Lịch sử văn hóa việt nam

Khái niệm văn hoá ở phương Đông và phương Tây.... Đặc trưng của văn hoá - mối quan hệ.... Đặc trưng của văn hoá với tư cách một khách thể nghiên cứu toàn vẹn.... Những thành tựu văn hoá

L ỊC H SỬ V Ă N H O Á V IỆ T N A M

Chủ trì đề tài: GS Trần Quốc Vượng

Các tác giả:

GS.TS Phạm Đức Dương PGS.TS Nguyễn Thừa Hỷ PGS.TS Ngố Đức Thịnh PGS.TSKH Nguyễn Hải Kê

TS Lâm Mỹ Dung ThS Trần Thuý Anh

Và các cộng sự

ĐAI H Ọ C Q U Ỏ C Gi a m a í'

T R U N G T Â M T H Ò N G TIN THU ■

~ ỡ r 7 Ỵ c ỹ f ~ '

M Ụ C L Ụ C

CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM CHUNG K

I Khái niệm văn hoá 1C 1.1 Khái niệm văn hoá ở phương Đông và phương Tây 10 1.1.1 Phương Đông ỊQ 1.1.2 Phương Tây 1 0

1.2 Định nghĩa văn hoá 12

1.3 Trường phái và các học thuyết văn hoá học 16

II Đặc điểm, chức năng của văn h o á 3 1

II 1 Đặc điểm - tính đặc thù và tính phổ biến của văn hoá .31

Ỉ Ỉ 2 Đặc trưng của văn hoá - mối quan hệ 33 11.3 Đặc trưng của văn hoá với tư cách một khách thể

nghiên cứu toàn vẹn 3 4

11.4 Chức năng của văn hoá 3 6

III Cấu trúc văn h o á 4 1

III 1 Cấu trúc văn hoá 4 1

III.2 Biểu tượng và khả năng biểu trưng hoá của con người 44

IV Văn hoá học 4 8

IV 1 Đối tượng của văn hoá học 4g IV.2 Phương pháp tiếp cận 5 0

V Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vãn hoá

(từ Đề cương năm 1943 đến Nghị quyết Trung Ương 5),

tư tưởng văn hoá Hồ Chí Minh 5 4

v l Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam 5 4

V.2 Tư tưởng văn hoá Hồ Chí Minh 7 0

CHƯƠNG 2: VĂN HOÁ VIỆT NAM TRONG BÔÌ CẢNH

ĐỒNG NAM Á VÀ CHÂU Á 73

L Châu Á là gì? 7 3 n Đông Nam Á là g ì? 7 7 III Việt Nam là gì? 8 3 III 1 Môi trường tự nhiên Việt Nam 83

III.2 Đặc trưng về đời sống văn hoá 87

IV Vị thế địa- văn hoá của Việt Nam trong bối cảnh Châu Á và Đông Nam Á 92

CHƯƠNG 3: DIẺN t r ìn h v ă n HOÁ v iệ t n a m 103

I Tảng nền văn hoá bản địa (Những yếu tố nội sinh) 109

1.1 Những thành tựu văn hoá của các nhóm cư dân thời Tiền sử 109

1-1.1- Đặc điểm của môi trường tự nhiên - hệ sinh thái và đặc trưng văn hoá thời đại đá cũ 109

1.1.1.1 Môi trường 109

1.1.1.2 Con người 110

I.L1.3 Đặc trưng văn hoá 110

1.1.2 Đặc điểm của môi trường tự nhiên - hệ sinh thái và đặc trưng văn hoá thời đại đá mới 1 1 5 1.1.2.1 Môi trường 1 1 5 1.1.2.2 Con người 1 1 7 1.1.2.3 Đ ặ c trưng văn hoá 1 1 7 1.2 Những thành tựu văn hoá của các nhóm cư dân thời Sơ sử 123

1.2.1 Từ văn hoá Tiền Đông Sơn đến văn hoá Đông Sơn 124

1.2.2 Vãn hoá Sa Huỳnh 1 3 6 1.2.3 Văn hoá Đồng Nai 1 4 4 II Thiên niên kỷ I đầu công nguyên 150

II 1 Văn hoá ở Châu thổ Bắc Bộ ihời Bắc thuộc 150

IL2 Văn hoá Chãmpa 1 7 3

II.3 Văn hoá Óc Eo 186

III Văn hoá Đại Việt - Đại N am 194

III 1 Thế kỷ X-XIV: Văn hoá Đại Việt hình thành và phát triển: phục hưng, tích hợp và cân bằng vãn hoá .194

111.2 Thê kỷ XV: Văn hoá Đại Việt đi vào quỹ đạo văn hoá Đông Á, Nho giáo - chính sách văn hoá đơn nguyên quan phương của nhà Lê 195

111.3 Thế kỷ XVI-XVII-XVIII: Giai đoạn muộn của văn hoá Đại Việt 196

111.4 Thế kỷ XIX: Giai đoạn văn hoá Đại Nam hậu Đại Việt 197

CHƯƠNG 4: KHÔNG GIAN VAN HOÁ VIỆT NAM 198

I Vùng văn hoá Tây Bắc 200

1.1 Đặc điểm tự nhiên và xã hội 200

1.2 Đặc điểm vùng văn hoá Tây Bắc 202

II Vùng văn hoá Việt Bắc 206

II 1 Đặc điểm tự nhiên và xã hội 206

Ĩ Ỉ 2 Đạc điểm vùng văn hoá Việt Bắc 207

III Vùng văn hoá châu thổ Bác B ộ 210

III 1 Đặc điểm tự nhiên và xã h ội 210

111.2 Đặc điểm vùng văn hoá châu thổ Bắc Bộ 212

IV Vùng văn hoá Trung Bộ 218

IV 1 Đặc điểm tự nhiên và xã hội 218

IV.2 Đặc điểm vùng văn hoá Trung Bộ 220

V Vùng văn hoá Trường Sơn -Tây Nguyên 224

V 1 Đặc điểm tự nhiên và xã h ội 224

V.2 Đặc điểm vùng văn hoá Trường Sơn -Tây Nguyên 225

VI Vùng văn hoá Nam B ộ 230

VI 1 Đặc điểm tự nhiên và xã hội 230

VI.2 Đặc điểm vùng văn hoá Nam Bộ 232

VẬT CHẤT VÀ TINH THAN 236

I Đời sống vật chất -kinh t ế 236

1.1 Đời sống vật chất 236

1.1.1 Ản uống 236

1.1.2 Mặc và trang sức 237

1.1.3 Nhà ở 238

1.1.4 Đi lại 239

1.1.5 Đặc trưng đời sống vật chất của người Việt 239

1.2 Đời sống kinh tế 240

1.2.1 Kinh tế nông nghiệp lúa nước 240

1.2.2 Chế độ ruộng đất 241

1.2.3 Thủ công nghiệp dân gian và thủ công nghiệp nhà nước 242

1.2.4 Một số ngành nghề thủ công truyền thống 243

1.2.5 Buôn bán trong nước 245

1.2.6 Ngoại thương 246

1.2.7 Tiền tệ và đo lường 247

II Đòi sống xã hội - chính tr ị 249

II 1 Đặc điểm chung 249

1 1 2 Gia đình 251

11.2.1 Gia đình Việt Nam truyền thống, các quan hệ trong gia đình 251

1 1 2 2 Các nghi lễ trong gia đình 252

11.2.3 Gia đình và gia tộc 253

11.2.4 Gia đình và xã hội 254

II.3 Làng xã 255

11.3.1 Làng xã Việt Nam trong lịch sử .255

11.3.2 Tính cố kết cộng đồng tự quản 256

11.3.3 Chế độ ngôi thứ, tôn ti làng x ã 258

11.3.4 Làng và nước 260

11.3.5 Làng xã và đô thị 261

IL4 Quốc gia 262

H.4.1 Quốc gia dân tộc 262

11.4.2 Kết cấu đẳng cấp - xã hội .263

11.4.3 Thiết chế quân chủ tập quyển Việt Nam 263

11.4.4 Chế độ quan liêu 265

11.4.5 Binh chế 267

11.4.6 Pháp chế 268

11.4.7 Chế độ phong kiến nhà nước quan liêu Việt Nam 270

III Đời sống tư tưởng tâm linh 271

III 1 Đặc điểm đời sống tâm linh Việt Nam 271

III.2 Các tôn giáo ở Việt Nam 276

III.2.1 Phật giáo 276

Ỉ U 2 2 Đạo giáo 282

111.2.3 Nho giáo 285

111.2.4 Đạo Giatô 291

IV Đời sống văn hoá nghệ thuật 293

IV 1 Đời sống trí thức 293

IV.1.1 Nền giáo dục dân gian truyền thống 293

IV 1.2 Văn Miếu -Quốc Tử Giám 294

IV 1.3 Chế độ khoa cử 298

IV 1.4 Văn tự - các loại hình chữ viết 302

IV 1.5 Tiến trình văn học 305

IV 1.6 Sử học và địa lý 307

IV.2 Nghệ thuật và khoa học 308

IV.2.1 Mỹ thuật và mỹ nghệ 308

IV.2.2 Nghệ thuật biểu diễn và văn hoá dân gian 316

IV.2.3 Y học cổ truyền và khoa học kỹ thuật 319

BẢN SẤC VĂN HOÁ VIỆT NAM 322

I Tiếp xúc, giao lưu văn hoá, hiện tượng lịch sử, tự nhiên 322

n Tiếp xúc, giao lưu, tiếp biến văn hoá ở Việt Nam -Diễn trình và nội dung 324

II 1 Tiêp xúc, giao lưu văn hoá giữa các vùng, miền các tộc người ở Việt Nam .324

II.2 Các tiếp xúc văn hoá với bên ngoài 327

11.2.1 Giao lưu và tiếp biến với văn hoá Trung Hoa 327

11.2.2 Giao lưu và tiếp biến với văn hoá Ấn Đ ộ 334

11.2 3 Giao lưu và tiếp biến với văn hoá phương Tây 339

III Truyền thống và bản sắc văn hoá dân tộc 347

C H Ư Ơ N G 6: T IẾ P x ú c , G I A O T H O A , T IÊ P B I Ê N V À

CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM CHUNG

Đ ồ n g n g h ĩa với v ă n m in h ; 2 T h e o n g h ĩa rộ n g , b a o g ồ m h a i n ộ i d u n g , v ậ t c h ấ t

và tin h th ầ n ; 3 T h e o n g h ĩa h ẹ p , đ ơ n th u ầ n c h ỉ n ộ i d u n g tin h th ầ n

N g à y n a y , h à m n g h ĩa c ủ a v ă n h o á n g à y c à n g rộ n g - c h ỉ h ọ c v ấ n , tu

d ư ỡ n g H à m n g h ĩa v ă n h o á rộ n g và v iệ c sử d ụ n g p h ụ th u ộ c v à o n g ữ c ả n h

n h ấ t đ ịn h

ỉ 1.2 P h ư ơ n g Tây:

T r o n g A n h v ă n v à P h á p v ă n , từ v ă n h o á đ ề u đ ư ợ c v iế t là C u ltu re , tro n g

Đ ứ c v ă n là K u ltu r N h ữ n g từ tr ê n đ ề u c ó n g u ồ n g ố c ở từ C u ltu r a tr o n g liế n g

L a T in h C u ltu r a tr o n g v ã n L a T in h c ó r ấ t n h iề u n g h ĩa , n h ư tr ồ n g trọ t, c à y c ấ y ,

tự u tố i c a o tr o n g p h á t tr iể n tin h th ầ n c ủ a n h â n lo ạ i” Ý n iệ m n à y về v ă n h o á đ ã

x u ấ t p h á t từ c á c q u a n đ iể m c ủ a “ c h ủ n g h ĩa C h â u  u là tru n g tâ m ”

x á c đ ịn h m ộ t p h ạ m vi c ó tín h đ à n h ồ i T h e o c á c tá c g iả tậ p s á c h L ịc h sứ v ăn

h o á T r u n g Q u ố c , đ ịn h n g h ĩa v ă n h o á tu y n h iề u , n h ư n g v ề n ộ i d u n g lại c ó rấ t

n h iề u đ iể m tư ơ n g đ ồ n g C ó th ể k h á i q u á t tr ê n b a p h ư ơ n g d iệ n :

T h ứ n h ấ t : H ìn h th á i ỹ th ứ c ( c ũ n g c ó th ể g ọ i h ìn h th á i q u a n n iệ m ), tứ c

là T G Q , p h ư ơ n g th ứ c tư d u y , tô n g iá o , tín n g ư ỡ n g , đ ặ c trư n g tâ m lý , q u a n

n iệ m g iá trị, tiê u c h u ẩ n đ ạ o đ ứ c , n ă n g lự c n h ậ n th ứ c „ c ủ a c o n n g ư ờ i

Đ ịn h n g h ĩ a c h u ẩ n m ự c C á c đ ịn h n g h ĩa n à y đ ư ợ c c h ia th à n h h a i n h ó m

N h ó m t h ứ n h ấ t, là c á c đ ịn h n g h ĩa đ ịn h h ư ớ n g v à o tư tư ở n g về lối số n g

T h e o đ ịn h n g h ĩa d o K U y s le r : “ lố i s ố n g m à c ô n g x ã h a y b ộ lạ c tu â n th e o ,

đ ư ợ c c o i là v ă n h o á V ă n h o á c ủ a b ộ lạ c là tổ n g th ể c á c tín n g ư ỡ n g và th ự c tiễ n đ ã đ ư ợ c c h u ẩ n m ự c h o á , b ộ lạ c tu â n th e o ”

N g à y n a y , k h i t h ế g iớ i đ ư ợ c c o i là là n g c ủ a c h ú n g ta và v ă n h o á đ ư ợ c co i

là c ơ s ở x ã h ộ i c ủ a c á c m ụ c tiê u p h á t triể n b ề n v ữ n g , k h i v ă n h o á n h ư là lối

s ố n g r iê n g b iệ t v à đ ầ y đ ủ c ủ a m ộ t d â n tộ c h o ặ c m ộ t x ã h ộ i th ì U ỷ b a n T h ế g iớ i

1 Nhiều tá c giả, L ịc h s ử v ă n lio á T r u n g Q u ổ c, t r a n g 33.

2 Theo V.M.Rôdiii, V ă n h o á h ọ c và A A B e lik , V ă n h o á h ọ c - N h ữ n g l ý th u y ế t n h â n h o e v ă n lio ú

v ể V ã n h o á v à P h á t tr iể n đ ã q u y ế t đ in h x e m v ă n h o á n h ư là “ c á c c á c h c ù n g

c h u n g s ố n g ”

N h ó m t h ứ h a i, là c á c đ ịn h n g h ĩa h ư ớ n g v à o q u a n n iệ m v ề lỷ tư ở n g và

g iá trị Đ iể n h ìn h là h a i đ ịn h n g h ĩa d ư ớ i đ â y : “ V ă n h o á là sự th o á t ra n ă n g

lư ợ n g th ừ a c ủ a c o n n g ư ờ i tro n g v iệ c th ự c h iệ n th ư ờ n g x u y ê n c á c n ă n g lự c tố i

h iể u sự p h ứ c tạ p n à y - sự đ a d ạ n g s á n g tạ o n à y - th ì lớ p trẻ m ớ i có th ể h iể u

đ ư ợ c tín h th ố n g n h ấ t m à lo à i n g ư ờ i đ ã k in h q u a c ũ n g n h ư th à n h tự u c ó tín h lịc h sử tr o n g c á c m ố i q u a n h ệ g ia o lư u g iữ a c á c n h ó m n g ư ờ i

Định nghĩa cấu trúc Đ ặ c trư n g ở đ â y là c á c đ ịn h n g h ĩa đ ư ợ c n h à n h â n

Định nghĩa phát sinh “ V ă n h o á là tê n g ọ i đ ể c h ỉ m ộ t m ộ t trậ t tự h a y

m ộ t lớ p c á c h iệ n tư ợ n g đ ặ c b iệ t, m à c h ín h là: c á c s ự v ậ t v à h iệ n tư ợ n g p h ụ

th u ộ c v à o s ự th ự c h iệ n n ă n g lự c tr í tu ệ đ ặ c th ù đ ố i v ớ i lo à i n g ư ờ i, c h ú n g ta g ọ i

n ó là “ s ự b iể u tư ợ n g h o á ” N ó i c h ín h x á c h ơ n , v ă n h o á c ấ u th à n h từ c á c k h á c h

th ể v ậ t c h ấ t- c ô n g c ụ , th iế t b ị, tr a n g trí, lá b ù a c ũ n g n h ư c á c h à n h vi, tín

n g ư ỡ n g và tâ m t h ế h o ạ t đ ộ n g tro n g v ă n c ả n h b iể u tư ợ n g h o á Đ ó là m ộ t c ơ c h ế

h o ạ t đ ộ n g tr o n g v ă n c ả n h b iể u tư ợ n g h o á Đ ó là m ộ t c ơ c h ế tin h vi, là s ự tổ

c h ọ n riê n g c ủ a m ộ t tộ c n g ư ờ i, m ộ t c á n h â n so v ớ i m ộ t tộ c n g ư ờ i, m ộ t c á n h â n

k h á c N é t k h u b iệ t c á c k iể u lự a c h ọ n là m c h o c h ú n g k h á c n h a u , tạ o th à n h

n h ữ n g n ề n v ă n h o á k h á c n h a u là đ ộ k h ú c x ạ T ấ t c ả m ọ i c á i m à m ộ t tộ c n g ư ờ i tiế p th u h a y s á n g tạ o đ ề u c ó m ộ t đ ộ k h ú c x ạ r iê n g c ó m ặ t ử m ọ i lĩn h vự c và r ấ t

k h á c đ ộ k h ú c x ạ ở m ộ t tộ c n g ư ờ i k h á c ”

C ó th ể th ấ y rằ n g , c á c đ ịn h n g h ĩa tu y k h á c n h a u s o n g đ ề u c ó n h ữ n g đ iể m

c h u n g : V ă n h o á là c á i p h â n b iệ t c o n n g ư ờ i với đ ộ n g v ậ t; v ă n h o á là đ ặ c trư n g

của xã hội người; v ă n h o á k h ô n g đ ư ợ c k ế th ừ a m ộ t c á c h s in h h ọ c , m à g iả đ ịn h

p h ả i c ó s ự h ọ c h ỏ i; v ă n h o á c ó liê n h ệ trự c tiế p v ớ i c á c tư tư ở n g tồ n tạ i v à đ ư ợ c tru y ề n đ ạ t d ư ớ i h ìn h th ứ c b iể u tư ợ n g - h a y v ã n h o á là b iể u tư ợ n g - g iả i m ã b iể u

h ệ th ố n g c á c g iá trị, c á c tr u y ề n th ố n g v à th ị h iế u - n h ữ n g y ế u tố x á c đ ịn h đ ặ c tín h riê n g c ủ a m ỗ i d â n tộ c ”

V ă n h o á là to à n b ộ sự h iể u b iế t c ủ a c o n n g ư ờ i tíc h lu ỹ đ ư ợ c Iro n g q u á trìn h h o ạ t đ ộ n g th ự c tiễ n - lịc h sử , đ ư ợ c đ ú c k ế t lại th à n h c á c g iá trị v à c h u ẩ n

m ự c x ã h ộ i, g ọ i c h u n g là h ệ g iá trị x ã h ộ i, b iể u h iệ n th ô n g q u a v ố n di sả n v ă n

đ ã m ở ra m ộ t p h ổ rộ n g c h o s ự n g h iê n cứ u c á c v ă n h o á đ ịa p h ư ơ n g th e o h a i x u

h ư ớ n g c h ín h p h á t tr iể n đ ơ n tu y ế n ; p h á i tr iể n đ a tu y ế n S au h ơ n m ộ t th ế k ỷ , tro n g n g h iê n c ứ u v ă n h o á , n h iề u trư ờ n g p h á i v à h ọ c th u y ế t đ ã lầ n ỉư ợt x u ấ t

h iệ n , k h ô n g p h ả i h o à n to à n đ ộ c lậ p , n h iề u h ọ c th u y ế t v à trư ờ n g p h á i c ó ả n h

đ o ạ n tư ơ n g la i; S ự p h á t tr iể n c ủ a v ă n h o á , n g o à i tín h c h ấ t b ả o lư u ra, c ò n b a o

h àm tín h c h ấ t tiế n b ộ , là m ộ t q u á tr ìn h tiệ m tiế n tu ầ n tự từ th ấ p đ ế n c a o , từ

n g u y ê n tă c lịc h sử , p h ổ b iế n c ủ a s ự p h á t tr iể n v ă n h o á Đ ạ i d iê n tiê u b iể u c ủ a

n h ư s ự p h á t tr iể n c ủ a c á c h iệ n tư ợ n g tự n h iê n v à c ủ a c á c lo à i s in h v ật Ô n g

k h ẳ n g đ ịn h “ s ự p h á t tr iể n tiế n b ộ tiế n h o á c ủ a c á c n ề n v ăn h o á là x u h ư ớ n g

c h ín h tro n g lịc h s ử lo à i n g ư ờ i” , m ặ c d ù ô n g k h ô n g p h ủ n h ậ n k h ả n ă n g b iế n

h ọ c tự n h iê n c ủ a T y lo r đ ã m ắ c p h ả i th iế u s ó t n g h iê m trọ n g Sự tiế n h o á c ủ a

n h ữ n g h iệ n tư ợ n g h o ặ c y ế u tố v ă n h o á đ ã đ ư ợ c n g h iê n cứ u tá c h rời k h ỏ i sự

p h ụ th u ộ c v à m ố i liê n h ệ g iữ a c h ú n g với n h a u T h u y ế t v ậ t lin h c ủ a ô n g c ũ n g

tụ c , tín h tiế n b ộ v à tín h c ó q u y lu ậ t tr o n g s ự p h á t triể n v ă n h o á , n h ư n g k h ô n g

th ừ a n h ậ n s ự tồ n tạ i q u y lu ậ t p h ổ b iế n , c h o rằ n g d ư ớ i n h ữ n g đ iề u k iệ n g iố n g

n h a u , c o n đ ư ờ n g p h á t tr iể n c ủ a c á c n ề n v ă n h o á k h á c n h a u c ó th ể n h ư n h a u ,

n h ư n g tr o n g lịc h s ử v ă n h o á n h â n lo a i lai r ấ t h iê m th ấ y n h ữ n g n ề n v ă n h o á c u

th ể x u ấ t h iệ n th e o tr ìn h tự h o à n to à n g iố n g n h a u m à n g ư ợ c lại

Đ ạ i d iệ n c ủ a h ọ c th u y ế t n à y là J u lia n S te w a rd , n g ư ờ i đ ã tìm k iế m lu â t

n h â n q u ả d ự a v à o s ự tiế n h o á v à m ô i trư ờ n g s in h th á i- N h â n lo a i h ọ c sin h th á i

g iả i th íc h m ố i q u a n h ệ g iữ a c o n n g ư ờ i v à m ô i trư ờ n g v ậ t c h ấ t- từ đ â y h ìn h

th à n h v iệ c n g h iê n c ứ u v ă n h o á s in h th á i đ ể g iả i q u y ế t m ố i q u a n h ệ g iữ a m ô i trư ờ n g , c o n n g ư ờ i v à v ă n h o á J u lia n S te w a rd tự m ệ n h d a n h là n h à tiế n h o á đ a trự c tu y ế n Ô n g c h ủ y ế u q u a n tâ m đ ế n c á c v ấ n đ ề c ụ th ể c ủ a s ự p h á t triể n tro n g n h ữ n g x ã h ộ i c ụ th ể , h o ặ c n h ữ n g n h ó m x h m à c ó c ù n g h ạ t n h â n v ăn h o á

“ H ạ t n h â n v ă n h o á ” là “ S ự tậ p h ợ p c á c đ ặ c tín h m à c h ú n g c ó q u a n h ệ g ầ n g ũ i

n h ấ t với c á c h o ạ t đ ộ n g s in h tồ n v à tổ c h ứ c k in h tế H ạ t n h â n v ă n h o á b a o g ồ m các h ìn h th ứ c x ã h ộ i, c h ín h trị v à tô n g iá o đ ư ợ c x á c đ ịn h rõ c ó q u a n h ệ g ầ n g ũ i với n h ữ n g tổ c h ứ c k in h t ế n à y th e o lố i k in h n g h iệ m ”

T h u y ế t tiế n h o á lu ậ n T K 19 đ ư ợ c L e s lie W h ite k ế th ừ a p h ầ n n à o so n g với x u h ư ớ n g m ở r ộ n g h ơ n và tín h đ ế n sự đ a d ạ n g p h o n g p h ú c ủ a c á c n ề n v ă n

h o á trê n th ế g iớ i Ô n g đ ã k ế t h ợ p c ả h a i k h u y n h h ư ớ n g : T iế n h o á c ủ a T y lo n

T ư ơ n g đ ố i v à lịc h s ử đ ặ c th ù c ủ a F B o as L W h ite đ ư a ra c h u ẩ n m ự c m a n g tín h đ ịn h lư ợ n g v à m a n g tín h c h ấ t c h u n g trê n to à n t h ế g iớ i và k h ô n g bị g iớ i

h ạ n về m ặ t v ă n h o á C h u ẩ n m ự c đ ó là “ tiề m ỉ ự c W h ite c h o r ằ n g tiề m lự c là

C ả h a i tá c g iả k ể trê n đ ề u n g h iê n c ứ u sư tư ơ n g đ ổ n g tro n g v ă n h o á ,

đ ư ợ c g iả i th íc h tr ê n c ơ s ở c á c đ iể u k iệ n tự n h iê n g iố n g n h a u T ự n h iê n đ ư ợ c

co i là y ê u tô c h ín h đ ể c á c n ề n v ă n h o á th íc h ứ n g b ằ n g c á c h s ử d u n g c á c c ô n g

cụ, k h o a h ọ c , v à tri th ứ c - tứ c “ c h iế n lư ợ c v ă n h o á ” Sự th íc h n g h i v ă n h o á là

m ộ t q u á tr ìn h tiế n h o á c ủ a s ự p h á t triể n và sin h th à n h h o ặ c th o á i h o á S te w a rd

n h ấ n m ạ n h “ h ạ t n h â n v ă n h o á ” , c ò n W h ite n h ấ n m ạ n h “ k h a i th á c và s ử d ụ n g các tiề m n ă n g ” n h ư là đ ộ n g lự c đ ể p h á t triể n v à s in h th à n h

L ý th u y ế t v ă n h o á h ọ c c ủ a L A W h ite : Ô n g x á c đ ịn h v ăn h o á h ọ c n h ư

là “ m ộ t lĩn h v ự c c ủ a n h â n h ọ c ; n ó x e m x é t v ă n h o á (c á c th iế t chê', c ô n g n g h ệ

h ọ c, h ệ tư tư ở n g ) n h ư là sự đ iề u c h ỉn h đ ộ c lậ p c á c h iệ n tư ợ n g đ ư ợ c tổ c h ứ c

th e o c á c n g u y ê n tắ c r iê n g v à tồ n tạ i th e o c á c q u y lu ậ t r iê n g ” 2 V ă n h o á làtru y ề n th ố n g n g o ạ i th â n x á c , tro n g đ ó c á c b iể u tư ợ n g đ ó n g m ộ t v ai trò c h ủ

đ ạo H à n h vi b iể u tư ợ n g là m ộ t tro n g n h ữ n g đ ặ c đ iể m c h ủ y ế u c ủ a v ăn h o á

B iểu tư ợ n g là m ộ t tổ n g th ể c ủ a h ìn h th ứ c th ể c h ấ t v à ý n g h ĩa Ý n g h ía bị q u y

đ ịn h hởi tr u y ề n th ố n g v ă n h o á , k h ô n g th ể đ ặ t n ó n h ờ v à o sự g iú p đ ỡ c ủ a c á c

CƯ q u a n tìn h c ả m h o ặ c s ự p h â n tíc h h o á h ọ c C ó h a i d ạ n g k ý h iệ u v ăn h o á K ý

h iệ u liê n q u a n đ ế n h ìn h th ứ c c ơ th ể v à c á c k ý h iệ u k h ô n g p h ụ th u ộ c v ào n ó Sự

k h ô n g p h ụ th u ộ c c ủ a t h ế g iớ i c á c b iể u trư n g v à o s ự tiế p ih ụ c ả m g iá c đ à là m

1 N g u y ẻ u T h ị H iể n , S đ d tr ,8 9 ,

D ẫ n th e o A A B e l ik S đ d , n 121

n ổ i b ậ t tín h c h ấ t h ợ p lý , tr í ó c c ủ a h iê n tư ơ n g v ă n h o á (c á c m ã v ă n h o á , p h o n g

tụ c , tậ p q u á n , k h á i n iệ m ) s o v ớ i c á c h iệ n tư ợ n g c ủ a t h ế g iớ i đ ộ n g vật L W h ite

c ò n đ ư a r a q u y ế t đ ịn h lu ậ n c ô n g n g h ệ , th e o đ ó v ă n h o á là h ìn h th ứ c tổ c h ứ c v à

h ệ th ố n g b iê n đ ổ i n ă n g lư ợ n g Sự g ia tă n g s ố lư ợ n g n ă n g lư ợ n g đ ư ợ c x ã h ộ i sử

d ụ n g là tiê u c h í c ủ a s ự tiế n b ộ tr o n g tiế n h o á c ủ a c á c v ă n h o á

3 H ọ c p h á i t r u y ề n b á :

T ru y ề n b á lu ậ n n h ư m ộ t p h ư ơ n g th ứ c n g h iê n c ứ u v ă n h o á đ ã x u ấ t h iệ n

v ào c u ố i t h ế k ỷ 19 v à p h á t triể n ở Đ ứ c , Á o Đ ạ i d iệ n tiê u b iể u là P h R a tx e n ,

F rie d ric h v à R o b e r t F r itz G ra e b n e r C h ố n g lạ i h ọ c th u y ế t tiế n h o á , b ằ n g c á c h

q u y to à n b ộ v ă n h o á n h â n lo ạ i trê n c ơ sở m ố i liê n h ệ đ ịa lý

K h á i n iệ m tr u y ề n b á , tiế p n h ậ n từ v ậ t lý h ọ c , c ó n g h ĩa là sự la n to ả , sự

p h ư ơ n g th ứ c th iê n d i c ủ a c á c y ế u tố v ă n h o á : D i c h u y ể n to à n b ộ m ộ t tổ h ợ p văn h o á ( A c c u ltu r a tio n - tiế p b iế n v ă n h o á ); Di c h u y ể n đ ơ n lẻ T u y v ậy , co n

n g ư ờ i c h ỉ c ó v a i trò th ứ y ế u Ô n g đ ã n ê u lê n tín h đ ộ c lậ p tư ơ n g đ ố i c ủ a v ă n

h o á đ ố i với c o n n g ư ờ i

N h ìn c h u n g n h ữ n g n g ư ờ i th e o th u y ế t n à y c h ia to à n b ộ v ă n h o á n h â n lo ạ i

th à n h m ộ t sô v ù n g v ă n h o á S au đ ó lạ i p h â n r a th à n h n ề n v ă n m in h g ố c v à n ề n

v ăn m in h p h ụ th u ộ c H ìn h th ứ c T ru n g x u c h ỉ h ư ớ n g (C e n tra l D ir e c tio n ) 1

H ọ c th u y ế t n à y đ ã c ó n h iề u đ ó n g g ó p tr o n g v iệ c h o à n th iệ n c á c th ủ

p h á p n g h iê n c ứ u n h ư p h â n tíc h , so s á n h , tìm tò i n h ữ n g y ế u tố g iố n g n h a u tro n g c á c th à n h p h ầ n tạ o n ê n v ă n h o á C h ín h c á c n h à tr u y ề n b á lu ậ n đ ã tiế n

h à n h n g h iê n c ứ u v ề n h ữ n g đ ặ c đ iể m k h ô n g -th ờ i g ia n c ủ a v ă n h o á T u y v ậ y , iro n g c á c tá c p h ẩ m c ủ a h ọ đ ã c ó k h ô n g ít h ạ n c h ế X A T ô c a r e p đ ã p h ê p h á n

h ọ c th u y ế t n à y “ M ộ t th iế u s ó t c h ín h c ủ a n ó là đ ã tá c h rờ i m ộ t c á c h c ơ b ả n giữ a n h ữ n g h iệ n tư ợ n g v ă n h o á v à n g ư ơ i s á n g tạ o ra c h ú n g - c o n n g ư ờ i và d â n

tộ c, đ ã h ạ th ấ p c o n n g ư ờ i x ã h ộ i c ũ n g n h ư sứ c m ạ n h s á n g tạ o , ở đ â y - k h i th ì

n h ấ n m ạ n h q u a n n iệ m th u ầ n tu ý m ấ y m ó c về v ã n h o á m ộ t m ớ h iệ n v ậ t c h ế t,

có k h ả n ă n g d i c h u y ể n tro n g k h ô n g g ia n (G ơ re p n e rơ ) K h i th ì lại h ìn h d u n g về văn h o á n h ư m ộ t c ơ th ể s ố n g đ ộ c lậ p , k h ô n g p h ụ th u ộ c v à o c o n n g ư ờ i (P h ơ rô b ơ n iu tx ), k h i k h á c n ó i v ề s ự x u ấ t h iệ n c ủ a to à n b ộ v ă n h o á c h ỉ x ả y ra

m ộ t lần tạ i m ộ t đ ịa đ iể m , s a u đ ó m ớ i d i c h u y ể n rộ n g r a to à n trái đ ấ t (Ê liô ts

ph ái n à y g iữ Ih ái đ ộ p h ê p h á n đ ố i v ớ i c ả h a i h ọ c p h á i tiế n h o á v à tr u y ề n b á ,

c h o rằ n g h ọ c p h á i trư ớ c c ó k h u y n h h ư ớ n g g iả n đ ơ n h o á , h ọ c p h á i s a u lại c h ỉ

c h ú ý đ ế n h iệ n tư ợ n g b ề n g o à i V ì v ậ y , c ò n đ ư ợ c g ọ i là H ọ c p h á i phô p h á n

1 N h iề u t á c g iả , L ịc li s ử v ã n h o á T r u n g Q u ố c , (ra n g 4 1

2 D ầ n t h e o A A B e l i k , tra n g 6 0 - 6 1

L ý th u y ế t c h ủ y ế u : T h e o h ọ c p h á i n à y , v iệ c g iả i th íc h c á c h iệ n tư ợ n g

v ăn h o á p h ả i c ự c k ỳ th ậ n tr ọ n g , đ ặ c b iệ t ỉà v iệ c lý g iả i đ ố i với m ộ t s ố h iệ n

tư ợ n g v ă n h o á c ó n h ữ n g đ iể m tư ơ n g đ ồ n g v à h ìn h th ứ c n g a n g b ằ n g ; N h ấ n

m ạ n h v iệ c “ n g h iê n cứii đ ộ n g t h á i lịc h s í r đ ố i với v ă n h o á , n h ằ m d ự n g lại lịc h

sử p h á t triể n v ă n h o á n h â n lo ạ i v à đ ư a ra m ộ t s ố lý lu ậ n v ă n h o á q u a n trọ n g

Thuyêt độc lập văn hoá c h o rằ n g h iệ n tư ợ n g v ă n h o á c ự c k ỳ p h ứ c tạp ,

là k ế t q u ả c ủ a tá c d ụ n g tư ơ n g h ỗ g iữ a c o n n g ư ờ i với c á c p h ư ơ n g d iệ n x ã h ộ i

Sự h ìn h th à n h m ỗ i n ề n v ă n h o á đ ề u c h ịu ả n h h ư ở n g c ủ a n h ữ n g p h ư ơ n g d iệ n

n h ư sin h v ật, đ ịa lý , lịc h sử, k in h t ế c ủ a x ã h ộ i Đ ố i v ớ i đ ặ c tín h v ă n h o á , ả n h

h ư ở n g n à y đ ề u là n h ữ n g n h â n tố q u y ế t đ ịn h , n h ư n g k h ô n g p h ả i là n h â n tố d u y

n h ất

Thuyết phi quy luật tr o n g s ự p h á t tr iể n v ă n h o á n h â n lo ạ i c h o rằ n g c h ỉ

có đ ư a ra n h ữ n g h iệ n tư ợ n g v ă n h o á đ iể n h ìn h , b a o q u á t, c h ư a b ị m ấ l đ i v à c ó

th ể q u a n s á t đ ư ợ c c ủ a n h ữ n g n ề n v ă n h o á c ó tín h đ ạ i d iệ n trê n th ế g iớ i v à o

n ề n v ă n h o á k h á c K h ô n g c ó tiê u c h u ẩ n p h á n đ o á n tu y ệ t đ ố i tro n g so s á n h v ăn

n h ữ n g h ư ớ n g k h á c n h a u về s ự tiế n b ộ liê n q u a n đ ế n s ự tồ n tại c ủ a c á c k iể u v ăn

h o á k h á c n h a u Ô n g p h ê p h á n th u y ế t “ C h â u  u là tr u n g tâ m ” N ộ i d u n g c h ín h

củ a th u y ế t n à y là s ự th ừ a n h ậ n tín h đ ộ c lậ p v à c á c g iá trị tự th â n c ủ a m ỗ i n ề n văn h o á T ro n g v ă n h o á h ọ c , th u y ế t tư ơ n g đ ố i v ă n h o á đ ư ợ c th ể h iệ n ở c á c h thức tiế p c ậ n v ă n h o á từ b ê n tro n g , th ừ a n h ậ n v ă n h o á p h á t tr iể n th e o n h iề u

co n đ ư ờ n g - th á i đ ộ k h o a n d u n g tr o n g đ á n h g iá c á c g iá trị, c á c s ự k iệ n v ãn h o á

S ự x u ấ t h iệ n c ủ a c h ứ c n ă n g lu ậ n n h ư m ộ t p h ư ơ n g Ih ứ c n g h iê n cứ u v ăn

h o á g ắ n liề n với c á c c ô n g trìn h c ủ a B M a lin o w s k i v à A R a đ c lilT B ro w n G

S p e n c e r và E D u r k h e im đ ã c ó ả n h h ư ở n g to lớ n đ ố ỉ v ớ i s ự h ìn h th à n h x u

h ư ớ n g n à y

V ă n h o á v à c á c h iệ n tư ợ n g v ă n h o á đ ư ợ c q u y g iả n v à g iả i th íc h trê n c ơ

c á c n h iệ m v ụ g ì, ỉà m t h ế n à o th ì tá i tạ o đ ư ợ c

K h á i n iệ m c h ứ c n ă n g đ ư ợ c h iể u là v a i trò c ủ a y ế u tố v ă n h o á v à tín h

p h ụ th u ộ c g iữ a c á c b ộ p h ậ n , c á c th à n h tố c ủ a v ă n h o á

H ọ c p h á i x u ấ t h iệ n ở A n h v à o n h ữ n g n ă m 2 0 , đ ạ i d iệ n liê u b iể u là

B ro n isla n K a s p a r M a lin o w s k i N h ữ n g tá c p h ẩ m tiê u b iể u c ủ a ỏ n g n h ư G ia

đ ìn h c ủ a n g ư ờ i T u - đ e m ở C h â u ú c , K i n h t ế n g u y ê n t h u ỷ tr ê n n h ữ n g h ò n đ ả o ở

T ơ r ô b r i a n , T ộ i l ỗ i v à p h o n g tụ c t r o n g x ã h ộ i d ã m a n T h e o h ọ c th u y ế t n à y cần th iế t p h ả i n g h iê n c ứ u v ă n h o á th e o p h ư ơ n g p h á p c h ứ c n ă n g lu ậ n - n g h iê n cứu c h ứ c n ă n g s ố n g đ ộ n g c ủ a v ă n h o á T ro n g m ộ t n ề n v ăn h o á c á c n é t đ ặ c

n h u c ầ u c ơ b ả n n à y y ê u c ầ u c á c h ìn h th ứ c v ă n h o á trư ớ c k h i c h ú n g có th ể đ ư ợ c

th o ả m ã n C á c h ìn h th ứ c v ă n h o á h ìn h th à n h x u n g q u a n h b ố n c ơ c h ế c ơ

bản-l.C ô n g n g h ệ v à s ả n x u ấ t (th ể c h ế K T ), 2 C h u ẩ n m ự c (th ể c h ế lu ậ t

p h á p ), 3 T ri th ứ c v à k ỹ n ă n g (th ể c h ế g iá o d ụ c ), 4 Q u y ề n lự c(th ể c h ế c h ín h trị) C á c th ể c h ế k h á c n h a u v à c á c h o ạ t đ ộ n g tiế n h à n h tro n g

c á c th ể c h ế đ ể tạ o n ê n n h ữ n g đ iề u k iệ n th u ậ n lợ i c h o sự h ộ i n h ậ p tro n g m ộ t

n h u c ầ u s in h v ậ t th ô n g th ư ờ n g Đ ể th o ả m ã n n h u c ầ u , c o n n g ư ờ i đ ã s á n g tạ o ra

m ộ t h o à n c ả n h m ớ i, p h á i sin h , m a n g tín h th ứ h a i Đ ó c h ín h là v ă n h o á N h u

c ầu c ủ a c o n n g ư ờ i là liê n tụ c , vì t h ế v ă n h o á p h ả i k h ô n g n g ừ n g đ ư ợ c d u y trì và tái sả n x u ấ t B M a lin o w s k i k h ẳ n g đ ịn h , b ả n th â n k h á i n iệ m v ă n h o á k h ô n g phải lức n à o c ũ n g đ ơ n g iả n K h i th o ả m ã n c á c n h u c ầ u s in h v ậ t c ủ a m ìn h , co n người tìm k iế m th ứ c ă n , x â y d ự n g n h à ở H ơ n n ữ a , n ó c ả i tạ o m ô i trư ờ n g

x u n g q u a n h , v à tạ o ra h o à n c ả n h m ớ i (m ô i trư ờ n g ) sả n x u ấ t, ấy l à v ăn h o á

Ô n g n h ấ n m ạ n h v a i trò to lớ n c ủ a tr u y ề n th ố n g T r u y ề n th ố n g th e o c á c h n h ìn sin h h ọ c , là h ìn h th á i th íc h n g h i tậ p th ể c ủ a c ộ n g đ ồ n g đ ố i v ớ i m ô i trư ờ n g c ủ a

n ó T iê u d iệ t tr u y ề n th ố n g sẽ là m m ấ t tổ c h ứ c x ã h ộ i v à c á i á o g iá p b ả o vệ x ã

h ộ i, sẽ đ ẩ y x ã h ộ i đ ế n c h ỗ d iệ t v o n g

6 H ọ c p h á i c ấ u trú c:

C ấ u tr ú c - p h ư ơ n g Ih ứ c liê n h ệ và tá c d ụ n g lẫ n n h a u g iữ a c á c y ế u tố c ấ u

th à n h tro n g n ộ i b ộ h ê th ố n g v â t c h ấ t H ọ c p h á i n à y c h o r ằ n g m ố i liê n h ê c ấ u trú c tro n g h ệ th ố n g v ă n h o á là q ư a n tr ọ n g n h ấ t C h ia là m h a i n h á n h :

1 C h ủ n g h ĩa c ấ u tr ú c - c h ứ c n ă n g , đ ư ợ c p h á t tr iể n trê n C Ư sở c ủ a h ọ c p h á i

ch ứ c n ă n g N g o à i n h iệ m v ụ n g h iê n c ứ u v ă n h o á , n ó c ò n c h ú ý đ ế n m ố i liê n h ệ

1 D ần t h e o N g u y ễ n T h ị H iề n , S d d , tr a n g 9 2 - 9 3

L e v i S tra u s s đ ã v ậ n d ụ n g p h ư ơ n g p h á p k ế t c ấ u tro n g n g ồ n n g ữ h ọ c đ ể

n g h iê n c ứ u v ă n h o á n h â n lo ạ i P h ư ơ n g p h á p ‘T ư ơ n g p h ả n n h ị n g u y ê n ” , p h â n

c h ia n h ữ n g n h â n tố v ă n h o á d o c o n n g ư ờ i tạ o ra th à n h n h ữ n g k ế t c ấ u đ ố i lậ p

đ ể tìm ra m ố i q u a n h ệ lo g ic n ộ i tạ i g iữ a n h ữ n g k ế t c ấ u n à y Q u a n n iệ m c ủ a

L e v is tra u s s v ề t h ế g iớ i tự n h iê n k h ô n g p h ả i là c á i tồ n tại đ ộ c lậ p với c o n

n g ư ờ i Ồ n g n h ấ n m ạ n h m ố i q u a n h ệ b iệ n c h ứ n g g iữ a c o n n g ư ờ i v à m ô i trư ờ n g

tự n h iê n T h e o q u a n n iệ m c ủ a ô n g , tư d u y c o n n g ư ờ i là m tr u n g g ia n g iữ a c u ộ c

g iố n g n h a u v ề tâ m lý g iữ a n h ữ n g c á th ể , c ù n g sở th u ộ c v à o m ộ t d â n tộ c, và

sự h ọ c và k h ả n ă n g tr u y ề n đ ạ t tr u y ề n th ố n g v ă n h o á từ th ế h ệ n à y sa n g th ế hệ

k h á c “ Sự lâ y n h iễ m tâ m ỉý ” là k h á i n iệ m ch ỉ c á c h à n h đ ộ n g n h ắ c lại m ộ t c á c h

vô th ứ c tro n g tậ p th ể n g ư ờ i, h o ặ c g iả n đ ơ n là tro n g c h ỗ đ ô n g n g ư ờ i P h ẩ m c h ấ t

n ày c ó th ể c h iế m lĩn h c o n n g ư ờ i tro n g trạ n g th á i tâ m lý n à o đ ó v à đ ô i k h i, n ó đượ c s ử d ụ n g tro n g c á c n g h i th ứ c tô n g iá o

K h á i n iệ m p h â n tâ m h ọ c về m ô h ìn h h o à n th iệ n n h â n c á c h c ủ a F re u d

g ồ m cá i T ô i (e g o ), N ó ( id ) v à S iêu lô i ( s u p e r - e g o ) đ ể g iả i th íc h h à n h vi, h o ạ t

đ ộ n g c ủ a c o n n g ư ờ i N ó - tầ n g s â u c ủ a s a y m è v ô th ứ c là h ạ t n h â n q u a n trọ n g

c ủ a n h â n c á c h Tôi là lĩn h v ự c c ủ a ý th ứ c - m ô i g iớ i g iữ a n h ữ n g s a y m ê vô th ứ c

m ê m ã n h liệ t m u ố n b ạ o h à n h n g ư ờ i k h á c G ắ n với c á c c h â n d u n g tiê u c ự c trê n

đ ây , v ă n h o á rấ t c ầ n c h o c o n n g ư ờ i, tro n g v ă n c ả n h n à y , S F re u d x á c d ịn h v ăn

h o á n h ư m ộ t c á i g ì đ ó d o th iể u s ố á p đ ặ t c h o đ a s ố c h ố n g lạ i, th iể u s ố ấ y có

k h ả n ă n g c h iế m g iữ c h o m ìn h c á c p h ư ơ n g tiệ n c ủ a s ự c ư ỡ n g c h ế q u y ề n lự c 2

Sự th ă n g h o a : Đ â y là lu ậ n đ iể m về sự th a y th ế , b iế n đ ổ i sự h a m th íc h tín h d ụ c ra c á c h ìn h th á i k h á c F re u d đ ã s ử d ụ n g k h á i n iệ m n à y đ ể p h â n tích

sá n g tạ o n g h ệ th u ậ t v à g iả i th íc h n h iề u h iệ n tư ợ n g v ă n h o á k h á c C h ả n g h ạ n , tôn g iá o - đ ó là s ự p h ó n g c h iế u h o a n g đ ư ờ n g v à o th ế g iớ i b ê n n g o à i n h ữ n g

n iề m s a y m ê k h ô n g m ã n n g u y ệ n , ô n g c h o rằ n g , d ư ớ i á p lự c c ạ n h tra n h sin h tồn, n h â n lo ạ i đ ã r a s ứ c c h ố i b ỏ v iệ c th o ả m ã n b ả n n ă n g n g u y ê n th u ỷ ; H à n h

đ ộ n g s á n g tạ o v ă n h o á v à k h ô n g n g ừ n g h o à n th iệ n v ă n h o á c ũ n g d o c á n h â n

m ỗ i n g ư ờ i, từ đ ờ i n à y q u a đ ờ i k h á c th a m g ia v à o c u ộ c s ố n g x ã h ộ i, vì lợi íc h

c ộ n g đ ồ n g m à tiế p tụ c h y s in h th ú v u i b ả n n ă n g c ủ a b ả n th â n

L ý th u y ế t c ủ a F r e u d c ó k h ô n g ít h ạ n c h ế , tín h đ a d ạ n g c ủ a v ăn h o á

k h ô n g c h ỉ là lừ n h ữ n g đ ặ c đ iể m c ủ a c á th ể Đ ặ c b iệ t là tín h c h ấ t d u y tâ m lý và

d u y tín h d ụ c , lứ c là g iả i th íc h m ọ i sự v iệ c b ằ n g tâ m lý và tín h d ụ c Đ ạ i th u y ế t

n h ụ c d ụ c đ ư ợ c s ử d ụ n g n h ư là n g u y ê n lý g iả i th íc h c h ủ y ế u , đ ã bị n h ữ n g n g ư ờ i

k ế tiế p ô n g b á c b ỏ n h ư m ộ t sự p h á sả n ,

1 L ịc h sử v ă n h o á T r u n g Q u ố c ,.S d đ , tra n g 4 7

■ ’ D ủn th e o A B e li k , S đ d , tr a n g 91

D ù v ậ y , r ấ t n h iề u n h à v ă n h o á h ọ c v à tâ m lý h ọ c th ừ a n h ậ n n h ữ n g th à n h tựu c ủ a ô n g là đ ã m ở rộ n g đ ố i tư ợ n g n g h iê n c ứ u c ủ a v ă n h o á h ọ c , n h ấ n m ạ n h vai trò q u a n tr ọ n g c ủ a v ô th ứ c tro n g h o ạ t đ ộ n g c ủ a c o n n g ư ờ i và sự v ậ n h à n h

c ủ a v ă n h o á

L ý th u y ê t c ủ a G R o h e m đ ư ợ c tr ìn h b à y tro n g Đ ạ o v ậ t tổ ở Ô x tơ râ y lia

N g u ồ n g ố c v à c á c c h ứ c n ă n g v ề v ã n h o á Ô n g đ ịn h n g h ĩa v ăn h o á ỉà m ộ t tổ n g

th ể c ủ a n h ữ n g c á i là m c h o x ã h ộ i v ư ợ t q u a trìn h đ ộ đ ộ n g v ật V ă n h o á đ ư ợ c xây d ự n g trê n c ơ s ở b ả n n ă n g s in h s ả n và n iề m s a y m ê g iớ i tín h T ro n g khi

đ ư a ra n h ữ n g lý th u y ê t về v ă n h o á G R o h e m lu ô n b á m s á t n g u y ê n lý Ih ăn g

h o a , đ ư ợ c c o i là lự c lư ợ n g c h ín h , s ả n s in h ra c á c h o ạ t đ ộ n g v ă n h o á Đ ó n g g ó p

củ a ô n g là s ự k h á m p h á v ề n h â n c á c h c ủ a đ ứ a trẻ b ắ t đ ầ u h ìn h th à n h n g a y tro n g th ờ i g ia n m ẹ m a n g th a i (tứ c N h ậ p th â n v ă n h o á từ tro n g trứ n g n ư ớ c ) và

v iệc n g h iê n c ứ u tậ p tín h đ ộ n g v ậ t với n g h iê n c ứ u n g u ồ n g ố c v ă n h o á

C J u n g v à h ọ c th u y ế t c ủ a ô n g : L à đ ạ i b iể u c ủ a p h á i p h â n lâ m h ọ c tro n g

n g h iê n c ứ u v ă n h o á Ô n g đ ã đ ư a h ọ c th u y ế t n à y lê n m ộ t b ư ớ c tiế n m ớ i N ổi bật n h ấ t tro n g n g h iê n c ứ u v ă n h o á là ô n g đ ã từ b ỏ h ẳ n th u y ế t đ ại tín h d ụ c v à

đư a ra k h á i n iệ m V ô th ứ c tậ p th ể Ô n g đ ã s á n g lậ p ra m ô n T â m lý h ọ c p h â n tích

H iệ n tư ợ n g X u ấ t th ầ n đ ư ợ c J u n g c h ú tâ m n g h iê n cứ u v à th e o ô n g n h ữ n g

sự k iệ n liê n q u a n đ ế n h iệ n tư ợ n g n à y th u ộ c về th ự c t ế c ủ a n h ữ n g n ề n v ăn h o á

rấ t k h á c n h a u , c h ỉ c ó th ể g iả i th íc h n h ư là s ự tiế p x ú c với v ô th ứ c tậ p th ể

II Đ Ặ C Đ I Ể M , C H Ứ C N Ă N G C Ủ A V Ả N H O Á

II.l Đặc điểm- tính đặc thù và tính phổ biến của vãn hoá

V ă n h o á là m ộ t h iệ n tư ợ n g vừ a p h ổ b iế n lại v ừ a m a n g tín h cá b iệ t, n h ấ t

là tro n g m ộ t t h ế g iớ i m à c á c h th ứ c , c o n đ ư ờ n g và tố c đ ộ g ia o tiế p , g ia o lưu vãn

h o á g ia tă n g m ộ t c á c h n h a n h c h ó n g n h ư h iệ n n a y , m ộ t th ố g iớ i m à p h á t triể n

k h ô n g c ò n đ ư ợ c c o i là m ộ t c o n đ ư ờ n g th ả n g , đ ổ n g n h ấ t và d u v n h ấ l bới vì

đ iề u đ ó k h ô n g th ể tr á n h k h ỏ i th ủ tiê u tín h đ a d ạ n g v à th ử n g h iệ m v ă n h o á v à

h ạ n c h ế m ộ t c á c h n g u y h iể m n ă n g lự c s á n g tạ o c ủ a lo à i n g ư ờ i trư ớ c m ộ t q u á

k h ứ đ á n g đ ư ợ c g ìn g iữ trâ n tr ọ n g v à m ộ t tư ơ n g la i k h ô n g th ể tiê n đ o á n

đ ư ợ c S ự tiế n tr iể n n à y v ề m ặ t n h ậ n th ứ c c h ủ y ế u là k ế t q u ả c ủ a sự g iả i p h ó n g

c h ín h t ộ to à n c ầ u , k h i m à tin h th ầ n d â n tộ c d ẫ n n g ư ờ i ta đ ế n n h ậ n th ứ c sâ u s ắ c

v ề c á c h s ố n g r iê n g c ủ a c ủ a m ỗ i d â n tộ c n h ư là m ộ t g iá trị, m ộ t q u y ề n h ạ n , m ộ t trá c h n h iệ m v à m ộ t c ơ h ộ i S ự tiế n tr iể n n à y đ ã đ ư a c á c d â n tộ c tới c h ỗ k h ô n g

th ể c h ấ p n h ậ n m ộ t k h u ô n m ẫ u v ố n c ó , m à tro n g đ ó c h ỉ c o i c á c h ệ g iá trị

P h ư ơ n g T â y m ớ i là c ơ s ở c h o c á c lu ậ t lệ p h ổ b iế n v à đ ò i h ỏ i q u y ề n tạ o ra c á c

h ìn h m ẫ u k h á c n h a u v ề h iệ n đ ạ i h o á S ự g iá c n g ộ n à y c ũ n g đ ã đ ư a c á c d â n tộ c tới c h ỗ k h ẳ n g đ ịn h g iá trị c ủ a k h o tà n g v ă n h o á r iê n g v à c á c tà i sả n p h o n g p h ú

c ủ a h ọ m à n h ữ n g c á i đ ó k h ô n g th ể đ ư ợ c đ e m r a đ á n h g iá b ằ n g đ ô la, n h ư n g

đ ồ n g th ờ i h ọ c ũ n g tìm k iế m c á c g iá trị p h ổ b iế n c ủ a m ộ t n ề n đ ạ o lý to à n c ầ u

T ín h p h ổ b iế n c ủ a v ă n h o á x u ấ t p h á t từ đ ặ c đ iể m c h u n g c ủ a c o n n g ư ờ i, văn h o á là m ộ t y ế u tố c ấ u th à n h k h ô n g th ể th iế u c ủ a n h â n lo ạ i C o n n g ư ờ i với

tư c á c h là c h ủ /k h á c h th ể c ủ a v ă n h o á , lu y th u ộ c n h ữ n g d â n tộ c k h á c n h a u ,

n h ư n g h ọ lạ i g iố n g n h a u về đ ặ c trư n g b ả n c h ấ t, n h ư k h ả n ã n g c h ế tạ o c ô n g cụ , lao đ ộ n g , tư d u y v à v ậ n d ụ n g n h ữ n g k ý h iệ u , ở đ â u c o n n g ư ờ i c ũ n g s ố n g c ù n g

m ộ t lứ c b a t h ế g iớ i( th ự c tạ i, ý n iệ m , b iể u tư ợ n g ) v à c á c h ứ n g x ử c ủ a a n h ta là

x u ấ t p h á t từ m ộ t h ệ th ố n g n h ữ n g n g u y ê n lý trừ u tư ợ n g c ủ a c á i t h ế g iớ i ý n iệ m

m à a n h ta tiế p n h ậ n g ầ n n h ư tự n h iê n T ín h g iố n g n h a u n à y k h iế n v ă n h o á c á c

d â n tộ c c ó n h ữ n g đ iể m c h u n g

T ín h đ ặ c th ù (c á b iệ t) x u ấ t h iệ n th e o m ộ t s ố n h à n g h iê n c ứ u là d o n h ữ n g

k iể u lự a c h ọ n r iê n g b iể u h iệ n th à n h m ộ t lố i s ố n g r iê n g - tạ o n ê n s ự đ a d ạ n g v ăn

h o á T ro n g th ờ i đ ạ i h iệ n n a y c ó q u á n h iề u sự th á c h th ứ c và đ e d o ạ tới tín h d ặ c

th ù n à y c ủ a v ă n h o á m à đ iể n h ìn h là v iệ c á p d ụ n g n h ữ n g m ô h ìn h p h á t triể n

c h u ẩ n m ự c đ ã h ẩ u n h ư k h ô n g c h ú ý đ ế n tín h đ a d ạ n g , m à c h ỉ n ó i đ ế n g ia i c ấ p

h a y n g h ề n g h iệ p

T ín h đ ặ c th ù c ủ a v ă n h o á k h ô n g c h ỉ là g iữ a c á c n ư ớ c m à n g a y tro n g

p h ạ m vi m ộ t n ư ớ c , m ộ t d â n tộ c , tr o n g c á c m ố i q u a n h ệ g iữ a c á c n h ó m d â n tộ c

an n in h c h o c ộ n g đ ồ n g , h a y d à n h p h ầ n lớ n h ơ n tro n g th u n h ậ p v à c ủ a c ả i.

T ín h đ ặ c th ù c ủ a v ă n h o á là x u ấ t p h á t đ iể m đ ể n g ư ờ i ta n h ậ n th ứ c v à

n g h iê n c ứ u c ụ th ể m ỗ i n ề n v ă n h o á k h á c n h a u C ó liê n q u a n đ ế n n h ữ n g h iệ n

tư ợ ng k h á c b iệ t tồ n tạ i g iữ a c á c n ề n v ă n h o á , h ầ u n h ư k h ô n g p h ả i g iả i th íc h

n h iề u , m ọ i n g ư ờ i c ũ n g sẽ tự lý g iả i

T ín h p h ổ b iế n c ủ a v ă n h ó a - th u ộ c n g à n h v ă n h o á so s á n h , c h ủ y ế u là

th ô n g q u a th à n h q u ả n g h iê n c ứ u v ề c á c n ề n v ă n h o á k h á c n h a u đ ể tìm ra

n h ữ n g đ iể m c h u n g tồ n tạ i g iữ a c á c n ề n v ă n h o á ; c ụ th ể là, v ă n h o á n h â n lo ạ i, với tư c á c h là m ộ t tổ n g th ể , c ó n h ữ n g đ ặ c trư n g g ì N h ư đ ã n ó i, b ả n c h ấ t c ủ a

n h â n lo ạ i c ó s ự n h ấ t trí, v ì th ế , v ă n h o á tấ t n h iê n c ó tín h p h ổ b iế n T ro n g

n g h iê n c ứ u so s á n h đ ố i v ớ i v ă n h o á , n g ư ờ i ta p h á t h iệ n c ó h iệ n tư ợ n g h ộ i tụ,

đ ó c h ín h là ý n g h ĩa c ù n g tớ i đ íc h b ằ n g c á c c á c h k h á c n h a u

IL2 Đặc trưng của văn hoá- Mối liên hệ.

Đ ứ n g trư ớ c m â u th u ẫ n h iệ n n a y g iữ a tiế n tr iể n c ủ a to à n c ầ u h o á với sự

h ệ ỉũ n é t đ ặ c tr ư iig c h ín h c ủ a v ă n h o á M à liê n h ê lai d ẫ n đ ế n lai ta o c h ứ

đ ịn h , đ ồ n g h o á v à x ử lý c á c v ậ t liệ u c ủ a g iớ i tự n h iê n , p h ả n ứ n g lại c á c tá c

đ ộ n g c ủ a v ă n h o á k h á c v à n h ữ n g b iế n đ ổ i c ủ a m ô i trư ờ n g tự n h iê n ) ; m ặ t k h á c ,

là h o ạ t đ ộ n g c ủ a c o n n g ư ờ i, c ủ a c á c c ộ n g đ ồ n g , là ý m u ố n c ủ a h ọ g ìn g iữ c á c tru y ề n th ố n g , c ả i th iệ n c u ộ c s ố n g , tạ o d ự n g trậ t tự, c h ố n g lại c á c x u h ư ớ n g p h á

h u ỷ

Đ ặ c tr ư n g th ứ h a i c ủ a v ă n h o á đ ư ợ c q u y đ ịn h b ở i s ự đ ố i lậ p g iữ a h a i tiể u

hệ th ố n g c ơ b ả n c ủ a n ó : tiể u h ệ th ố n g ” k ý h iệ u - c h u ẩ n m ự c ” - “ t h ế g iớ i k ỹ h iệ u

c ủ a v ăn h o á ” v à tiể u h ệ th ố n g “ b iể u h iệ n - v ậ t c h ấ t- “ th ế g iớ i tự n h iê n c ủ a v ăn

h o á ” M ọ i v ă n h o á đ ề u c h ỉ th ể h iệ n là v ă n h o á ở c h ừ n g m ự c n ó đ ư ợ c tái tạ o

m ộ t c á c h ổ n đ ịn h Đ iề u k iệ n c ầ n th iế t đ ể tái tạ o v ă n h o á là h ệ th ố n g c á c c h u ẩ n

m ự c , c á c q u y tắ c , c á c n g ô n n g ữ , c á c b iể u tư ợ n g , c á c g iá trị V V , tứ c là tấ t

n h ữ n g g ì tồ n tạ i tr o n g v ă n h o á H ệ th ố n g n à y c ó th ể đ ư ợ c g ọ i ỉà th ế g iớ i k ý

h iệ u c ủ a v ă n h o á T h ế g iớ i tự n h iê n g ồ m n h ữ n g g ì, m ộ t m ặ t tồ n tại đ ộ c lậ p (

th ế g iớ i tự n h iê n , s in h h ọ c , tin h th ầ n ); m ặ t k h á c , đ ư ợ c s u y x é t, k ý h iệ u , b iể u

tư ợ n g v à c h u ẩ n m ự c h o á tr o n g t h ế g iớ i k ý h iệ u

m ộ t là, th ế g iớ i ý n iệ m đ ư ợ c h ìn h th à n h tro n g ó c a n h ta Đ ó là th ế g iớ i vô

h ìn h , vô h ạ n , v ô k h ả tri, c h ủ q u a n H a i là , t h ế g iớ i th ự c tại đ ư ợ c c o n n g ư ờ i

n h ậ n th ứ c b ằ n g p h ư ơ n g p h á p m ô h ìn h h o á Đ ó là th ế g iớ i h ữ u h ìn h , h ữ u h ạ n và

k h ả tri B a là, t h ế g iớ i b iể u trư n g n ố i th ế g iớ i th ự c tại v à t h ế g iớ i ý n iệ m , m u ố n

h ữ u th ể h o á t h ế g iớ i ý n iệ m v ô h ìn h c o n n g ư ờ i p h ả i s ử d ụ n g v ậ t m ô i g iớ i- m ộ t

n g ô n n g ữ c ủ a c á i v ô k h ả tri Đ ó là n h ữ n g b iể u tư ợ n g th e o p h ư ơ n g p h á p lo ạ i

su y T ấ t c ả c á c h ệ th ố n g b iể u tư ợ n g đ ư ợ c x e m ỉà c á c h ệ th ố n g k ý h iệ u M ỗi k ý

h iệ u đ ề u c ó h a i m ặ t: C á i b iể u h iệ n - “ h iể n ” và c á i đ ư ợ c b iể u h iệ n - “ m ậ t” 2

c ấ p c h o c o n n g ư ờ i c á c c ô n g c ụ v à p h ư ơ n g tiệ n (v ậ t c h ấ t và b iể u tư ợ n g ); c á c

h ìn h th ứ c v à p h ư ơ n g th ứ c (“ v ă n h o á b ắ t đ ầ u từ c á c q u y tắ c ” L S tr a u s s ) m à n h ờ

đ ó c o n n g ư ờ i đ ư ơ n g đ ầ u v ớ i c á c m â u th u ẫ n đ ó

IL4 Chức năng của văn hoá:

T a th ấ y rằ n g c ó q u á n h iề u đ ịn h n g h ĩa về v ă n h o á v à tư ơ n g tự n h ư v ậ y về

c á c h tiế p c ậ n v ă n h o á , tu y v ậ y , đ iể m c h u n g n h ấ t n ổ i b ậ t là v ăn h o á g ắ n với c o n

từ n h ữ n g đ iể u k iệ n tự n h iê n (c o n n g ư ờ i v ố n là m ộ t s ả n p h ẩ m c ủ a tự n h iê n , là

m ộ t p h ầ n c ủ a tự n h iê n , đ ứ n g đ ố i d iệ n v ớ i tự n h iê n m à tạ o th à n h v ă n h o á ) rồ i

n g ư ờ i v ì m ụ c đ íc h tồ n tạ i v à p h á t tr iể n ” l N h ư v ậ y v ă n h o á đ ư ợ c tạ o ra và

m a n g tín h tư ơ n g đ ố i, tín h k in h n g h iệ m

K h i c o i v ă n h o á là m ố i q u a n h ệ , P h a n N g ọ c đ ã đ ư a v ă n h o á v à o p h ạ m trù th u ộ c tín h , c h ứ k h ô n g p h ả i là p h ạ m trù s ự v ật V ă n h o á là sự b iể u h iệ n

C h ứ c n ă n g v ậ n th ô n g c ủ a v ă n h o á , h ư ớ n g tớ i v iệ c b ả o đ ả m sự g ia o tiế p , tru y ề n đ ạ t th ô n g tin , h iể u c á c n ề n v ă n h o á k h á c

C h ứ c n ă n g đ iề u tiế t- c h u ẩ n m ự c c ủ a v ă n h o á , th ể h iệ n tr o n g v iệ c d u y trì trạ n g th á i c â n b ằ n g tr o n g c ộ n g đ ồ n g , n ó c h ứ a đ ự n g n h ữ n g h ìn h th á i th iế t c h ế ,ch o p h é p g iả i q u y ế t c á c x u n g đ ộ t

C h ứ c n ă n g đ iề u h o à c ủ a v ă n h o á , ý n g h ĩa c ơ b ả n c ủ a n ó là g iả i to ả

n h ữ n g c ă n g th ẳ n g v ề c ả m x ú c v à th ể c h ấ t

B àn về b ả n c h ấ t c ủ a v ă n h o á , c á c tá c g iả c ủ a c u ố n “ M ộ t s ố v ấ n đ ề lý

lu ậ n v ă n h o á th ờ i k ỳ đ ổ i m ớ i” đ ã c h o rằ n g y ế u tố c ố t lõ i c ủ a v ă n h o á là h ệ g iá trị x ã h ộ i- th a n g g iá trị x ã h ộ i, tr o n g đ ó g iá trị c h ủ đ ạ o đ ó n g v a i trò c h i p h ố i

đố i với to à n b ộ h o ạ t đ ộ n g x ã h ộ i c ủ a c o n n g ư ờ i đ ư ợ c g ọ i là g iá trị đ ịn h h ư ớ n g ,

tứ c lý tư ở n g x ã h ộ i C h ứ c n ă n g x ã h ộ i c ủ a v ẫ n h o á ,n g o à i c h ứ c n ă n g g iá o d ụ c ,

n h ậ n th ứ c v à th ẩ m m ỹ , tro n g g ia i đ o ạ n h iệ n n a y , c ò n c ầ n n h ấ n m ạ n h đ ế n c h ứ c

n ă n g đ ộ n g lự c c ủ a v ă n h o á tro n g s ự p h á t triể n x ã h ộ i “ T ừ n a y trở đ i, v ă n h o á cần co i m ìn h là m ộ t n g u ồ n c ổ s u ý trự c tiế p c h o p h á t triể n , v à n g ư ợ c lạ i, p h á t triể n c ầ n th ừ a n h ậ n v ă n h o á g iữ m ộ t vị tr í tr u n g tâ m , m ộ t v ai trò đ iề u tiế t x ã

h ộ i” (F e d e ric o M a y o r )

Đ ặ t v ă n h o á v à o vị tr í tru n g tâ m v à c o i v ă n h o á là đ ộ n g lự c c ủ a sự p h á t triể n là q u a n n iệ m p h ổ b iế n h iệ n n a y c ủ a t h ế g iớ i v à c ủ a n ư ớ c ta

sự p h á t tr iể n b ể n v ữ n g , b ở i v ì th á i đ ộ v à c á c h s ố n g q u y ế t đ ịn h c á c h th ứ c m à

c h ú n g ta q u ả n lý tấ t c ả c á c n g u ồ n tà i n g u y ê n k h ô n g th ể tá i s in h c ủ a c h ú n g ta (B áo c á o c ủ a U Ỷ B A N T H Ê G I Ớ I v ề V ă n h o á v à P h á t triể n )

T h ậ p k ỷ 1 9 8 8 - 1 9 9 7 đ ư ợ c U N E S C O c o i là th ậ p k ỷ p h á t tr iể n v ă n h o á

T ro n g b à i n ó i c ủ a m ìn h ,T ổ n g g iá m đ ố c U N E S C O F e d e r ic o M a y o r a đ ã n h ấ n

m ạ n h rằ n g : “ H ễ n ư ớ c n à o tự đ ặ t ra c h o m ìn h m ụ c tiê u p h á t tr iể n k in h tế m à tách rờ i m ồ i trư ờ n g v ă n h o á th ì n h ấ t đ ịn h sẽ x ả y ra n h ữ n g m ấ t c â n đ ố i n g h iê m trọ n g c ả v ề m ặ t k in h t ế lẫ n v ă n h o á , v à tiề m n ă n g s á n g tạ o c ủ a n ư ớ c ấ y sẽ bị

su y y ế u r ấ t n h iề u M ộ t s ự p h á t tr iể n c h â n c h ín h đ ò i p h ả i s ử d ụ n g m ộ t c á c h tối

b ả o sự c â n b ằ n g - đ iề u tiế t c u ộ c s ố n g c o n n g ư ờ i tr o n g m ọ i lĩn h v ự c, k h ía c ạ n h :

c o n n g ư ờ i — tự n h iê n ; c o n n g ư ờ i— x ã h ộ i; c o n n g ư ờ i — tâ m lin h

m C Ấ U T R Ú C V Ă N HOÁ:

III 1 Cấu trúc văn hoá:

T h e o M B a c k h tin , lĩn h v ự c v ă n h o á k h ô n g c ó lã n h th ổ n ộ i tạ i, n ó n ằ m

h o à n to à n ở r a n h g iớ i, r a n h g iớ i đ i q u a k h ắ p n ơ i, q u a m ỗ i th à n h p h ầ n c ủ a n ó (D ẫn th e o R ô đ in , S d d , tr, ) “ V ă n h o á v ô sở b ấ t t ạ i ” , ý k iế n c ủ a c á c n h à

T ừ g ó c đ ộ x e m x é t n ộ i h à m v à n g o ạ i d iê n c ủ a k h á i n iệ m v ă n h o á V ă n

h o á b a o h à m b a k h ía c ạ n h : B iể u h iệ n r ộ n g ; trư ờ n g tồ n ; b iế n đ ổ i T ừ đ â y , m ộ t

s ố n h à n g h iê n c ứ u đ ã đ ư a ra lý th u y ế t về c ấ u tr ú c h a i tầ n g c ủ a v ă n h o á C ấ u trú c bề m ặ t, b a o g ồ m c á c h ệ th ố n g b iể u tư ợ n g c ó th ể th a y đ ổ i- đ ư ợ c g ọ i là

b iế n s ố v ă n h o á ; C ấ u tr ú c c h iề u s â u là c ấ u tr ú c n h ữ n g h ằ n g số , c ó b iế n đ ổ i