, hơn nữa thế kỉ Chế Lan Viên viết Hoa trước lăng người.

Cịn Viễn Phương kể lại lần đầu từ Nam bộ ra viếng vị cha già của dân tộc

* E.4 Tổ chức các hoạt động dạy - học trên lớp:

Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Nội dung cần đạt

HĐ1: Hướng dẫn đọc – tìm

hiểu chú thích (7’)

I TÌM HIỂU CHUNG:

MT: Giúp HS nắm những nét

khái quát về tác giả, tác phẩm

1.Hướng dẫn tìm hiểu tác

giả:

H TB : Những nét chính cần

nhớ về tác giả Viễn Phương?

Bổ sung: Thơ Viễn Phương

thường nhỏ nhẹ, giàu tình cảm

và chất mơ mộng ngay trong

hồn cảnh chiến đấu ác liệt ở

chiến trường Trong suốt thời

kì chống Mĩ, VP hoạt động ở

vùng ven Sài Gịn và chiến

trường Nam Bộ

2.Hướng dẫn tìm hiểu tác

phẩm:

H TB : Xuất xứ văn bản

Viếng lăng Bác?

Nhận xét, kết luận

HĐ2:Hướng dẫn đọc–hiểu

văn bản (60’)

MT:Những tình cảm thiêng

liêng của tác giả, của một

người con từ miền Nam ra

viếng lăng Bác.Những đặc

sắc về hình ảnh, tứ thơ, giọng

điệu của bài thơ.Rèn kĩ năng:

Đọc -hiểu một văn bản thơ trữ

tình, trình bày những suy

nghĩ, cảm nhận về một hình

ảnh thơ, một khổ thơ, một tác

phẩm thơ.

1.Hướng dẫn đọc:

Giới thiệu cách đọc: vừa tình

cảm vừa trang nghiêm, vừa

tha thiết vừa đau xĩt lẫn tự

hào Nhịp châm, lắng sâu, khổ

cuối đọc nhanh hơn, giọng

cao lên

GV đọc một lần

H TB: Đọc VB?

Nhận xét, rút kinh nghiệm

chung về phần đọc của HS

2.Hướng dẫn tìm bố cục

H K Em hãy chia bố cục bài

Nêu Nghe

Nêu Nghe

Nghe hướng dẫn

Nghe đọc Đọc diễn cảm Nhận xét Chia bố cục

1.Tác giả:

- Tên thật: Phan Thanh Viễn ( 1928- 2005) – quê ở An Giang,

là một trong những cây bút cĩ mặt sớm của lực lượng văn nghệ giải phĩng ở Miền Nam

- Thơ Viễn Phương thường nhỏ nhẹ, giàu tình cảm, mơ mộng ngay trong những hồn cảnh chiến đấu ác liệt

2.Tác phẩm: Năm 1976, sau

ngày đất nước thống nhất, lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng vừa khánh thành, Viễn Phương ra thăm miền Bắc rồi vào viếng lăng Bác Bài thơ ra đời trong hồn cảnh đĩ Trích từ “ Như mây mùa xuân”

II ĐỌC, HIỂU VĂN BẢN:

1 Đọc:

2 Bố cục: 3 phần

GV sửa chữa, treo bố cục để

HS đối chiếu

Bố cục: 3 phần

- K 1,2: Cảm xúc trước

lăng

- K3: Cảm xúc khi vào

lăng

- K4: Cảm xúc khi rời

lăng

H G Phát biểu suy nghĩ của

em về cảm xúc bao trùm và

mạch vận động của tâm

trạng nhà thơ trong bài?

3.Hướng dẫn phân tích chi

tiết:

-Yêu cầu Hs đọc lại 2 khổ thơ

đầu

H TB, HN: Câu thơ đầu như

một câu văn xuơi, cho em biết

điều gì?

H K, G: Em cĩ nhận xét gì

khi tiêu đề là Viếng lăng Bác

nhưng câu thơ đầu lại viết:

thăm lăng Bác? Từ thăm và từ

viếng cĩ ý nghĩa khác nhau

như thế nào?

Chốt lại: Viếng là đến chia

buồn với thân nhân người đã

-Niềm xúc động thiêng liêng, thành kính, lịng biết ơn và tự hào pha lẫn nỗi xĩt đau khi tác giả từ MN ra viếng lăng Bác Cảm hứng ấy đã chi phối giọng điệu của bài thơ

Đĩ là giọng thành kính, trang nghiêm phù hợp với khơng khí thiêng liêng ở trong lăng

Cùng với giọng suy tư trầm lắng là nỗi đau xĩt lẫn niềm

tự hào

Mạch vận động của cảm xúc

đi theo trình tự cuộc vào lăng viếng Bac Mở đầu là cảm xúc về cảnh bên ngồi lăng

Tiếp đĩ là xúc cảm trước dịng người vào viếng Bác, suy nghĩ về Bac khi nhìn thấy Bac Cuối cùng là niềm mong ước thiết tha khi sắp phải rời xa Bác

- Đọc Tl:

T luận:

Nghe

3 Hiểu văn bản:

a Tâm trạng cảm xúc của nhà thơ trước lăng:

- “ Con ở MN ra thăm lăng Bác”

chết Thăm là đến gặp gỡ,

chuyện trò với người đang

sống

Nhan đề dùng từ Viếng

theo nghĩa đen, trang trọng,

khẳng định Bác đã mất; còn

câu thơ dùng từ thăm là ngụ ý

nói giảm Bác còn sống mãi

trong lòng nhân dân miền

Nam gợi sự thân mật gần gũi

H TB, HN: Em hãy tìm lời

xưng hô trong câu thơ đầu?

H K,G: Từ xưng hô ấy gợi

cho em sự cảm nhận như thế

nào?

H K, G: Tình cảm của nhân

dân đối với Bác Hồ là tình

cảm thân mật gần gũi như

quan hệ trong gia đình Em

còn biết những câu thơ nào

nói về quan hệ này?

H G: Vậy là người Việt Nam,

ai cũng gọi Bác, xưng con Đó

là cách xưng hô tự nhiên

Nhưng trong mạch cảm xúc

“con ở miền Nam” của tác giả

đã bộc lộ tâm trạng gì?

Bình: Câu thơ đầu: Con ở

miền Nam ra thăm lăng Bác”

chỉ gọn như một lời thông

báo, nhưng gợi ra tâm trạng

xúc động của một người con

từ chiến trường miền Nam sau

bao năm mong mỏi, bây giờ

mới được ra viếng Bác Tác

giả dùng từ “thăm” gợi sự gần

gũi thân mật: con về thăm nơi

Bác ở, thăm chỗ bác nằm

Hơn nữa, đứa con miền nam

lại có ý nghĩa sâu sắc vì sinh

thời Bác thường ấp ủ trong

lòng: “Miền nam trong trái

tim tôi” Miền nam và bác có

sự gắn bó mật thiết: Bác xem

miền Nam là nhà, nhân dân

miền Nam xem Bác là cha:

Bác nhớ miền nam nỗi nhớ

nhà

Miền Nam mong Bác nỗi

Tl:

Tl: Nghe thân mật, gần gũi, chứa chan tình cảm

Tl: Người là cha là Bác là anh.

Quả tim lớn lọc trăm dòng máu đỏ

Tl: hình ảnh quen thuộc gần gũi với xóm làng VN

Nghe

- Xưng hô: Con- Bác -> Gợi sự thân mật, gần gũi, chứa chan tình cảm

 Tâm trạng vô cùng xúc động

mong Cha

Cách xưng hô của tác giả vừa

thể hiện được cái chung

nhưng đồng thời cũng nói lên

được cảm xúc riêng đang trào

dâng mạnh mẽ

H TB, HN: Về thăm lăng

Bác, hình ảnh đầu tiên đậm

nét nhất đối với tác giả là hình

ảnh nào?

H K: Khi nói về hình ảnh

hàng tre, tác giả sử dụng biện

pháp nghệ thuật gì?

H G: Qua hình ảnh ẩn dụ

mang ý nghĩa tượng trưng kết

hợp với thành ngữ, tác giả

muốn nói lên điều gì?

GV : hình ảnh đầu tiên mà tác

giả thấy được và là ấn tượng

đậm nét về cảnh quan bên

lăng Bác là hàng tre Thì ra,

đến đây, nhà thơ lại gặp một

hình ảnh hết sức quen thuộc

của làng quê, của đất nước

Việt Nam đã trở thành một

biểu trưng cuả dân tộc: Cây

tre Cây tre đã trở thành cây

tre Việt Nam là biểu tượng

của sức sống bền bỉ, kiên

cường của dân tộc:

“Tre xanh … chuyện ngày

xưa … Thân gầy guộc … Mà

sao nên lũy …”… Hay nhà

văn Thép Mới cũng đã viết :

Tre xung phong vào xe tăng

đại bác Tre giữ làng, giữ

nước, giữ mái nhà tranh, giữ

đồng lúa chín Tre hy sinh để

bảo vệ con người Tre anh

hùng lao động Tre anh hùng

chiến đấu!

Nhưng hình ảnh hàng tre

mới như khúc dạo mở đều mở

ra hàng loạt suy tưởng khác,

sâu lắng, mênh mong, chúng

ta cùng nhau tìm hiểu khổ 2

- Gọi đọc khổ 2

H TB: Chú ý hình ảnh mặt

Tl: Hàng tre

Tl: Tả thực, ẩn dụ- mang ý nghĩa tượng trưng, sử dụng thành ngữ

Tl

Nghe

Đọc Tl: hình ảnh “mặt trời” ở câu

1 là thực, câu 2 là chỉ Bác

-Hàng tre:

+ Bát ngát + Xanh xanh VN + Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng

(tả thực, ẩn dụ - tượng trưng, thành ngữ)

 Tre chính là hình ảnh tượng trưng của con người Việt Nam với vẻ đẹp thanh cao sức sống kiên cường bất khuất

- “Ngày ngày …

trời trong hai câu thơ này So

sánh hai hình ảnh này?

H K, G: Tác giả sử dụng nghệ

thuật gì ở đây? Tác dụng?

- Gọi đọc 2 câu kế

H: Em hiểu hai câu thơ này

thế nào?

- GV nĩi thêm: Tố Hữu cũng

cĩ bài “Theo chân Bác” với 2

câu:

“Bảy mươi chín mùa xuân

trong sáng

Vào cuộc trường chinh nhẹ

cánh bay”.

H K,G: Vậy ở đây tác giả đã

sử dụng nghệ thuật gì? Tác

dụng

H G: Qua hai hình ảnh ẩn dụ

trên, em cĩ nhận xét gì về cảm

xúc của nhà thơ?

Hết tiết 1

Tiết 2

- Y/C HS nhắc lại mạch cảm

xúc của tồn bài thơ và nội

dung 2 khổ đầu

-DD: Ở tiết trước chúng ta đã

tìm hiểu 2 khổ thơ đầu và hiểu

được đĩ là cảm xúc của tác

giả khi nhập vào dịng người

chuẩn bị vào viếng lăng Bác

Cịn khi được vào trong lăng,

đứng trước thi hài của Bác thì

cảm xúc tác giả như thế nào,

ta tìm hiểu phần b

-Trực quan khổ 3, gọi đọc

- H-Tb, HN: Lăng là nơi đặt

thi hài của người quá cố Hình

ảnh Bác nằm yên nghỉ trong

lăng được tác giả cảm nhận

qua câu thơ nào?

- G, DD: Giấc ngủ thanh bình,

vĩnh hằng của một người đã

cống hiến trọn vẹn cuộc đời

Tl:

Tl: Ngày nào cũng cĩ những dịng người vào lăng viếng Bác như những tràng hoa dâng lên người

Nghe

Tl:

Tl:

- Nhắc lại (Niềm xúc động thiêng liêng thầm kính, lịng biết ơn và tự hào pha lẫn nỗi đau xĩt khi tác giả từ miền Nam ra viếng lăng Bác) Nghe

- Đọc

- TL

Thấy một………đỏ”

(ẩn dụ) sự vĩ đại của Bác, sự tơn kính của nhân dân, của nhà thơ với Bác

- “Ngày ngày … Kết tràng hoa dâng 79 mùa xuân”

(ẩn dụ) tình cảm thành kính của nhân dân đối với Bác

 Hình ảnh ẩn dụ sĩng đơi thể hiện sự tơn kính của tác giả, của nhân dân đối với Bác

b Cảm xúc của nhà thơ khi vào lăng Bác

cho đất nước- giấc ngủ của

Bác bình yên trong thương

nhớ, ân nghĩa của mọi người

-H- TB,K,G (thảo luận nhóm

nhỏ- bàn): Không thể có 1

vầng trăng thật trong lăng,

nhưng vì sao Viễn Phương

vẫn hình dung giấc ngủ của

Bác “Giữa một vầng trăng

sáng dịu hiền”?

-Chốt lại: Cuộc đời rực sáng

như mặt trời, nhưng nhân cách

sống, tâm hồn Bác thanh cao

như vầng trăng- trăng là người

bạn tri kỷ của Bác  Thơ Bác

đầy trăng

-H TB, K: Em thử đọc một vài

câu thơ của Bác có hình ảnh

ánh trăng?

G: Thật ra, những người ra

thăm lăng Bác về kể rằng:

trong lăng Bác được đặt

những bóng đèn màu xanh dịu

nhẹ như ánh sáng của trăng

Với ánh sáng ấy, tác giả hình

dung ra ánh sáng của trăng

bằng cả sự thấu hiểu và yêu

quý vẻ đẹp nhân cách của

HCT

H K-G: Trước hình ảnh ấy,

cảm xúc của tác giả biểu hiện

như thế nào? Phân tích biện

pháp nghệ thuật trong những

câu thơ trên?

-G: (Hình ảnh ẩn dụ: Bác vẫn

sống mãi như trời vẫn xanh)

Trong suy nghĩ của tác giả,

của mọi ngươi: Bác vẫn sống

mãi trong sự nghiệp bảo vệ,

xây dựng đất nước Nhưng

không thể che giấu được 1 sự

thật: Bác đã ra đi vĩnh viễn

- H – HN, TB: Mất mác ấy

được tác giả biểu thị qua từ

ngữ nào?

- H- K: Em hiểu trạng thái

nhói là như thế nào?

G: Tác giả diễn đạt bằng cách

- Thảo luận, trình bày (2’)

- Đọc

Nghe

- TL

Nghe

- Tl: (nghe nhói)

- Tl: Đau đột ngột, quặn thắt, như bị ai bóp chặt lấy tim

- Vẫn biết trời xanh là mãi mãi

- Mà sao nghe nhói ở trong tim (ẩn dụ,

từ ngữ chọn lọc,

dùng từ diễn tả nỗi đau sinh

học để biểu đạt nỗi đau tâm

trạng, nỗi đau tinh thần (liên

hệ TQT trong HTS- nếu có

tg)

-H- K, G: Chính cảm xúc ấy

đã tạo nên nhịp thơ như thế

nào?

-H- K, G: Từ đây cho ta hiểu

được đó là tâm trạng gì của

tác giả?

-GB: tích hợp GDQP AN

Tình cảm của ND và bạn bè

QT dành cho Bác: Cụm từ

“Vẫn biết”- “mà sao”dùng

như một sự đối lập Vẫn biết

Bác như mặt trời, như vầng

trăng, như trời xanh, là biểu

tượng của thiên nhiên trường

tồn, vĩnh cửu Bác là linh hồn

của dân tộc Việt Nam Cho

nên sự kiện Bác mất làm rung

động hàng triệu trái tim người

Việt Nam và thế giơi Ngày

Bác mất, đất nước như phủ

một màu tang (trực quan

phim tư liệu-).

Giờ khắc đau thương ấy được

giám đốc BHXH huyện Đức

Trọng tỉnh Lâm Đồng- ông

Nguyễn Tiến Đạt ghi lại như

sau: “Tôi không thể nào quên

được khoảnh khắc đau thương

vô hạn trong đời- đó là ngày

04/9/1969- khi tôi lom khom

trùm chăn nghe tin trên đài

tiếng nói Việt Nam:

… “ Đồng chí HCM, CT

BCH TW Đảng Lao động VN,

CT nước VN DCCH, sau thời

gian bị bệnh và sau một cơn

đau tim rất nặng, đã từ trần…”

Bác ra đi thật rồi, vị cha già

kính yêu của dân tộc không

còn nữa Tiếc thương xen lẫn

lo âu, bởi Bác ra đi khi cuộc

kháng chiến chống Mĩ xâm

lược đang ở giai đoạn khốc

- Tl

- Tl

Nghe

- Xem tư liệu

nhịp thơ lắng động, nấc nghẹn)

Tâm trạng đau đớn, xót xa, xúc động mạnh mẽ

Khắp nước Việt Nam tràn

ngập nỗi đau khơng bờ bến

Nhà thơ Tố Hữu bàng hồng

thốt lên:

Bác đã đi rồi sao Bác ơi

Mùa thu đang đẹp nắng xanh

trời

Miền Nam đang thắng mơ ngày

hội

Rước Bác vào Nam – thấy Bác

cười

Thế là mong ước của Bác

được một lần vào Nam, cũng

như người dân miền Nam

được một lần đĩn Bác khơng

thể thực hiện được Và nhà

thơ Viễn Phương cũng vẫn

nguyên cảm xúc, tâm trạng

đau xĩt ấy như cảm xúc, tâm

trạng ngày Bác mất

Chuyển ý sang c

- Trực quan khổ cuối, gọi HS

đọc

-H- TB, HN: Tâm trạng của

tác giả khi phải rời

lăng Bác trở về miền

Nam được tác giả thể

hiện qua từ ngữ nào?

-H- K, G: Tại sao tác giả

khơng nĩi “rơm rớm”, “ rưng

rưng” mà dùng từ “trào”?

Cách nĩi như vậy bộc lộ cảm

xúc gì?

(Trào: chảy tràn ra, do dâng

lên quá miệng của vật đựng;

cuộn lên một cách mạnh mẽ)

- H TB, HN: Với cảm xúc ấy

đã làm nảy sinh bao ước

muốn, ước nguyện Tác giả

ước nguyện điều gì?

H TB, K: Em cĩ nhận xét gì

về BPTT và nhịp và giọng

điệu trong khổ thơ này?

G: Tác giả muốn làm con

chim cất cao tiếng hĩt, muốn

làm bơng hoa tỏa ngát hương

thơm để làm đẹp cho nơi Bác

Đọc

- Tl

-Tl:

- Tl

- Nhận xét

- Nghe

c Cảm xúc của nhà thơ khi sắp xa lăng Bác:

- Thương trào nước mắt

Xĩt thương, lưu luyến

- Muốn làm con chim…

Muốn làm đĩa hoa tỏa hương… Muốn làm cây tre trung hiếu… ( điệp từ, nhịp thơ dồn dập, giọng tha thiết )

nằm- cũng như tác giả muốn

dâng tất cả những gì là tinh

hoa nhất của mình để Bác

bình yên, thanh thản trong

giấc ngủ ngàn thu Các từ

“quanh lăng”, “đâu đây”, “

chốn này” càng nhấn mạnh

ước mơ của tác giả Đặc biệt,

tác giả muốn làm cây tre trung

hiếu

- H K, G: Hình ảnh cây tre và

địa danh miền Nam được nhắc

lại ở cuối bài thơ bổ sung ý

nghĩa nào?

( Sự trở lại của hình ảnh hàng

tre tạo cho bài thơ cĩ kết cấu

đầu cuối tương ứng, bổ sung

nét nghĩa cây tre trung hiếu)

- H- K,G: Cách diễn đạt này

đã cho ta hiểu tình cảm gì của

tác giả?

G- B: Khổ thơ cuối bài thơ về

hình tượng cĩ sự đối ứng với

khổ đầu: địa danh miền Nam

và hình ảnh hàng tre được lặp

lại nhằm hồn tất cuộc hành

hương- trở về nơi đã ra đi từ

nơi vừa đến là sự lưu luyến

Và hình ảnh hàng tre được bổ

sung từ cây tre kiên cường,

bất khuất thành biểu tượng về

tính cách, nhân phẩm của con

người thành cây tre trung hiếu

tượng trưng cho dân tộc Việt

Nam lúc nào cũng nhớ ơn,

mong mỏi được trả hiếu cho

người đã dành trọn tình yêu

thương cho mọi tầng lớp nhân

dân Và cái hay của nhà thơ là

trong khổ cuối, chúng ta thấy

những câu thơ khơng cĩ chủ

ngữ như ngầm ý rằng ước

nguyện này khơng chỉ của

riêng tác giả mà là của tất cả

mọi người

HĐ3: hướng dẫn tổng kết

(5’)

- Tl

- Tl

Nghe

 Lưu luyến, khơng muốn rời xa; bày tỏ lịng trung hiếu đối với Bác

III TỔNG KẾT: