Quản lý trang trại

Do điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt, diện tích canh tác hạn hẹp, người nông dân phải lập kếhoạch sử dụng đất một cách cẩn thận, để tất cả những khoảng trống đều được tận dụng.. Tấtcả cá

Hướng dẫn canh tác trên đất dốc

Tập 4 quản lý trang trại

Sách xuất bản theo thỏa thuận của World Neighbors & Studio Driya Media

và được Quaker Service tài trợ

Người dịch

Ngô Sĩ Hoài, Đôn Thế Phong

Đào Xuân Trường, An Văn Bảy

Pratical guide

to Dryland Farming

integrated

farm management

Vài lời của tổ chức hàng xóm thế giới gửi đến

bạn đọc và bà con nông dân Việt Nam

Chúng tôi rất lấy làm vui mừng là bộ sách " Hướng dẫn canh tác trên đất dốc" đã được dịch,

in xong và ra mắt với bạn đọc và bà con nông dân Việt Nam

Chúng tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn với Quaker Service ở Việt Nam đã tài trợ cho việc xuấtbản, và cảm ơn Nhà xuất bản nông nghiệp đã tổ chức thành công việc biên tập, in ấn tập sáchnày và giới thiệu với bạn đọc

Bộ sách này nguyên được viết trên cơ sở kinh nghiệm và điều kiện thực tế của Indonexia và

đã được Yayasan Tananua, một tổ chức do một số nông dân ở Indonexia thành lập, phát triển

va đã thu kết quả tốt đẹp

Chúng tôi không có ý định đưa ra một mẫu hình cụ thể mà chỉ giới thiệu những kinh nghiệmthực tế đã thu được ở Indonexia để bà con tham khảo, phân tích, đánh giá và tuỳ theo tìnhhình cụ thể của địa phưong mình để tìm ra những giải pháp thích hợp và có hiệu quả Nhândân Việt Nam vốn cần cù lao động, biết khắc phục khó khăn và có tinh thần sáng tạo, chắcchắn bà con nông dân ta sẽ có cách giải quyết riêng của mình Vì vậy chúng tôi cũng sẽ rấthoan nghênh nếu bạn đọc và bà con ta có những góp ý, đề nghị, nhận xét hoặc ý kiến trao đổi

về nội dung tập sách này, và xin gửi về một trong hai địa chỉ sau:

Văn phòng World Neighbors số 1B ngõ 202B, Đội Cấn - Hà nội

Văn phòng Quaker Service khách sạn La Thành, Đội Cấn - Hà nội

Nông dân Việt Nam đã từng có câu tổng kết nổi tiếng trong việc canh tác: " Nhất nước, nhìphân, tam cần, tứ giống" Cho phép chúng tôi được thêm hai ý nữa cho phù hợp với tình hìnhnông nghiệp hiện nay:

Lời giới thiệu

Việt Nam có ba phần tư diện tích đất đai là đồi núi và cao nguyên Đất sản xuất nông lâmnghiệp ở miền núi và trung du phần lớn là đất dốc, khô hạn, phải có biện pháp canh tác thíchhợp để sử dụng đất được bền vững

Bộ sách: " Hướng dẫn canh tác trên đất dốc " gồm 4 tập:

- Các giải pháp bảo vệ đất và nước

- Canh tác theo đường đồng mức với băng cây xanh

- Kỹ thuật trồng cây

- Quản lý trang trại

Sách do World Neighbors ( Tổ chức hàng xóm thế giới), Studio Driya Media và YayasanTanaua xuất bản và phát hành rộng rãi tại Indonexia Nội dung sách thể hiện chủ yếu bằng

các tranh vẽ kèm lời giải thích ngắn gọn, dễ hiểu, được đông đảo bạn đọc hoan nghênh…

Nhằm phục vụ cho công tác khuyến nông, khuyến lâm, được sự đồng ý của World Neighbors

và Studio Driya Media, được Quaker Service tài trợ, Nhà xuất bản Nông nghiệp cho xuất bản

bộ sách trên bằng tiếng việt

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn:

- Bà Karin Eberhardt - Đại diện World Neighbors, đại diện của Studio Driya Media, đãcung cấp nguyên bản tiếng Anh, bản dịch tiếng Việt và cho phép in bộ sách này tại ViệtNam

- Bà Lady Borton - đại diện Quaker Service đã hỗ trợ về tài chính trong việc in ấn;

- PTS Hoàng Xuân Tý, Giám đốc " Trung tâm sinh thái và môi trường rừng" đã giúp đỡchỉnh lý tài liệu cho phù hợp với Việt Nam

Trân trọng giới thiệu với bạn đọc

nhà xuất bản nông nghiệp

mục lục

Vài lời của tổ chức hàng xóm thế giới gửi đến

bạn đọc và bà con nông dân Việt Nam 3

Lời giới thiệu 4

Giới thiệu 6

Bảo vệ đất và nước là cơ sở để canh tác tổng hợp 11

Độ phì của đất 12

Các giải pháp mô hình canh tác 16

Vật nuôi 23

Sản phẩm từ cây lớn 28

Tán che 32

Gỗ 33

Kết luận 38

Giới thiệu

Nhân dân trên các vùng cao phải đương đầu với nhiều khó khăn Họ thường xuyên phải canhtác trên những sườn dốc, đất đai cằn cỗi, mưa không đều Hơn nữa nhiều bản làng vùng cao ởrất xa xôi hẻo lánh Sản phẩm dư thừa rất khó bán Những điều kiện này rất phổ biến đối vớinông dân vùng cao và những vùng bản khô hạn tại các nước nhiệt đới

Tất nhiên người nông dân biết rõ những hiểm họa và những khó khăn mà họ phải đương đầu.Khi gặp thất bại trong nghề nông, thì họ biết phải làm thế nào để bù đắp những mất mát nhờnhững hoạt động thành công khác.

Thí dụ: Trích những cây thốt nốt mọc ở những vùng khô cạn để lấy mật thay thế ngô hay lúakhi vụ mùa bị thất bát, lương thực dự trữ cạn kiệt Người dân ở các làng bản thường sử dụng

đường ở cây thốt nốt khi thực phẩm khan hiếm trong mùa khô kéo dài Đường thốt nốt cũng

có thể đem bán khi cần có tiền mặt

ở những vùng khác, vật nuôi là nguồn sinh kế làm giảm nhẹ những khó khăn do mất mùa gây

ra Gia súc đ−ợc đem bán để đổi lấy tiền mua ngô, gạo và những thứ cần thiết khác, khi mấtmùa hay khi sản l−ợng thu hoạch sút kém

Nông dân vùng cao tiến hành nhiều hoạt động khác nhau trên ruộng đồng của mình Họtrồng nhiều loại cây khác nhau nh− ngô, lúa, đậu, sắn và khoai lang Đồng thời hầu hết nôngdân còn trồng rau, chăn nuôi gia cầm, gia súc và trồng cây để tăng thêm nguồn thu nhập

Tiến hành nhiều loại hoạt động trang trại (như đã được vẽ ở hình trên) giúp cho người nôngdân giảm bớt những mối lo mất mùa do điều kiện khắc nhiệt và khó đoán trước ở vùng cao.

Sử dụng những giải pháp canh tác tổng hợp là cách nhằm giảm bớt những rủi ro trong hoạt

động canh tác ở vùng cao Việc đa dạng hoá hoạt động trang trại có thể đáp ứng được nhiềunhu cầu thường ngày của các gia đình nông dân như: thức ăn cao cấp, củi đun và gỗ cho xây

Do điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt, diện tích canh tác hạn hẹp, người nông dân phải lập kếhoạch sử dụng đất một cách cẩn thận, để tất cả những khoảng trống đều được tận dụng Tấtcả các yếu tố như: nước, thời gian, sức lao động phải được sử dụng một cách thông minh, bởivì những yếu tố này sẽ quyết định, liệu thu hoạch mùa màng có đáp ứng được những nhu cầucủa gia đình mình hay không.

Cuốn sách này có thể sử dụng như một tài liệu hướng dẫn để thảo luận về cách duy trì các giảipháp canh tác và tăng năng suất cây trồng lâu dài Điều này có nghĩa là phải tiến hành cáchoạt động khác nhau, đáp ứng được nhu cầu của gia đình với ít rủi ro nhất Lao động cần cùchưa giải quyết được toàn bộ vấn đề Người nông dân phải biết cách kết hợp các hoạt độngkhác nhau để làm cho trang trại có năng suất hơn

bảo vệ đất và nước là cơ sở để canh tác tổng hợp

Bảo vệ đất và nước trên sườn đồi thường bao gồm việc trồng những hàng cây mọc nhanh trêncác bậc thang Tiến hành những công việc bảo vệ đất và nước có thể làm giảm bớt " xóimòn", tăng độ màu mỡ của đất, và giữ lại nước mưa để sử dụng một cách hiệu quả hơn

(Xem tập 1 “Giới thiệu các giải pháp bảo vệ đất và nước” của bộ tài liệu này)

Việc cải thiện điều kiện nưong rãy bằng cách làm tăng độ màu mỡ và tăng sự thấm nước của

đất có thể làm tăng sản lượng hoa màu Nếu bảo vệ đất và nước một cách hợp lý sẽ có thểtăng năng suất các loại hoa màu, vật nuôi và cây trồng Tất cả những sản phẩm đó có liênquan đến nhau trong trang trại vùng cao

Độ phì của đất

Hầu hết nông dân đều nhận thấy một thực thế: Việc trồng cây năm này qua năm khác, trêncùng một đám đất cuối cùng sẽ làm giảm độ màu mỡ của đất tới mức mà năng suất canh táckhông tương xứng với công sức lao động Đất đai để làm nương rãy mỗi ngày càng trở nênkhan hiếm và việc mở mang nương rãy là rất vất vả Vì vậy duy trì độ phì của đất để canh táclâu dài là rất quan trọng

Cành lá cây trồng trên ruộng bậc thang có thể được sử dụng như làm " phân xanh" để làmtăng độ màu mỡ của đất Phân xanh cải tạo đất, làm cho đất tơi xốp dễ trồng trọt hơn.

Khi làm đất, phân xanh phải được vùi vào đất Khi gieo trồng cây, lá cây phân huỷ và cải tạokết cấu của đất làm cho rễ cây phát triển tốt hơn Điều này làm cho cây trồng sinh trưởngmạnh hơn và sản lượng sẽ lớn hơn

Ngoài phân xanh từ lá cây, có thể dùng nhiều loại vật liệu để tăng độ phì của đất như phân

độn, cành ngọn cây, các loại phế thải thực vật khác và phân gia súc

Các loại phân hoá học như đạm và NPK cũng có thể sử dụng để bón cho cây trồng Nếuruộng đồng được bảo vệ bằng những biện pháp bảo vệ đất và nước tốt các loại phân hoá học

đắt tiền này cũng sẽ không bị mưa rửa trôi

Tuy nhiên, khi sử dụng phân hoá học, điều quan trọng là phải tuân theo chỉ dẫn một cách cẩnthận, nên sử dụng bao nhiêu, sử dụng ở đâu và thời gian thích hợp để sử dụng vào lúc nào.Nếu những điều chỉ dẫn được tuân thủ chặt chẽ, thì các loại phân bón đắt tiền này có thểmang lại lợi ích tương xứng với chi phí.

Các giải pháp mô hình canh tác

Sử dụng các giải pháp canh tác tốt trên những vùng đồng ruộng màu mỡ và tơi xốp có thể tăngsản l−ợng hoa màu một cách rất đáng kể Việc trồng cây với mật độ phù hợp còn có thể làmgia tăng sản l−ợng cây trồng khi đất đai đ−ợc tận dụng tốt

Trồng cây theo hàng cho phép sử dụng không gian hiệu quả hơn, chăm sóc theo hàng cũngthuận tiện hơn Có thể tiết kiệm được thời gian làm cỏ, bón phân, phun thuốc trừ sâu.

ở những sườn đồi dốc, nơi mà nương vườn đã được cải tạo bằng các giải pháp bảo vệ đất vànước, cần canh tác theo " đường đồng mức" nhằm tiếp tục hạn chế xói mòn ( Canh tác theo

đường đồng mức có nghĩa là tất cả các cây trồng một hàng ở cùng một độ cao trên sườn đồi)

Điều quan trọng là phải suy nghĩ cẩn thận về số lượng hạt giống cho mỗi hốc Gieo hạt quádày, hay gieo hạt quá thưa sẽ làm lãng phí độ màu mỡ lẫn diện tích đất Mặt khác, gieo quádày hay quá nhiều trong một hốc ( kể cả khi gieo với mật độ đồng đều) cũng sẽ làm cho câysinh trưởng kém.

Tốt hơn là mỗi hốc nên trồng chỉ một ít cây, sau đó trồng lại những điểm mà cây không mọc.Như vậy sẽ tiết kiệm được hạt giống và bảo đảm sự sinh trưởng của cây trồng tốt hơn

Với độ màu mỡ của đất được gia tăng và sự điều tiết của nước mưa tốt hơn, những trang trạitrước đây chỉ gieo trồng được một vụ trong 1 năm, thì nay có thể tạo ra vụ thứ hai như ngô,

đậu hoặc thậm chí có thể làm thêm một vụ chính nữa.,

Nhưng mô hình trồng trọt có thể được thay đổi nhằm tận dụng thế mạnh của đất và nước đã

được cải tạo trên đồng ruộng Thí dụ: lạc hay đậu có thể được trồng vụ thứ sau khi thu hoạchngô, lúa

Hoặc khi độ màu mỡ của đất được cải thiện và nước mưa được sử dụng hiệu quả hơn, thì sắn

có thể được trồng xen giữa các loài ngũ cốc trong mùa gieo trồng đầu tiên Khi trồng xen nhưvậy thì có thể thu hoạch được các loại sản phẩm khác nhau tại các thời điểm khác nhau trongnăm

Mỗi mô hình canh tác mới, trước hết cần phải được thử nghiệm để phát hiện xem liệu môhình đó có phù hợp điều kiện lập địa hay không Chỉ sau khi thử nghiệm nhiều mô hình câytrồng khác nhau, người nông dân mới biết được tập đoàn cây nào phù hợp nhất với điều kiện

đất đai của địa phương, lại ít sâu bệnh để tạo ra nhiều nông sản đáp ứng nhu cầu gia đìnhmình

Những kỹ thuật cơ bản khác để đảm bảo thu hoạch tốt và liên tục đ−ợc chỉ ra nh− sau:

VËt nu«i

T¨ng n¨ng suÊt n«ng nghiÖp còng cã nghÜa lµ ph¶i t¨ng vËt nu«i b»ng c¸c gi¶i ph¸p tèt h¬n

Khi đã có nguồn thu nhập thức ăn cho gia súc thì gia súc có thể được nuôi trong chuồng thaythế cho thả rông Nuôi gia súc trong chuồng trại có rất nhiều ưu điểm.

Trước hết vật nuôi ăn uống đều đặn với những thức ăn tốt của lá và cỏ tạo điều kiện chochúng chóng lớn

Kh«ng l·ng phÝ thêi gian ch¨n th¶ gia sóc, cßn b¶n th©n vËt nu«i nhèt trong chuång tr¹i th×kh«ng ph¶i tèn søc t×m kiÕm thøc ¨n khi trêi n¾ng nãng.

Gia sóc ®−îc nu«i nhèt trong c¸c chuång tr¹i s¹ch sÏ vµ v÷ng ch¾c th−êng khoÎ m¹nh h¬n, Ýt

bÞ m¾c bÖnh giun s¸n vµ c¸c bÖnh kh¸c Cßn nh÷ng con vËt bÞ bÖnh cã thÓ ®−îc ch¨m sãc tèt

Nuôi gia súc trong chuồng trại giúp lấy phân dễ dàng hơn Phân chuồng là nguồn phân bónquan trọng cho cây công nghiệp và vườn rau gia đình cũng như những cây trồng chính ngoài

đồng ruộng

ưu điểm quan trọng nhất của chuồng trại là giữ cho gia súc không phá hoại hoa màu Gia súcthả rông phá hoại mùa màng thường là nguyên nhân gây ra cãi vã và mâu thuẫn trong làngxóm

Mặc dù hầu hết các bản làng đều có những luật lệ giữ cho gia súc không phá hoại hoa màu.Tuy vậy, những con vật đói thường lén sang các cánh đồng của các thôn khác Khi mọi ngườitrong làng bản biết chuyện thì hoa màu đã bị gia súc phá hoại có thể gây tranh cãi thậm chígây ẩu đả.

Những lý do để nuôi nhốt gia súc trong chuồng trại là: động vật khoẻ mạnh cho thu nhập

sản phẩm từ cây lớn

Duy trì và tăng năng suất cây lưu niên còn là hoạt động canh tác quan trọng Sản phẩm thuhoạch từ cây lưu niên được sử dụng trực tiếp cho gia đình cũng như tạo nguồn thu nhập để đápứng những nhu cầu khác của gia đình

Cây lưu niên được trồng xen với cây ngắn ngày thường làm cho năng suất cao hơn Cây lưuniên có thể sử dụng độ màu mỡ của đất và nước ở tầng sâu hơn bởi vì rễ của chúng ăn sâu hơnnhiều so với rễ của hầu hết các loại cây lương thực Cây lưu niên cũng được thu hoạch và bántại nhiều thời điểm khác nhau chứ không phải chỉ có những vụ thu hoạch nhất định như lúa,ngô Điều này giúp người nông dân có thêm tiền.

Cây lưu niên phải được trồng kết hợp với những cây ngắn ngày theo mô hình trồng trọt phùhợp với những điều kiện địa phương và nhu cầu của người nông dân Tốt nhất là nên trồngcây lưu niên từ 1/3 đến 1/4 diện tích ruộng bậc thang để hầu hết diện tích nương có thể đượcdùng để trồng cây lương thực.

Nên trồng cây lưu niên ở giữa bậc thang theo những khoảng cách cố định Những khoảngcách phải được vạch ra cụ thể vừa sử dụng tốt nhất khoảng trống, vừa phải đảm bảo những câylâu năm không che bóng cây trồng chính trong những năm sau

Khi cây lưu niên còn nhỏ thì những cây hàng năm có thể được trồng sát với cây lưu niên.

Điều này cho phép sử dụng khoảng trống xung quanh cây lưu niên một cách hiệu quả hơn khicây còn nhỏ chưa cho thu hoạch và chưa che mất cây lương thực trồng bên cạnh

Việc chăm sóc tốt những cây non là rất quan trọng để chúng phát triển tốt Những cây giống

Tán che

Ngay cả khi cây lưu niên đang sinh trưởng tốt, đất xung quanh gốc cây cũng phải được bảo vệkhỏi xói mòn và ánh nắng để độ màu mỡ của đất không bị mất Một số loài cây có tán rậmphủ đất rất tốt Một loài cây che phủ đất tốt có thể bảo vệ đất khỏi ánh nắng gay gắt, xói mòn

và giữ cho đất luôn ẩm, ngăn cản cỏ dại phát triển và thường xuyên làm tăng thêm độ màu mỡcủa đất Một số cây có tán, cũng có thể ăn được như rau, và làm thức ăn cho gia súc

Nguồn gỗ củi ổn định để nấu ăn và sưởi ấm cho mỗi gia đình là một trong những nhu cầuhàng ngày quan trọng nhất Nếu được chăm sóc tốt, những cây lâu năm trên những ruộng bậcthang có khả năng bảo tồn đất có thể cung cấp gần đủ số củi đun cho gia đình

Điều này sẽ tiết kiệm cả về thời gian và công sức của phụ nữ, trẻ em những người phải đi rất

xa để kiếm củi rừng Thật dễ dàng hơn nhiều, khi chỉ việc thu hái củi trong vườn hay trênnương

ở những vùng phải mua củi thì có thể tiết kiệm được tiền bằng cách sử dụng củi lấy từ hàngrào sống trên ruộng bậc thang.

Một tác dụng mà con người ít nhất thấy là phát triển trồng cây để tự túc củi chính là bảo vệnhững diện tích rừng còn lại, vì chúng thường hay bị phá hoại bởi những người đi kiếm củi

Về lâu dài việc bảo tồn những khu rừng này sẽ có hiệu quả hơn nhiều

Một số nông dân không tỉa cành cây làm hàng rào (ca cao, keo dậu, keo caliandra trong mùakhô Nếu sự sinh trưởng khá tốt thì tán cây trên các ruộng bậc thang sẽ giao nhau.

Ngoài việc tạo thêm củi đun, đất giữa các hàng rào sống được bảo vệ và giữ được độ ẩm Táncây sẽ làm giảm bớt cỏ mọc, trong khi đó, lá rụng xuống từ các hàng rào cây làm tăng thêm

độ màu mỡ cho đất và làm cho đất không bị chai cứng