Ví dụ: lập SĐTD về Từ loại (xét về cấu tạo, xét về ngữ pháp), về các Phương châm hội thoại, về Trau dồi vốn từ, về Nghĩa của từ, Các cách phát triển từ vựng, ...trong phân môn Tiếng Việt[r]
Trang 1BÁO CÁO SÁNG KIẾN
I THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN
1 Tên sáng kiến: SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY - HỌC
MÔN NGỮ VĂN CẤP THCS
1 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giảng dạy môn Ngữ văn tại trường THCS
2 Tác giả:
Họ và tên : Hoàng Thị Minh Huệ Nữ
Ngày, tháng/năm sinh: 22/08/1973
Trình độ chuyên môn: Đại học
Chức vụ, đơn vị công tác: Giáo viên - Tổ trưởng tổ KHXH trường THCS Quang Trung
Điện thoại:036 882 3233 Email: info@123doc.org
Tỷ lệ đóng góp tạo ra sáng kiến: 100 %
3 Đồng tác giả: Không
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Không
5 Đơn vị áp dụng sáng kiến:
Tên đơn vị: Trường THCS Quang Trung
Địa chỉ : Xã Quang Trung- Huyện Kiến Xương- Tỉnh Thái Bình
Điện thoại: 0363.821.657
7 Thời gian áp dụng sáng kiến lần đầu: Từ năm học 2016- 2017
II BÁO CÁO MÔ TẢ SÁNG KIẾN
Trang 2Trong những năm qua, hầu hết đội ngũ giáo viên THCS trong cả nước nóichung, ở các trường trong tỉnh, trong huyện đã được tham dự các lớp tập huấn, bồidưỡng chuyên môn nghiệp vụ về đổi mới PPDH do Sở, Phòng GD&ĐT tổ chức,nội dung triển khai một số phương pháp, kĩ thuật dạy học mới Trong đó có việc sửdụng sơ đồ tư duy(SĐTD) Có thể khẳng định rằng đây là một trong những PPDHrất quan trọng, vừa rất mới, rất hiện đại, lại rất khả thi, đang được nhiều nước trênthế giới áp dụng Qua việc tìm hiểu và vận dụng PPDH bằng SĐTD trong quá trìnhdạy học, tôi nhận thấy PPDH này đã thật sự đem lại “luồng sinh khí mới” cho họcsinh trong quá trình dạy học bộ môn Ngữ văn Bước đầu đã giảm bớt được tâm lýchán học môn Ngữ văn, khơi gợi trong học sinh tình yêu đối với môn học, đồngthời đem đến cho các em cái nhìn mới, cách tư duy mới, sự hưng phấn, lôi cuốn đốivới môn học Ngữ văn.
Tuy nhiên, việc ứng dụng SĐTD trong quá trình dạy học là vấn đề còn khó
khăn, lúng túng đối với nhiều giáo viên, trong đó có giáo viên dạy môn Ngữ văn
Họ tỏ ra băn khoăn không biết sử dụng SĐTD vào khâu nào trong quá trình dạyhọc? Phương pháp thiết kế SĐTD, hướng dẫn cách thức sử dụng cho học sinh rasao? Nhất là đối với những giáo viên cao tuổi và những giáo viên chưa quen vớiviệc ứng dụng Công nghệ thông tin, trình độ Tin học còn hạn chế
3.2 Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến:
* Mục đích của giải pháp:
- Giảm tỉ lệ HS yếu kém bộ môn Ngữ văn trong nhà trường
- Nâng cao chất lượng bộ môn Ngữ văn nói riêng và chất lượng văn hoá của nhà trường nói chung, góp phần nâng cao ý thức học tập của HS trong nhà trường
- Giúp HS có hứng thú, ham thích học môn Ngữ văn
- Tạo cho HS tâm lí thoải mái khi học, mạnh dạn trao đổi ý kiến với bạn bè, thầy cô, hoà đồng với bạn bè, thầy cô; tạo môi trường thân thiện trong nhà trường
- Giúp HS khắc phục được lối học thụ động, không hứng thú trong học tập môn Ngữ văn, từ đó dần dần củng cố được những kiến thức cũ và tiếp thu kiến thứcmới một cách tự giác
- Là một PPDH rất hiệu quả, rất khoa học, rất dễ sử dụng và có thể sử dụngrộng rãi ở tất cả các khâu trong quá trình dạy học mà nhất là rất cần thiết trong việcgiảng dạy môn Ngữ văn
*Nội dung giải pháp:
1 Sơ đồ tư duy - khái niệm, cấu tạo, các bước thiết kế, quy trình tổ chức hoạt động vẽ SĐTD trên lớp và những tiện ích:
* Để sử dụng một cách có hiệu quả SĐTD trong quá trình dạy học, trước hết,
ta cần nắm vững những tri thức về nó:
a Khái niệm:
- Sơ đồ tư duy hay còn gọi là Lược đồ tư duy, Bản đồ tư duy (Mind Map) là
PPDH chú trọng đến cơ chế ghi nhớ, dạy cách học, cách tự học nhằm tìm tòi, đàosâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức, bằng
Trang 3cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự
tư duy tích cực Đặc biệt, đây là một dạng sơ đồ mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiếtchặt chẽ như bản đồ địa lí, các em có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi em cóthể vẽ một kiểu khác nhau, dùng những màu sắc, hình ảnh, chữ viết và các cụm từdiễn đạt khác nhau, Tuy cùng một chủ đề nhưng mỗi em có thể “thể hiện” nódưới dạng Sơ đồ tư duy theo cách riêng của mình Do đó, việc lập Sơ đồ tư duyphát huy tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người
b Cấu tạo:
- Ở giữa sơ đồ là một hình ảnh trung tâm (hay một cụm từ) khái quát chủ đề.
- Gắn liền với hình ảnh trung tâm là các nhánh cấp 1 mang các ý chính làm rõ
chủ đề
- Phát triển các nhánh cấp 1 là các nhánh cấp 2 mang các ý phụ làm rõ mỗi ý
chính
- Sự phân nhánh cứ thế tiếp tục để cụ thể hóa chủ đề, nhánh càng xa trung tâm
thì ý càng cụ thể, chi tiết Có thể nói, SĐTD là một bức tranh tổng thể, một mạnglưới tổ chức, liên kết khá chặt chẽ theo cấp độ để thể hiện một nội dung, một đơn vịkiến thức nào đó
c Các bước thiết kế một SĐTD:
Để thiết kế một SĐTD dù vẽ thủ công trên bảng, trên giấy , hay trên phầnmềm Mind Map, chúng ta đều thực hiện theo thứ tự các bước sau đây:
Bước 1: Bắt đầu từ trung tâm với từ, cụm từ thể hiện chủ đề (có thể vẽ hình ảnh
minh họa cho chủ đề - nếu hình dung được)
Bước 2: Từ hình ảnh trung tâm (chủ đề) chúng ta cần xác định: để làm rõ chủ đề,
thì ta đưa ra những ý chính nào Sau đó, ta phân chia ra những ý chính, đặt tiêu đềcác nhánh chính, nối chúng với trung tâm
Bước 3: Ở mỗi ý chính, ta lại xác định cần đưa ra những ý nhỏ nào để làm rõ mỗi
ý chính ấy Sau đó, nối chúng vào mỗi nhánh chính Cứ thế ta triển khai thànhmạng lưới liên kết chặt chẽ
Bước 4: Cuối cùng, ta dùng hình ảnh (vẽ hoặc chèn) để minh họa cho các ý, tạo
tác động trực quan, dễ nhớ
*Lưu ý:
- Nên chọn hướng giấy ngang để khổ giấy rộng, thuận lợi cho việc vẽ các nhánh
con
- Nên dùng các nét vẽ cong, mềm mại thay vì vẽ các đường thẳng để thu hút sự
chú ý của mắt, như vậy SĐTD sẽ lôi cuốn, hấp dẫn hơn
- Các nhánh càng ở gần trung tâm thì càng được tô đậm hơn, dày hơn.
- Chú ý dùng màu sắc, đường nét hợp lý để vừa làm rõ các ý trong sơ đồ đồng
thời tạo sự cân đối, hài hòa cho sơ đồ
- Không ghi quá dài dòng, hoặc ghi những ý rời rạc, không cần thiết, nên dùng
các từ, cụm từ một cách ngắn gọn
Trang 4- Không dùng quá nhiều hình ảnh, nên chọn lọc những hình ảnh thật cần thiết
góp phần làm rõ các ý, chủ đề
- Có thể đánh số thứ tự ở các ý chính cùng cấp.
- Không đầu tư quá nhiều thời gian vào việc “làm đẹp” sơ đồ bằng vẽ, viết, tô
màu
- Không vẽ quá chi tiết, cũng không vẽ quá sơ sài.
- Người lập sơ đồ được phép vẽ và trang trí theo cách riêng của mình
2 Cách sử dụng SĐTD trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học:
a Làm quen với SĐTD:
* Đối với giáo viên:
Ngoài việc tham dự các lớp tập huấn bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ có liênquan đến việc đổi mới PPDH, giáo viên cần nghiên cứu kĩ những tài liệu liên quan
đến việc hướng dẫn sử dụng SĐTD và phần mềm vẽ SĐTD Mind Map để có
những tri thức cơ bản về nó (Hiểu biết về SĐTD, cấu tạo, vai trò, tiện ích, phươngpháp tạo lập, thiết kế, việc sử dụng nó trong quá trình dạy học ); đồng thời, giáoviên cần đầu tư thời gian vào việc tập vẽ, cả vẽ trên giấy và trên phần mềm trongmáy vi tính (Nhớ là phải nghiên cứu kĩ cách sử dụng phần mềm để thực hiện thaotác cho nhanh nhẹn, thuần thục) Sau khi đã hiểu kĩ, nắm chắc về vai trò, công dụngcủa SĐTD, sử dụng thành thạo phần mềm, nắm vững phương pháp vẽ một SĐTD,thì việc ứng dụng nó vào quá trình dạy học là việc dễ dàng (Dĩ nhiên chuyệnSĐTD đẹp hay xấu phụ thuộc vào sự tưởng tượng, liên tưởng, óc sáng tạo và năngkhiếu mỗi người)
* Đối với học sinh:
Người xưa có câu “Chưa học bò, chớ lo học chạy” Quả đúng như vây Để có
thể sử dụng tốt và phát huy một cách có hiệu quả SĐTD trong quá trình dạy học,trước hết, chúng ta cần cho học sinh làm quen với một số sơ đồ tư duy có sẵn, đểchí ít các em có cái nhìn khái quát về nó (tiếp xúc nó, hiểu nó, rồi “bắt chước” vẽnó) Đây là bước chuẩn bị hết sức quan trọng Tuy nhiên, rất nhiều giáo viên bỏ quabước này hoặc giới thiệu một cách rất sơ sài, qua loa Vì thế, học sinh chưa hiểubiết cặn kẽ, cụ thể về nó, chưa nắm vững phương pháp tạo lập, chưa có kĩ năng vẽSĐTD nên dẫn đến nhiều tiết dạy không thành công do các em mãi loay hoay vớigiấy bút mà không biết vẽ cái gì, vẽ như thế nào, bắt đầu từ đâu, vì các em chưahình dung được SĐTD của bài học trong đầu mình cũng như chưa biết cách thức,phương pháp vẽ
Vì vậy, theo tôi, chúng ta cần dành thời gian hợp lý cho các em “làm quen”
với SĐTD, theo các bước sau đây:
Bước 1: “Làm quen”
- Giáo viên giới thiệu một số SĐTD vẽ sẵn cho học sinh làm quen (Nên chọn vẽ
SĐTD ở những bài đã học trong chương trình cho các em vừa tiện theo dõi, tiếp thutri thức về SĐTD, đồng thời vừa thuận lợi trong việc hệ thống hóa kiến thức, họcsinh sẽ nhanh tiếp thu hơn vì các em đã học) Giáo viên giới thiệu cấu trúc SĐTD
Trang 5theo mạch kiến thức của bài học cho học sinh nắm, rồi hướng dẫn cách vẽ một
SĐTD (Cung cấp cho các em phương pháp vẽ SĐTD)
Bước 2: “Đọc hiểu”
- Giáo viên chọn những SĐTD có kết cấu đơn giản cho học sinh quan sát Sau
đó, cho các em dựa vào SĐTD để thuyết trình nội dung bài học (kiến thức) được vẽ
trong sơ đồ (Luyện cho các em tư duy lô-gic, tư duy hệ thống và kĩ năng thuyết trình )
Bước 3: “Tập vẽ”
- Giáo viên đưa ra chủ đề bằng từ khóa (hoặc hình ảnh) ở trung tâm màn hình
(hoặc trên bảng đen) Ví dụ: Phương châm hội thoại, Chiến tranh hạt nhân, Từ (Xét
về cấu tạo) Cho học sinh thực hành vẽ SĐTD trên giấy hoặc bìa lịch hay bảngphụ
- Giáo viên đặt các câu hỏi gợi ý để các em suy nghĩ và vẽ các nhánh cấp 1, cấp
- Sau khi các em vẽ xong sườn của SĐTD, giáo viên gợi ý cho các em vẽ chèn
thêm những hình ảnh cần thiết để minh họa cho nội dung của sơ đồ, gợi ý cho các
em chỉnh sửa đường nét, sử dụng màu sắc để phân biệt, làm nổi bật mạng lưới các
ý trong sơ đồ.(Kĩ năng hội họa - dấu ấn sáng tạo riêng)
Bước 5: “Chia sẻ kinh nghiệm”
- Ở bước này, giáo viên thu một số SĐTD các em vừa vẽ theo từng loại (Sơ đồ
không triển khai đủ các ý chính, sơ đồ vẽ quá chi tiết đến vụn vặt, sơ đồ vẽ khôngđúng trọng tâm kiến thức, sơ đồ dùng quá nhiều hình ảnh, màu sắc lòe loẹt, )
- Cho học sinh quan sát, nhận xét, góp ý chỉnh sửa, bổ sung.
- Giáo viên lắng nghe, định hướng cho các em chỉnh sửa, bổ sung:
+ Như trên đã trình bày, SĐTD là một sơ đồ mở Vì vậy, giáo viên cần tôntrọng và phát huy sự sáng tạo của các em, bởi đây là “sản phẩm” của chính các em.Giáo viên chỉ chỉnh sửa cho các em chủ yếu về mặt kiến thức Mặt khác, giáo viên
Trang 6cũng cần khuyến khích, biểu dương những SĐTD vẽ đảm bảo đầy đủ kiến thứctrọng tâm, đẹp, có cách trình bày khoa học, cân đối, hài hòa về đường nét, màu sắc.
+ Giáo viên nhắc nhở thêm các em cần hình thành thói quen tốt: nênlập SĐTD trong quá trình chuẩn bị bài mới ở nhà và lập lại sau khi học xong bàitrên lớp để có điều kiện đối chiếu xem mình đã làm được những gì? Những gì mìnhcòn sai sót cần bổ sung, sửa chữa
+ Nhắc các em sau mỗi bài học nên lưu các SĐTD lại để sau này tiện việc ôntập, hệ thống kiến thức
b Các hình thức sử dụng SĐTD trong quá trình dạy học:
b 1 Sử dụng SĐTD trong các hình thức kiểm tra:
† Sử dụng SĐTD trong việc kiểm tra bài cũ:
Giáo viên đưa ra một từ khóa (hay một hình ảnh trung tâm) thể hiện chủ đềcủa kiến thức cũ mà các em đã học, cần kiểm tra, yêu cầu các em vẽ SĐTD thôngqua câu hỏi gợi ý Trên cơ sở từ khóa (hoặc hình ảnh trung tâm) ấy kết hợp với câuhỏi định hướng của giáo viên, học sinh sẽ nhớ lại kiến thức và định hình được cách
vẽ SĐTD theo yêu cầu
Ví dụ :
Kiểm tra kiến thưc cũ về bài “ So sánh”( Ngữ văn 6), đầu giờ GV cho từ khoá “
So sánh” rồi yêu cầu HS vẽ BĐTD bằng cách đặt câu hỏi gợi ý cho các em để các
em có thể vẽ tiếp các nhánh con và bổ sung dần các ý nhỏ ( Nhánh con cấp 2, cấp 3…), sau khi các nhóm HS vẽ xong, cho một số em lên trình bày trước lớp để các HS khác bổ sung ý GV kết luận qua đó giúp các em tự chiếm lĩnh kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên rất hiệu quả, đồng thời kích thích hứng thú học tập của HS
Trang 7Bản đồ tư duy bài SO SÁNH
- GV cũng có thể vận dụng BĐTD như một công cụ để kiểm tra kiến thức cũ bằngcách đưa ra một bản đồ tư duy rồi nêu yêu cầu để HS thuyêt trình
Ví dụ: Muốn kiểm tra kiến thức về tác giả, tác phẩm bài Nước Đại Việt ta ( NgữVăn 8), GV đưa ra BĐTD rồi yêu cầu HS bổ sung nội dung vào các nhánh,sau đócác em nhìn BĐTD thuyêt trình
BĐTD giới thiệu tác giả, tác phẩm bài Nước Đại Việt ta
† Sử dụng SĐTD trong kiểm tra 15 phút, 1 tiết:
Chúng ta cũng có thể dùng SĐTD trong các hình thức kiểm tra trên giấy (15phút, 1 tiết) một cách dễ dàng để tăng cường việc rèn luyện thói quen tư duy lô-gic,
Trang 8tư duy hệ thống cho học sinh thông qua các bài kiểm tra viết, nhằm phát triển nănglực tư duy sáng tạo cho các em Tuy nhiên, giáo viên cũng cần lưu ý rằng kiểm trakiến thức cũ bằng phương pháp vẽ SĐTD chỉ là một hình thức kiểm tra nhằm việcgiúp học sinh củng cố, hệ thống kiến thức có tính chất lý thuyết Do đó, giáo viênnên chọn kiểm tra những kiến thức có tính hệ thống, xâu chuỗi, các em có thể dễdàng hệ thống hóa bằng SĐTD Ví dụ: lập SĐTD về Từ loại (xét về cấu tạo, xét vềngữ pháp), về các Phương châm hội thoại, về Trau dồi vốn từ, về Nghĩa của từ, Cáccách phát triển từ vựng, trong phân môn Tiếng Việt; lập SĐTD về hệ thống luậnđiểm, luận cứ trong một văn bản nghị luận, về dàn ý của một kiểu văn bản nàođó trong phân môn Tập làm văn; hay lập SĐTD để khái quát, sơ đồ hóa kiến thức
về một tác giả, tác phẩm nào đó, về quá trình phát triển tính cách, tâm trạng củamột nhân vật trong tác phẩm truyện hay mạch cảm xúc, trình tự kết cấu của một bàithơ đối với phân môn Văn học Mặt khác, về yêu cầu của đề kiểm tra, giáo viêncần đưa ra từ hay cụm từ khóa ngắn gọn, rõ ràng, cụ thể, khái quát được chủ đề củaphần kiến thức cần kiểm tra trong câu hỏi để định hướng, giúp học sinh dễ dàngnắm bắt chính xác yêu cầu đề và có thể vẽ đúng SĐTD theo yêu cầu Sau đây làmột số ví dụ minh họa các dạng đề kiểm tra viết yêu cầu học sinh lập SĐTD:
Ví dụ 1:
Từ tiếng Việt (xét về mặt cấu tạo) gồm có những loại nào? Em hãy vẽ SĐTD giới
thiệu chi tiết về chúng
* Ví dụ 2: Cho từ khóa Truyện Kiều Em hãy vẽ SĐTD giới thiệu nguồn gốc, thể
loại và giá trị “Truyện Kiều” của Nguyễn Du
Trang 9b 2 Sử dụng SĐTD trong dạy học bài mới và ghi bảng:
Lâu nay, việc sử dụng SĐTD như một công cụ hỗ trợ đắc lực cho việc dạyhọc bài mới thì ít nhiều giáo viên chúng ta đã và đang ứng dụng Tuy nhiên, việc sửdụng SĐTD vừa để tổ chức, dẫn dắt cho học sinh tự tìm hiểu, khám phá, chiếm lĩnhkiến thức bài học lại vừa thay thế cho việc ghi bảng cô đọng kiến thức tiết dạy, bàidạy của giáo viên thì quả là việc làm còn hết sức mới mẻ Qua một quá trình thửnghiệm chúng trong một số tiết dạy, tôi nhận thấy rõ ràng cách làm này ta hoàntoàn có thể làm được Không những thế, việc kết hợp sử dụng SĐTD trong việc tổchức dạy học bài mới với việc sử dụng nó để cô đọng kiến thức thay cho việc ghibảng lại tiết kiệm được rất nhiều thời gian trên lớp, lại vừa có tác dụng hình thànhcho học sinh có thói quen ghi chép bằng SĐTD
Như vậy, chúng ta có thể dễ dàng sử dụng SĐTD kết hợp trong việc dạy họcbài mới với dùng chính nó để cô đọng kiến thức của bài học cho học sinh ghi Việc
sử dụng SĐTD trong quá trình dạy học bài mới sẽ giúp học sinh từng bước pháthiện, tiếp cận và chiếm lĩnh toàn bộ kiến thức bài học một cách khoa học, có hệthống, lô-gic Bắt đầu bài học bằng từ, cụm từ trung tâm thể hiện trọng tâm kiếnthức, thông qua sự định hướng dẫn dắt của giáo viên, các em tự khám phá, tìm hiểucác đơn vị kiến thức của bài học (các ý lớn, nhỏ) một cách liền mạch, có hệ thống,đến khi tiết học kết thúc cũng là lúc toàn bộ kiến thức của bài học được cô đọng vàtrình bày một cách sinh động, khoa học và sáng tạo trên bảng đen (hoặc trên mànhình) SĐTD ấy không chỉ cung cấp cho các em “bức tranh tổng thể” về kiến thứccủa bài học mà nó còn giúp cho các em dễ dàng nhận ra mạch lô-gic kiến thức củabài học Do đó, chúng ta có thể dùng nó như phần nội dung ghi bảng của giáo viên
để học sinh ghi chép
Tuy nhiên, chúng ta cần linh hoạt sử dụng ở những tiết dạy, bài dạy cho phépchứ không nên lạm dụng SĐTD để khỏi phải ghi bảng ở tất cả các tiết dạy Mặtkhác, việc sử dụng kết hợp này càng thuận lợi hơn khi chúng ta sử dụng phần mềm
Trang 10Mind Map và soạn giảng bằng bài giảng điện tử Chúng ta cũng nên đánh số thứ tựvào các khâu lên lớp (tìm hiểu bài, bài học, luyện tập), các ý chính trong mỗi đơn vịkiến thức của bài học để học sinh thuận tiện trong việc theo dõi, ghi chép vào vở.Giáo viên cũng cần dành ít phút cuối tiết học, cho học sinh quan sát SĐTD vàthuyết trình - “đọc hiểu” lại toàn bộ nội dung kiến thức của bài học.
Ví dụ :
Với văn bản “ Thầy bói xem voi”(Ngữ văn 6) sau phần đọc và tìm hiểu chú thích,
GV có thể vẽ mô hình BĐTD lên bảng BĐTD gồm 5 nhánh chính, ở mỗi nhánh cóthể phân thành nhiều nhánh nhỏ tuỳ thuộc vào nội dung bài học
- Để có thể hoàn thiện mô hình BĐTD của bài học GV sử dụng hệ thống câu hỏi định hướng để khai thác kiến thức( như: Dựa vào văn bản em hãy xác định các ý chính?HS dễ dàng xác định được các ý chính: hoàn cảnh các thầy bói xem voi, cách xem voi, các thầy phán về voi, kết quả, bài học rút ra)
- Tiếp tục hoàn thành các nhánh của BĐTD bằng hệ thống câu hỏi nhỏ có tính gợi
mở như: các thầy xem trong hoàn cảnh nào? Cách xem của các thầy ra sao?
(Sơ đồ trang sau)