Mạch lạc trong văn bản hợp đồng kinh tế

BIỂU HIỆN CỦA MẠCH LẠC QUA CÁC PHÉP LIÊN KẾT TRONG VĂN BẢN HỢP ĐỒNG KINH TẾ: SO SÁNH ĐỐI CHIẾU TIẾNG ANH VỚI TIẾNG VIỆT .... BIỂU HIỆN CỦA MẠCH LẠC QUA CÁC MỐI QUAN HỆ TRONG VĂN BẢN HỢP

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Nguyễn Hương Giang

MẠCH LẠC TRONG VĂN BẢN HỢP ĐỒNG KINH TẾ:

SO SÁNH ĐỐI CHIẾU TIẾNG ANH VỚI TIẾNG VIỆT

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu

Mã số : 62 22 01 10

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

GS.TS NGUYỄN VĂN HIỆP

Hà Nội - 2016

i

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

Danh mục các bảng iv

Danh mục các hình vẽ Error! Bookmark not defined MỞ ĐẦU v

1 Lý do chọn đề tài v

2 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu vii

2.1 Đối tượng nghiên cứu vii

2.2 Phạm vi và mục đích nghiên cứu vii

3 Câu hỏi nghiên cứu viii

4 Nhiệm vụ nghiên cứu viii

5 Phương pháp và tư liệu nghiên cứu ix

6 Ý nghĩa và đóng góp x

7 Cấu trúc của luận án xi

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ

LUẬN Error! Bookmark not defined

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Error! Bookmark not defined

1.1.1 Tình hình nghiên cứu về mạch lạc trong văn bảnError! Bookmark not defined 1.1.2 Tình hình nghiên cứu về văn bản hợp đồng kinh tếError! Bookmark not defined

1.2 Cơ sở lí luận Error! Bookmark not defined

1.2.1 Cơ sở lí luận về mạch lạc Error! Bookmark not defined

1.2.2 Cơ sở lí luận về hợp đồng kinh tế Error! Bookmark not defined

1.3 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

Chương 2 BIỂU HIỆN CỦA MẠCH LẠC QUA CÁC PHÉP LIÊN KẾT

TRONG VĂN BẢN HỢP ĐỒNG KINH TẾ: SO SÁNH ĐỐI CHIẾU TIẾNG

ANH VỚI TIẾNG VIỆT Error! Bookmark not defined

2.1 Các phép liên kết trong văn bản Error! Bookmark not defined

2.1.1 Phép lặp Error! Bookmark not defined

2.1.2 Phép nối Error! Bookmark not defined

2.1.3 Phép quy chiếu Error! Bookmark not defined

2.1.4 Phép thế Error! Bookmark not defined

2.1.5 Phép tỉnh lược Error! Bookmark not defined

2.1.6 Phép liên tưởng Error! Bookmark not defined

2.2 Các phép liên kết tạo mạch lạc trong văn bản hợp đồng kinh tế tiếng

Anh và tiếng Việt Error! Bookmark not defined

2.2.1 Các phép liên kết tạo mạch lạc trong hợp đồng kinh tế tiếng Anh.Error! Bookmark not defined 2.2.2 Các phép liên kết tạo mạch lạc trong hợp đồng kinh tế tiếng ViệtError! Bookmark not defined 2.2.3 Nhận xét Error! Bookmark not defined

2.3 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

Chương 3 BIỂU HIỆN CỦA MẠCH LẠC QUA CÁC MỐI QUAN HỆ

TRONG VĂN BẢN HỢP ĐỒNG KINH TẾ: SO SÁNH ĐỐI CHIẾU TIẾNG

ANH VỚI TIẾNG VIỆT Error! Bookmark not defined

3.1 Các mối quan hệ tạo mạch lạc cho văn bảnError! Bookmark not defined

3.1.1 Quan hệ giữa các từ ngữ trong một câuError! Bookmark not defined

3.1.2 Quan hệ về chủ đề giữa các câu Error! Bookmark not defined

iii

3.1.3 Quan hệ thời gian Error! Bookmark not defined

3.1.4 Quan hệ lập luận Error! Bookmark not defined

3.1.5 Quan hệ nhân quả Error! Bookmark not defined

3.1.6 Quan hệ điều kiện Error! Bookmark not defined

3.1.7 Quan hệ ngoại chiếu Error! Bookmark not defined

3.2 Mạch lạc biểu hiện qua các mối quan hệ trong văn bản hợp đồng kinh

tế: So sánh đối chiếu tiếng Anh với tiếng ViệtError! Bookmark not defined

3.2.1 Mạch lạc biểu hiện qua các mối quan hệ trong văn bản hợp đồng

kinh tế tiếng Anh Error! Bookmark not defined

3.2.2 Mạch lạc biểu hiện qua các mối quan hệ trong văn bản hợp đồng

kinh tế tiếng Việt Error! Bookmark not defined

3.2.3 Nhận xét Error! Bookmark not defined

3.3 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

Chương 4 ỨNG DỤNG VÀO SOẠN THẢO VÀ BIÊN DỊCH HỢP ĐỒNG

KINH TẾ ANH – VIỆT Error! Bookmark not defined

4.1 Sử dụng các phép liên kết hợp lí Error! Bookmark not defined

4.1.1 Yêu cầu về việc dùng phép quy chiếu Error! Bookmark not defined

4.1.2 Lưu ý về phép thế trong dịch thuật Error! Bookmark not defined

4.1.3 Ưu điểm của lặp từ vựng và lặp ngữ phápError! Bookmark not defined

4.1.4 Mạch lạc theo kiểu suy luận quy kết trong soạn thảo hợp đồngError! Bookmark not defined

4.2 Tạo mạch lạc qua các mối quan hệ Error! Bookmark not defined

4.2.1 Tạo mạch lạc qua mối quan hệ giữa các từ ngữ trong câuError! Bookmark not defined 4.2.2 Tạo mạch lạc qua quan hệ thời gian Error! Bookmark not defined

4.2.3 Tạo mạch lạc qua quan hệ điều kiện giữa các câuError! Bookmark not defined 4.2.4 Lưu ý về quan hệ ngoại chiếu Error! Bookmark not defined

4.3 Một số yêu cầu khác về mạch lạc đối với việc soạn thảo và biên dịch

hợp đồng kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt Error! Bookmark not defined

4.3.1 Sử dụng từ ngữ chính xác, đơn nghĩa, và cụ thểError! Bookmark not defined 4.3.2 Sử dụng hợp lí câu dài bất thường Error! Bookmark not defined

4.3.3 Dùng dấu câu hợp lí Error! Bookmark not defined

4.4 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 Về lí luận Error! Bookmark not defined

2 Về thực tiễn Error! Bookmark not defined

3 Những vấn đề do luận án đặt ra cần nghiên cứu tiếpError! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN

QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO xiii

PHỤ LỤC 1 Error! Bookmark not defined

PHỤ LỤC 2 Error! Bookmark not defined

sự lựa chọn của chúng tôi là như sau:

Thứ nhất, mạch lạc là một yêu cầu không thể thiếu đối với tất cả các thể loại diễn ngôn Trong văn nói cũng như văn viết, nếu nội dung giao tiếp không được trình bày mạch lạc thì hiệu quả giao tiếp sẽ không cao, thậm chí

có thể gây ra hiểu sai, hiểu lầm Tuy nhiên, mạch lạc không phải là một vấn

đề dễ nắm bắt Do tính mơ hồ và phức tạp của mạch lạc trong diễn ngôn nên chưa thực sự có nhiều công trình nghiên cứu sâu và toàn diện về vấn đề này

Thứ hai, hợp đồng kinh tế đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định

sự phát triển và thành công của các doanh nghiệp vì nó không chỉ là những thỏa thuận về nghĩa vụ thực hiện giữa các bên mà còn là một văn bản có giá trị pháp lý cao Chính vì vậy, một hợp đồng kinh tế không được soạn thảo chính xác, rõ ràng, mang tính mạch lạc sẽ dẫn đến rất nhiều rủi ro về mặt kinh

tế và rắc rối về mặt pháp lý Tuy nhiên, làm thế nào để có được một hợp đồng kinh tế rõ ràng, chính xác và mạch lạc lại là điều mà rất nhiều doanh nghiệp, giáo viên và học viên băn khoăn Họ thường thấy khó khi soạn một hợp đồng kinh tế bằng tiếng Anh hay dịch một hợp đồng kinh tế từ tiếng Anh sang tiếng Việt cho chuẩn và ngược lại Nguyên nhân này có thể do họ chưa hiểu rõ những điểm giống và khác nhau về cấu trúc và ngôn ngữ trong văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt, điều này càng trầm trọng trong tình hình các tiêu chuẩn quốc tế về hợp đồng kinh tế vẫn còn là một lĩnh vực khá mới ở Việt nam Đã có quan điểm cho rằng hợp đồng kinh tế tiếng Việt là sự kế

thừa, sự sao chép hoặc chuyển dịch từ các hợp đồng kinh tế tiếng Anh Tuy nhiên, quan điểm này hoàn toàn không đúng vì ở Việt Nam hợp đồng kinh tế

là loại hợp đồng được điều chỉnh bởi Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế Việt Nam, được ban hành từ năm 1989, hình thức và nội dung của hợp đồng theo quy định của Pháp lệnh hợp đồng kinh tế của Hội đồng Nhà nước ngày 25/9/1989

để bảo đảm không vi phạm pháp luật và đạo đức xã hội, còn hợp đồng kinh tế quốc tế tiếng Anh được áp dụng từ năm 1994 theo PICC (Principles of International Commercial Contracts) - Nguyên tắc Hợp đồng Thương mại Quốc tế Chính vì vậy mà đến nay, như đã nói ở trên, tuy đã có một vài nghiên cứu đề cập đến vấn đề này nhưng chưa có một nghiên cứu nào so sánh

và đối chiếu mạch lạc trong văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Việt một cách chuyên sâu và toàn diện

Thứ ba, mặc dù các hợp đồng kinh tế được coi là văn bản ngôn ngữ có sức ảnh hưởng và chi phối lớn đến các hoạt động kinh doanh, có ảnh hưởng đến hậu quả kinh tế và trách nhiệm pháp lý giữa các bên tham gia ký kết hợp đồng nhưng vẫn có rất nhiều vụ án kinh tế xảy ra do vi phạm hợp đồng kinh

tế mà chủ yếu là các hợp đồng hợp tác kinh doanh và các hợp đồng xuất nhập khẩu giữa các đối tác thuộc các nước nói ngôn ngữ khác nhau Nguyên nhân của những vi phạm này phần lớn là do các bên không thực hiện đúng các thỏa thuận ghi trong hợp đồng Và một phần những sai phạm này có nguyên nhân thuộc về hình thức và nội dung được thể hiện trong văn bản hợp đồng Trong những trường hợp như vậy, ngôn từ và cấu trúc ngữ pháp cũng như những quan hệ ý nghĩa giữa các bộ phận lớn hơn câu được sử dụng trong văn bản hợp đồng kinh tế không chuẩn xác, không đủ tường minh và mạch lạc để người tiếp thu văn bản có thể hiểu đúng và thực hiện đúng; hoặc có trường hợp bản dịch hợp đồng không đúng với nội dung của hợp đồng cũng dẫn đến những vi phạm hợp đồng đáng tiếc Để tránh những sai sót trong soạn thảo và

vii

biên dịch thể loại văn bản này cũng như nâng cao hiệu quả công việc kinh doanh cho các cá nhân và các tổ chức kinh tế tại Việt Nam, chúng tôi thấy rằng cần phải có những nghiên cứu khoa học để đưa ra những giải pháp hợp

lý cho vấn đề này

Từ những lý do nêu trên, chúng tôi muốn thực hiện một nghiên cứu để tìm ra các giải pháp hữu hiệu nhất giúp các doanh nghiệp, người soạn thảo và người dịch thuật vượt qua những khó khăn cơ bản để thành công khi soạn thảo hay biên dịch một hợp đồng kinh tế quốc tế Đây chính là động lực thúc giục chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “Mạch lạc trong văn bản hợp đồng kinh tế: so sánh đối chiếu tiếng Anh với tiếng Việt” với hy vọng kết quả nghiên cứu sẽ góp phần giải đáp những vướng mắc cả về mặt lí luận và mặt thực tiễn của vấn đề, nâng cao hiệu quả soạn thảo và biên dịch các văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt

2 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là mạch lạc và những phương thức biểu hiện mạch lạc trong các văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt Luận án so sánh đối chiếu để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt về mạch lạc giữa hai văn bản này, đồng thời chỉ ra những phương thức tạo mạch lạc hiệu quả cho việc soạn thảo và biên dịch các văn bản hợp đồng

kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt

2.2 Phạm vi và mục đích nghiên cứu

Với đối tượng nghiên cứu là mạch lạc và những phương thức biểu hiện của mạch lạc trong các văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt, chúng tôi tập trung nghiên cứu các phương diện diễn ngôn (gồm hình thức và

nội dung) của hai loại văn bản này dựa trên các nguồn tư liệu trích dẫn là nguyên bản các hợp đồng thương mại tiếng Anh và tiếng Việt

Luận án tập trung vào miêu tả các đặc điểm diễn ngôn của thể loại văn bản hợp đồng kinh tế thông qua các đặc điểm từ vựng, ngữ pháp, ngữ nghĩa

và các phương thức tạo mạch lạc Đồng thời, luận án cũng sẽ so sánh đối chiếu những đặc điểm này trong văn bản hợp đồng tiếng Anh và tiếng Việt để làm cơ sở cho phần ứng dụng vào soạn thảo và dịch thuật các văn bản hợp đồng kinh tế Anh – Việt

Mục đích chính của luận án là làm rõ các phương tiện biểu hiện mạch lạc trong văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Việt, qua đó tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt về mạch lạc giữa hai loại văn bản này để đưa ra những lưu ý cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả của công việc soạn thảo và biên dịch hợp đồng kinh tế

3 Câu hỏi nghiên cứu

Luận án nêu ra những câu hỏi nghiên cứu sau:

- Mạch lạc được biểu hiện qua các phương tiện ngôn ngữ nào?

- Những tương đồng và khác biệt về mạch lạc trong các văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt là gì?

- Phải lưu ý những gì về mạch lạc khi ứng dụng vào soạn thảo và biên dịch các hợp đồng kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt?

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để trả lời các câu hỏi nghiên cứu trên, luận án tập trung vào những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Xác lập cơ sở lí thuyết ngôn ngữ học để nghiên cứu mạch lạc

ix

- Áp dụng thuyết lý phân tích diễn ngôn để phân tích văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Việt nhằm xác định được những điểm giống nhau và khác nhau về diễn ngôn của hai loại văn bản này

- Phân tích cụ thể các phép liên kết và các kiểu quan hệ tạo mạch lạc xuất hiện trong văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và văn bản hợp đồng kinh

tế tiếng Việt

- Dựa trên kết quả phân tích, chúng tôi so sánh đối chiếu những biểu hiện của mạch lạc trong văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Việt để đề xuất các gợi ý cụ thể cho việc soạn thảo và biên dịch hai loại văn bản này

5 Phương pháp và tư liệu nghiên cứu

Để thực hiện được mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, dựa trên kết quả phân tích và tổng hợp lý thuyết, phân loại và hệ thống hóa cơ sở lí thuyết của

đề tài, luận án sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp phân tích diễn ngôn để nghiên cứu việc sử dụng ngôn ngữ ở cấp độ trên câu, cụ thể ở nghiên cứu này là các văn bản hợp đồng kinh

tế tiếng Anh và tiếng Việt

- Phương pháp miêu tả để phân tích những biểu hiện của mạch lạc trong các văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt

- Phương pháp so sánh đối chiếu để tìm ra những đặc điểm tương đồng

và khác biệt về mạch lạc trong hai văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt

Kết quả thu thập từ công việc nghiên cứu tài liệu, thống kê số liệu, so sánh đối chiếu sẽ được xử lý theo hai dạng: định tính và định lượng

Tư liệu của luận án được lấy từ 50 hợp đồng kinh tế tiếng Anh và 50 hợp đồng kinh tế tiếng Việt trong các giao dịch thương mại về hàng hóa và dịch vụ của các cá nhân và doanh nghiệp tại Mỹ và tại Việt Nam trong vòng

20 năm trở lại đây Ngoài ra, luận án còn sử dụng một số ví dụ trong giáo trình “biên dịch hợp đồng hợp đồng kinh tế Anh - Việt” của trường Đại học Ngoại thương

6 Ý nghĩa và đóng góp

Luận án tập trung nghiên cứu tất cả những biểu hiện của mạch lạc trong văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Việt theo đường hướng của phân tích diễn ngôn Cụ thể, luận án áp dụng phương pháp so sánh đối chiếu của ngôn ngữ học để tìm ra những tương đồng và khác biệt về mạch lạc ở hai loại văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt

Về phương diện lí luận, luận án góp phần làm sâu sắc lí thuyết mạch lạc dựa vào kết quả phân tích và tổng hợp các ngữ liệu thuộc văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt, khẳng định tầm quan trọng của mạch lạc trong tạo lập văn bản và phân tích diễn ngôn

Về phương diện thực tiễn, kết quả nghiên cứu của luận án này sẽ được

sử dụng làm tài liệu hướng dẫn và tham khảo cho việc biên soạn và dịch thuật các văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và tiếng Việt Luận án là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho việc nghiên cứu chuyên sâu về các thể loại văn bản hợp đồng

Cái mới của luận án là phân tích và tổng hợp những biểu hiện của mạch lạc trong văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh và văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Việt theo đường hướng phân tích diễn ngôn Từ đó, so sánh đối chiếu các biểu hiện mạch lạc trong hai thể loại văn bản hợp đồng kinh tế tiếng Anh

và tiếng Việt để chỉ ra các yếu tố tương đồng và khác biệt ở các phương thức