Bài 10. Đồng chí

GV bình : Trở lại hoàn cảnh sáng tác bài thơ, ta thấy những ngày đầu kháng chiến chống Pháp, quân dân ta trải qua muôn vàn khó khăn : thiếu vũ khí, quân trang, lương thực, thuốc men[r]

TUẦN 10

TIẾT 46 – VĂN BẢN

ĐỒNG CHÍ

Chính Hữu

-A MỤC TIÊU CẦN ĐẠT

Giúp học sinh :

- Cảm nhận được vẻ đẹp chân thực, giản dị của tình đồng chí, đồng đội và hình ảnh người lính cách mạng được thể hiện trong bài thơ ;

- Nắm được đặc sắc nghệ thuật của bài thơ : chi tiết chân thực, hình ảnh gợi cảm và cô đúc, giàu ý nghĩa biểu tượng ;

- Rèn luyện năng lực cảm thụ và phân tích các chi tiết nghệ thuật, các hình ảnh trong một tác phẩm thơ giàu cảm hứng hiện thực mà không thiếu sức bay bổng

B CHUẨN BỊ :

- GV : Soạn bài, soạn trình chiếu PowerPoint ; chân dung Chính Hữu ; bài hát

Tình đồng chí, máy chiếu ; tìm hiểu thêm về đề tài người lính trong thơ ca chống

Pháp

- HS : Học bài cũ, soạn bài

C TIẾN TRÌNH DẠY - HỌC

1 Kiểm tra : (3p) Vở bài soạn của HS.

2 Bài mới (40p)

* Giới thiệu bài mới :

Từ sau Cách mạng tháng Tám 1945, trong văn học hiện đại Việt Nam xuất hiện một đề tài mới : Tình đồng chí, đồng đội của người chiến sĩ cách mạng Chính Hữu là một trong những nhà thơ đầu tiên đóng góp thành công vào đề tài ấy với bài thơ đặc sắc : “Đồng chí” Chúng ta cùng tìm hiểu.

I Đọc – hiểu chú thích (10p)

1 Tác giả

GV giới thiệu chân dung của nhà thơ

Chính Hữu

? Dựa vào chú thích SGK em hãy giới

thiệu vài nét chính về tác giả ?

- HS quan sát

- Chính Hữu (1926 – 2007), tên khai sinh

là Trần Đình Đắc, quê ở huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh

- Năm 1946, ông gia nhập Trung đoàn Thủ đô và hoạt động trong quân đội trong suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ

- Chính Hữu làm thơ từ năm 1947 và hầu

2 Tác phẩm:

? Hoàn cảnh ra đời của bài thơ Đồng

chí?

? Em biết gì về thời điểm này ?

GV chiếu : Nhà thơ Chính Hữu kể :

Vào cuối năm 1947, tôi tham gia chiến

dịch Việt Bắc Địch nhảy dù ở Việt Bắc

và hành quân từ Bắc Cạn đến Thái

Nguyên Chúng tôi phục kích từng chặng

đánh, truy kích binh đoàn Bê-au-frê Khi

đó tôi là chính trị viên đại đội Chiến dịch

vô cùng gian khổ Bản thân chúng tôi

cũng chỉ phong phanh trên người một bộ

áo cánh, đầu không mũ, chân không giày

Đêm ngủ nhiều khi phải rải lá cây khô để

nằm, không có chăn màn, ăn uống rất

kham khổ vì đang trên đường hành quân

truy kích địch Tôi cũng phải có trách

nhiệm chăm sóc anh em thương binh và

chôn cất một số tử sĩ Sau trận đó, tôi

ốm, phải nằm lại điều trị, đơn vị cử một

đồng chí ở lại săn sóc tôi Trong khi ốm,

như chỉ viết về người lính và chiến tranh

- Thơ ông không nhiều nhưng có những bài đặc sắc, cảm xúc dồn nén, ngôn ngữ

và hình ảnh chọn lọc, hàm súc

- Tác phẩm chính : Đầu súng trăng treo (1966), Tuyển tập thơ Chính Hữu (1988).

- Năm 2000, Chính Hữu được Nhà nước tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật

- Bài thơ Đồng chí được sáng tác vào đầu

năm 1948, sau khi tác giả cùng đồng đội tham gia chiến đấu trong chiến dịch Việt Bắc (thu đông 1947) đánh bại cuộc tiến công qui mô lớn của giặc Pháp lên chiến khu Việt Bắc

- HS tự do bộc lộ

nằm ở nhà sàn heo hút, tôi làm bài thơ

Đồng chí… Đó là lời tâm sự viết ra để

tặng đồng đội, tặng người bạn nông dân

của mình

GV : Bài thơ Đồng chí là một trong

những tác phẩm tiêu biểu nhất viết về

người lính cách mạng của văn học thời

kháng chiến chống Pháp (1946 – 1954)

GV :

- Hướng dẫn HS đọc : diễn cảm, nhẹ

nhàng, lời thơ sâu lắng, cảm xúc, chú ý

nhấn giọng ở những câu 7, 17, 20

- Đọc mẫu

- Nhận xét giọng đọc của HS

- Hướng dẫn HS giải nghĩa từ (chú thích)

trong SGK

II Đọc – hiểu văn bản (30p)

1 Cấu trúc văn bản

? Bài thơ được viết theo thể thơ nào ?

? Phương thức biểu đạt của văn bản ?

Căn cứ vào đâu để em xác định như vậy ?

? Bố cục của bài thơ như thế nào ? Nội

dung của từng phần ?

GV : Cả bài thơ có 20 dòng với mạch

cảm xúc phát triển tăng tiến qua những

suy ngẫm, chiêm nghiệm của tác giả tập

trung thể hiện vẻ đẹp và sức mạnh của

- HS đọc

- Đồng chí : người có cùng chung chí hướng, lí tưởng …

- Tri kỉ : biết mình ; đôi tri kỉ : đôi bạn thân thiết (hiểu bạn như hiểu mình)

- Thể thơ tự do Các câu thơ với số tiếng khác nhau, chủ yếu là vần chân, nhịp thơ không cố định, theo dòng, mạch cảm xúc

- Biểu cảm (kết hợp tự sự, miêu tả) Vì toàn bộ nội dung bài thơ tác giả hướng tới thể hiện những cảm xúc, tình cảm của mình về tình đồng chí, đồng đội của những người lính cách mạng trong cuộc kháng chiến chống Pháp

- Bố cục : hai phần + Phần 1 : bảy dòng đầu (Cơ sở hình thành tình đồng chí)

+ Phần 2 : mười ba dòng còn lại (Những biểu hiện của tình đồng chí)

tình đồng chí, đồng đội Ở mỗi phần, mỗi

đoạn, sức nặng của tư tưởng, cảm xúc

dồn tụ vào những câu thơ cuối gây ấn

tượng sâu đậm (dòng thơ thứ 7, 17, 20)

Chúng ta tìm hiểu bài thơ theo mạch cảm

xúc trên

2 Nội dung văn bản

a Cơ sở hình thành tình đồng chí

? Yêu cầu HS đọc 7 dòng thơ đầu

? Hai câu thơ đầu xuất hiện hình ảnh gì ?

Hình ảnh ấy gợi cho em hiểu gì về những

người lính ?

? Em có nhận xét gì về giọng điệu, cấu

trúc, cách sử dụng từ ngữ ở hai câu thơ

đầu ?

? Qua hình ảnh, cấu trúc trên, tác giả

muốn nói với chúng ta điều gì ?

GV : Các thành ngữ trên không cụ thể

hóa một miền quê nào cả mà nó mang

tính khái quát cho ta thấy nguồn gốc xuất

thân của những người lính CM Họ đều là

những người nông dân ở những miền quê

nghèo khó : vùng chiêm trũng quanh năm

nước ngập phèn chua, cày cấy vất vả,

cuộc sống khó khăn (sống ngâm da, chết

ngâm xương) ; vùng trung du đất sỏi đá,

cằn cỗi, bạc màu…

? Như vậy, cơ sở đầu tiên của tình đồng

chí, đồng đội là gì ?

? Nhà thơ đã lí giải mối quan hệ của họ

trước khi vào quân ngũ ?

- HS

- Quê anh : nước mặn đồng chua

- Làng tôi : đất cày lên sỏi đá

- Giọng điệu thủ thỉ, tâm tình ; cấu trúc song hành, đối xứng, cách sử dụng thành ngữ, tục ngữ, lời thơ bình dị mộc mạc

- Nguồn gốc xuất thân của những người lính

* Cùng chung giai cấp, chung cảnh ngộ xuất thân

- Xa lạ : chưa hề quen biết nhau  quen nhau

? Điều gì đã khiến những con người xa

lạ, chẳng hẹn quen nhau mà gắn bó với

nhau ?

GV : Chúng ta cũng gặp hình ảnh quen

thuộc của những người lính – nông dân

trong buổi đầu kháng chiến chống Pháp

trong bài thơ Nhớ của Hồng Nguyên :

Lũ chúng tôi

Bọn người tứ xứ

Gặp nhau hồi chưa biết chữ,

Quen nhau từ buổi “Một hai”

Súng bắn chưa quen,

Quân sự mươi bài

Lòng vẫn cười vui kháng chiến

? Những câu thơ tiếp theo xuất hiện sự

vật, hình ảnh nào ? Ý nghĩa của sự vật,

hình ảnh ấy ?

? Ngoài ra còn biện pháp nghệ thuật nào

được sử dụng ?

? Hình ảnh thơ và biện pháp điệp ngữ có

tác dụng gì ?

? Em hiểu “chung chăn”, “tri kỉ” ở đây

như thế nào ?

GV : Trong những năm đầu kháng chiến

chống Pháp, quân đội ta vô cùng khó

khăn, thiếu thốn… Chiếc chăn mà tác giả

nhắc tới ở đây không hẳn là chiếc chăn

- Đó là khi họ tập hợp dưới ngọn cờ cách mạng, ngọn cờ kháng chiến

- Hình ảnh thơ sóng đôi súng, đầu Ý

nghĩa biểu tượng : + Súng : chiến đấu, nhiệm vụ…

+ Đầu : suy nghĩ, là mục đích, lí tưởng của những người lính

- Điệp ngữ : Bên : gắn kết hai hình ảnh

“súng – súng” “đầu – đầu”.

- Súng, bên, đầu : khẳng định, nhấn mạnh

sự cùng chung mục đích, lí tưởng, nhiệm

vụ của những người lính

- Hình ảnh “chung chăn” : thể hiện sự gắn bó, đồng cam cộng khổ ; cùng chung cái khắc nghiệt, khó khăn của cuộc đời người lính, nhất là chung hơi ấm để vượt qua cái lạnh giữa đêm rừng Việt Bắc.

đúng nghĩa, có thể nó chỉ là manh áo

mỏng, có thể chỉ là mảnh dù … nhưng

những người lính vẫn chia sẻ, cùng đắp

chung để vượt qua cái lạnh, cái khắc

nghiệt, khó khăn nơi chiến trường Cả 6

câu thơ có duy nhất một từ “chung”

nhưng bao hàm nhiều ý : chung cảnh

ngộ, chung giai cấp, chung chí hướng,

chung nhiệm vụ, chung một khát vọng…

Chính những cái “chung” ấy khiến họ

gắn bó với nhau nhiều hơn, tình nghĩa sâu

nặng hơn và trở nên tri kỉ

? Em hiểu tri kỉ là gì ?

? Như vậy cơ sở thứ hai của tình đồng chí

là gì ?

? Dòng thơ thứ 7 có gì đặc biệt ? Nêu

cảm nhận của em về dòng thơ này ?

GV bình : Câu thơ chỉ có một từ với hai

tiếng và dấu chấm than tạo một nốt nhấn,

nó vang lên như một phát hiện, một lời

khẳng định về một tình cảm rất đỗi thiêng

liêng Đồng thời lại như một cái bản lề

gắn kết đoạn đầu và đoạn thứ hai của bài

thơ Âm hưởng của câu thơ vừa mạnh,

chắc, vừa ấm áp, chất chứa niềm tin,

niềm vui lớn lao về một tình cảm cao

đẹp, chân thành Câu thơ cũng đã khép lại

cơ sở và mở ra những biểu hiện và sức

mạnh của tình đồng chí

? Từ đó em hiểu tình đồng chí là gì ?

- Tri kỉ : biết mình, hiểu bạn như hiểu mình.

* Cùng chung nhiệm vụ, sát cánh bên nhau, chia sẻ gian lao, đồng cam cộng khổ trong chiến đấu.

.

- "Đồng chí ! Đây là câu thơ : + Làm nhan đề.

+ Biểu hiện chủ đề, linh hồn của bài thơ + Khẳng định, nhấn mạnh sự kết tinh tình cảm giữa những người lính.

+ Bản lề nối hai đoạn thơ.

- Tình đồng chí : là tình cảm cách mạng cao đẹp, kết tinh của mọi tình cảm, cảm xúc đó là tình cảm sâu nặng, thiêng

? Đến đây, em hãy khái quát lại sự phát

triển của tình đồng chí đồng đội ?

GV : Nhà thơ Chính Hữu viết : (Chiếu

lời tâm sự)

GV chuyển ý : Nếu như 7 dòng thơ đầu,

tác giả khẳng định cơ sở hình thành tình

đồng chí đồng đội thì 13 câu còn lại của

bài thơ sẽ lí giải cụ thể những biểu hiện

và sức mạnh của tình đồng chí đồng đội

b Những biểu hiện và sức mạnh của tình

đồng chí

? Yêu cầu HS đọc 3 dòng thơ đầu

? Ba câu thơ trên xuất hiện những hình

ảnh nào ? Đây là những hình ảnh như thế

nào ?

? Em có nhận xét gì về lời thơ, giọng thơ

của 3 câu trên ? Tác dụng ?

GV : Chúng ta vẫn được nghe bài ca dao

liêng.

- Xa lạ  quen nhau  tri kỉ  đồng chí

 Đó là cơ sở vững chắc, thiêng liêng, cao đẹp ; là sự phát triển cao nhất của tình tri kỉ

- HS đọc

- HS

- Những hình ảnh : + Ruộng nương + Gian nhà + Giếng nước gốc đa

 Hình ảnh đặc trưng ở các làng quê Việt Nam Nó thân thuộc, gắn bó với mỗi người nông dân Ruộng nương – công việc ; gian nhà – người thân ; giếng nước gốc đa - linh hồn quê hương Đó là hình ảnh chân thực, mộc mạc, giản dị

- Lời thơ, giọng thơ tâm tình, thủ thỉ, bình

dị như những lời tâm sự của những người lính

 Diễn tả nỗi nhớ quê nhà da diết, cháy bỏng

diễn tả nỗi nhớ của những người lính

trong KCCP : Anh đi anh nhớ …hôm

nao.

? Ngoài nỗi nhớ quê da diết, cháy bỏng,

dường như họ còn có điều gì băn khoăn,

lo lắng ?

? Em hiểu mặc kệ nghĩa là gì ? Từ mặc

kệ trong câu thơ này nói lên điều gì ?

? Câu thứ 3 tác giả sử dụng biện pháp

nghệ thuật nào ?

? Ba câu thơ trên là nỗi lòng của “anh”

hay của “tôi” ?

GV bình : “Anh” kể mà “tôi” còn cảm

nhận được tiếng gió rít qua mái nhà anh,

cảm nhận được những cơn gió lạnh tê tái

lùa vào gian nhà tranh xơ xác, cảm nhận

được sự trống trải trong lòng người thân

của anh Và tôi cũng cảm nhận được

dáng vẻ, tâm trạng của anh khi ra đi mà

không dám ngoảnh đầu nhìn lại, tôi biết

anh cũng như tôi, như bao trai làng khác,

đã gạt tình riêng, quyết ra đi vì nghĩa

lớn : “Anh trai làng quyết đi giết giặc lập

công” Như chàng tráng sĩ Kinh Kha ra

đi vì nghĩa “Tráng sĩ một đi không trở

về” ; như chàng trai Hà Nội lên đường

- Hình ảnh gian nhà không vừa gợi cái

nghèo, cái xơ xác của những miền quê lam lũ, vừa gợi sự trống trải trong lòng người ở lại

- Mặc kệ : không quan tâm, vô tâm, thiếu

trách nhiệm

- Mặc kệ (trong câu thơ) : thái độ dứt

khoát của người ra đi khi lí tưởng đã rõ ràng, mục đích đã lựa chọn

- Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính.

Là cách nói tế nhị, giàu sức gợi Quê hương nhớ người đi lính hay chính những người ra đi luôn nhớ về quê hương Thủ pháp nhân hóa và hai hình ảnh hoán dụ

đã biểu đạt sâu sắc tâm trạng, nỗi niềm của những người lính nơi tiền tuyến

- Của “anh”, anh đã kể, đã tâm sự với tôi

“Người ra đi đầu không ngoảnh lại/ Sau

lưng thềm nắng lá rơi đầy.”; như người

lính Tây Tiến : “Chiến trường đi chẳng

tiếc đời xanh.”)

? Theo em, nỗi lòng trên ai là người thấu

hiểu ?

? Như vậy, biểu hiện đầu tiên của tình

đồng chí, đồng đội là gì ?

? Đọc những câu thơ tiếp theo ?

? Đoạn thơ xuất hiện những ai, những

hình ảnh nào ?

? Để làm nổi bật những hình ảnh này, tác

giả đã sử dụng biện pháp nghệ thuật

nào ? Tác dụng ?

? Nhận xét về cấu trúc, ngôn ngữ của

những dòng thơ trên ?

? Tác dụng của những cách thể hiện ấy ?

- Tình đồng chí, đồng đội mới thấu hiểu (Nỗi lòng của anh cũng chính là của tôi…)

* Đó là sự chia sẻ, cảm thông, thấu hiểu sâu sắc tâm tư, nỗi niềm của nhau.

- Anh với tôi … không giày

- Anh, tôi (những người lính)

- Cơn ớn lạnh, sốt run người, trán ướt mồ hôi, áo, quần, chân không giày

- Phép liệt kê Tác dụng diễn tả : + Sự chịu đựng bệnh tật, ốm đau

+ Sự thiếu thốn đến tột cùng

- Ý thơ sóng đôi, đối xứng nhau

+ Anh – tôi + Áo anh – quần tôi + Rách vai – vài mảnh vá

- Hinh ảnh tương phản : Miệng cười buốt giá : nụ cười bừng lên, sáng lên trong giá

rét, nụ cười của tình đồng chí, tình yêu thương

- Ngôn ngữ mộc mạc, giản dị Chữ biết

thể hiện sự nếm trải, cùng chung những gian nan thử thách

- Gợi lên hiện thực đời lính muôn vàn khó khăn, gian khổ, bệnh tật, thiếu thốn

- Nhưng trên hết, họ đã cùng nhau vượt qua những bệnh tật, những khó khăn, gian khổ ấy

? Điều gì đã khiến họ vượt qua khó khăn,

gian khổ ấy ?

? Hình ảnh nào đặc biệt nhất ?

? Qua những dòng thơ trên, em cảm nhận

thêm vẻ đẹp nào nữa ở tình đồng chí,

đồng đội ?

GV bình : Trở lại hoàn cảnh sáng tác bài

thơ, ta thấy những ngày đầu kháng chiến

chống Pháp, quân dân ta trải qua muôn

vàn khó khăn : thiếu vũ khí, quân trang,

lương thực, thuốc men… Những người

lính ở đây cũng ra trận trong những khó

khăn chung của đất nước : đói, rét, bệnh

tật, sốt rét rừng… Chính trong những khó

khăn ấy, những người lính đã vượt qua

bằng ý chí, nghị lực, bằng tinh thần lạc

quan cách mạng và hơn cả đó là tình yêu

thương đồng đội Anh nắm tay tôi, tôi

nắm tay anh để động viên nhau, truyền

cho nhau lòng quyết tâm, truyền cho

nhau sức mạnh, để vượt qua mọi thử

thách, làm nên chiến thắng

GV chiếu : Chính Hữu tâm sự

Đó là sức mạnh vô địch mà kẻ thù

phải khiếp sợ, đó là cái tình người thực tế

nhất, đẹp đẽ nhất, đáng quý nhất của

quân đội ta

- Thương … bàn tay.

- Cái nắm tay của những người lính.

> Cái nắm tay của tình đồng chí, đồng đội, cái nắm tay của tình đoàn kết, tình yêu thương Cái nắm tay thể hiện sự gắn

bó sâu nặng và sức mạnh của tình cảm

ấy Cái nắm tay để giúp nhau vượt qua mọi khó khăn, gian khổ…

* Cùng nhau chia sẻ những gian lao, thiếu thốn của cuộc đời lính.

* Tinh thần đoàn kết, yêu thương, gắn bó keo sơn vượt qua thử thách để làm nên chiến thắng.

- HS đọc

GV chuyển ý : Nếu như 10 dòng thơ trên

Chính Hữu diễn tả cảm động biểu hiện và

sức mạnh của tình đồng chí trong cuộc

sống quân ngũ gian lao, thì ba câu kết

như một bức tranh đẹp về tình đồng chí ,

đồng đội

? Học sinh đọc đoạn thơ kết

? Cảnh chiến trường được tác giả khắc

họa như thế nào ?

? Thời gian, không gian gợi lên hoàn

cảnh chiến đấu như thế nào ?

? Giữa khung cảnh ấy hình ảnh người

lính hiện lên như thế nào ?

? Hình ảnh nào ấn tượng nhất với em ?

GV : Chiếu lời bình về hình ảnh Đầu

súng trăng treo.

GV bình : Cuộc sống và chiến đấu khắc

nghiệt là thế nhưng súng, trăng và người

lính vẫn hòa quyện bên nhau : là gần và

xa ; là hiện thực và mơ mộng, lãng mạn ;

chất chiến đấu và chất trữ tình ; chiến sĩ

và thi sĩ Qua đây, ta cũng cảm nhận

được vẻ đẹp trong tâm hồn người lính :

lạc quan, lãng mạn, bay bổng, vượt lên

trên những gian khổ, hi sinh của cuộc

chiến đấu Hình ảnh “Đầu súng trăng

- HS

- Đêm nay rừng hoang sương muối

+ Thời gian : Đêm khuya + Không gian : Rừng hoang sương muối

- Hết sức khó khăn, gian khổ nơi chiến trường

- Hình ảnh người lính đứng cạnh bên nhau trong tư thế chờ giặc tới, khẩu súng nắm chắc trong tay…

- Đầu súng trăng treo

- HS đọc lời bình

- Đây là hình ảnh ẩn dụ mang ý nghĩa biểu tượng :

+ Súng là hình ảnh thực, biểu tượng cho chiến tranh

+ Trăng là hình ảnh lãng mạn, biểu tượng cho hòa bình, thanh bình

 Đây là hình ảnh vừa thực vừa lãng mạn, giàu chất trữ tình

- Khẳng định ý nghĩa cao cả của cuộc chiến đấu : người lính cầm súng chiến đấu là để bảo vệ hòa bình cho quê hương, bảo vệ sự bình yên đất nước