BỆNH THỦY đậu (BỆNH TRUYỀN NHIỄM)

MỤC TIÊU• Mô tả được đặc điểm dịch tễ học • Mô tả được đặc điểm phát ban của thủy đậu và zona • Mô tả biến chứng của thủy đậu và zona • Nguyên tắc điều trị thủy đậu và zona • Biết cách d

BỆNH THỦY ĐẬU

MỤC TIÊU

• Mô tả được đặc điểm dịch tễ học

• Mô tả được đặc điểm phát ban của thủy đậu và zona

• Mô tả biến chứng của thủy đậu và zona

• Nguyên tắc điều trị thủy đậu và zona

• Biết cách dự phòng chống lây nhiễm thủy đậu

và zona

• Nắm được lịch chích ngừa thủy đậu

LỊCH SỬ (1)

• Phân biệt thủy đậu và đậu mùa:

– Được xem là thể nhẹ của bệnh đậu mùa

– Herberden (1767) mô tả bệnh thủy đậu

– Osler (1892) và Tyzzer (1904): bn đã mắc hoặc chủng ngừa đậu mùa vẫn bị thủy đậu

• Thủy đậu là 1 bệnh truyền nhiễm:

– Steiner (1875), truyền bệnh bằng cách chích dịch bóng nước thủy đậu cho người “tình nguyện”

– Phân lập được VZV (1958)

– David và Scott (1986), báo cáo toàn bộ trình tự DNA của VZV

LỊCH SỬ (2)

• Mối liên hệ giữa thủy đậu và zona:

– James Bokay (1892) mô tả 5 trường hợp mắc thủy đậu sau tiếp xúc 1 bệnh nhân zona

– 1940 có đủ bằng chứng: 2 bệnh do cùng 1 tác nhân– Garland (1943): zona là sự tái hoạt động của virus thủy đậu tiềm ẩn

– Hope-Simpson (1965): sau khi nhiễm thủy đậu,

siêu vi tồn tại dưới dạng nhiễm trùng tiềm ẩn trong hạch TK cảm giác

LỊCH SỬ (3)

• Sự gia tăng ảnh hưởng xã hội của VZV:

– Heberden (1767): bệnh nhẹ, lành tính, ít nguy hiểm– 1942, thủy đậu ở người lớn nặng hơn trẻ em (VP)– Laforet & Lynch (1947): hội chứng thủy đậu bẩm sinh

– Suy giảm miễn dịch tế bào (người già): ZONA

– Cơ địa suy giảm MD (tế bào>>thể dịch)  nguy

cơ cao mắc bệnh nặng:

• Bệnh lý ác tính, HIV…

• Hóa trị liệu ức chế MD

LỊCH SỬ (4)

• Điều trị và dự phòng:

– Miễn dịch thụ động: -globulin trong vòng 3 ngày

sau tiếp xúc (Ross, 1962)

– Hóa trị liệu: Acyclovir (Gertrude Elion,1977)

– Thuốc chủng ngừa: Vắc-xin siêu vi sống, chủng

Oka (Takahashi, 1974)

ĐỊNH NGHĨA

• Varicella-Zoster virus (VZV) gây 2 bệnh cảnh:

– Thủy đậu (varicella,

đó, phát ban khu trú,

thường ở người già

• Ký chủ cảm thụ: chưa có miễn dịch (thủy

đậu, trẻ em); suy giảm MD (thủy đậu & zona, người già…)

• Thời gian lây nhiễm: khoảng 2 ngày trước khi

phát ban đến khi toàn bộ nốt đậu “đóng mài”

DỊCH TỂ HỌC (2)

• Nguy cơ mắc bệnh khi tiếp xúc:

– 70-90% người thân “nhạy cảm” có tiếp xúc với bệnh nhân thủy đậu bị phát bệnh

– > 95% nhiễm trùng nguyên phát có triệu chứng thủy đậu

– Bệnh nặng ở người suy giảm MD tế bào…

• Xuất hiện theo mùa:

– Thủy đậu: cuối mùa khô, đầu mùa mưa (vùng nhiệt

đới); cuối mùa đông, đầu mùa xuân (vùng ôn đới)

– Zona: không có mùa

SINH BỆNH HỌC

• Nhiễm trùng nguyên phát:

– Xâm nhập ở đường hô hấp

– Nhân lên ở đường hô hấp trên, gieo rắc ở hệ võng nội

mô  nhiễm siêu vi máu

– Xâm nhập da  mụn nước  mụn mủ  vỡ và đóng mài/hấp thu dịch

• Cơ chế tái hoạt: chưa rõ

– Có lẽ, siêu vi xâm nhập hạch TK ở gđ nhiễm trùng

nguyên phát Khi MD tế bào suy giảm, siêu vi tái hoạt động, lan xuống theo sợi trục TK  thượng bì  tổn thương Zona

TRIỆU CHỨNG LS THỦY ĐẬU (1)

• Hiện diện nhiều gđ phát triển của ban: hồng ban dát sẩn, bóng nước, mụn mủ và mụn đóng mài

• Sang thương nhỏ trên nền hồng ban đk 5 – 12 mm

• Xuất hiện ở mặt, thân và nhanh chóng lan ly tâm

• Phát ban kéo dài 2-4 ngày và đóng mài hoàn tất trong vòng 1-2 tuần, không để lại sẹo

TRIỆU CHỨNG LS THỦY ĐẬU (2)

• Biến chứng của ban thủy đậu:

– Nhiễm khuẩn thứ phát

– Thường do cầu trùng Gram dương: tụ cầu, liên cầu nhóm A – Có thể đưa đến nhiễm trùng huyết, choáng nhiễm trùng

• Biến chứng ở hệ thần kinh trung ương:

– Thất điều tiểu não cấp

• Tần suất 1/4000 trường hợp < 15 tuổi

• Sốt, chóng mặt, ói, run, thay đổi giọng nói, thất điều – Viêm não

• Tần suất 0.1 - 0.2%; tử vong 5-20%; di chứng TK 15%

• Sốt, nhức đầu, ói, rối loạn tri giác, co giật

TRIỆU CHỨNG LS THỦY ĐẬU (3)

• Biến chứng viêm phổi thủy đậu:

– Nghiêm trọng, đe dọa tính mạng

– Người lớn, phụ nữ có thai, người suy giảm MD

– Tần suất 1/400 (người lớn)

– Sốt, ho, khó thở và thở nhanh

– X-quang: viêm phổi dạng nốt hoặc mô kẽ

• Thủy đậu giai đoạn chu sinh (em bé):

– Mẹ bị thủy đậu ở thời điểm 5 ngày trước sinh đến 48 giờ sau sinh.

– Tổn thương nội tạng (phổi), tỷ lệ tử vong cao (30%)

• Thủy đậu bẩm sinh:

– Hiếm gặp, mẹ bị thủy đậu ở tam cá nguyệt thứ nhất

– Sẹo trên da, giảm sản chi, bất thường mắt và hệ TKTW

TRIỆU CHỨNG LS ZONA

• Phát ban bóng nước 1

bên trên vùng da theo

phân bố dây TK ngoại

CHẨN ĐOÁN (1)

• Dựa trên bệnh sử và khám lâm sàng

• Ban bóng nước hiện diện nhiều giai đoạn phát triển  THỦY ĐẬU

– Đậu mùa

– Viêm da chốc lở (impetigo)

– Bệnh tay chân miệng

• Ban bóng nước khu trú theo phân bố TK  ZONA

– Nhiễm Herpes simplex da

CHẨN ĐOÁN (2)

• Xét nghiệm PCR:

– Độ nhạy và độ đặc hiệu cao

– Bệnh phẩm: dịch bóng nước, DNT, máu

• Nuôi cấy phân lập siêu vi: kém nhạy hơn PCR

• Xét nghiệm KT huỳnh quang trực tiếp:

– Thuốc kháng siêu vi: ACYCLOVIR

• Trong vòng 24 giờ đầu của bệnh

• Giảm thời gian phát ban 1 ngày, giảm 25% nốt đậu mới

và giảm mệt mỏi ở 1/3 bệnh nhân

– Điều trị đau thần kinh sau zona

• Cơ địa suy giảm MD:

– Nên sử dụng acyclovir truyền TM

– Áp dụng cho cả thủy đậu và zona

DỰ PHÒNG (1)

• Bn thủy đậu và Zona được xem là có thể lây bệnh cho đến khi sang thương da hoàn toàn đóng mài

• Đối với thủy đậu: dự phòng lây lan đường

không khí và tiếp xúc trực tiếp sang thương

• Đối với zona: chỉ dự phòng tiếp xúc trực tiếp

sang thương

• Bn suy giảm MD <15 tuổi:

– Chưa/không biết từng bị thủy đậu – Chưa chích ngừa thủy đậu hoặc ở cùng phòng bn thủy đậu

• Phụ nữ có thai chưa có miễn dịch

• Trẻ sơ sinh có mẹ bị thủy đậu trong vòng 5 ngày trước sinh đến 2 ngày sau sinh

• Trẻ 12-15 tháng: 1 mũi; nhắc lại 1 mũi lúc 4-6 tuổi

• Trẻ lớn và người lớn (nếu chưa có miễn dịch): chích 2 mũi cách nhau tối thiểu 4 tuần (<13 tuổi nên cách tối thiểu 3 tháng)

DỰ PHÒNG (4)

• Chích ngừa Zona: Zostavax (dòng Oka)

– Khuếch đại MD qua trung gian tế bào với VZV

– Hiệu quả:

• giảm 61% bệnh tật liên quan đến zona

• giảm 51% tần suất zona

• giảm 67% tần suất đau TK sau zona – Chích 1 mũi duy nhất (lượng virus gấp 14 lần thuốc chủng ngừa thủy đậu)

– Đối tượng:  50 tuổi (EU) và  60 tuổi (US)

– Chống chỉ định: phụ nữ có thai, lao tiến triển không điều trị, tình trạng suy giảm MD

TÀI LiỆU THAM KHẢO

• Mandell, Douglas and Bennett’s Principles and

• Varicella-Zoster Virus: Virology and Clinical

Management (Cambridge University Press, 2000)

• Sanford M., Keating G Zoster Vaccine: A review

of its use in Preventing Herpes Zoster and

Postherpetic Neuralgia in Older Adults Drug

Aging 2010; 27(2): 159-176