Đề: Những bài ca dao bắt đầu bằng mô típ “Thân em”. Tiếng than của những người phụ nữ. Ca dao than thân là những tiếng ca nỉ non được cất lên từ những mảnh đời nhỏ bé, bất hạnh, tội nghiệp trong xã hội xưa. Những bài ca dao mở đầu bằng mô típ “Thân em” bên cạnh phản ánh những xót xa cay đắng trong cuộc sống của người phụ nữ còn thể hiện vẻ đẹp tâm hồn đáng trân trọng ở họ.
Trang 1Đề: Những bài ca dao bắt đầu bằng mô típ “Thân em”.
Ca dao than thân là những tiếng ca nỉ non được cất lên từ những mảnh đời nhỏ bé, bất hạnh, tội nghiệp trong xã hội xưa Những bài ca dao mở đầu bằng mô típ “Thân em” bên cạnh phản ánh những xót xa cay đắng trong cuộc sống của người phụ nữ còn thể hiện vẻ đẹp tâm hồn đáng trân trọng ở họ
“Thân em như tấm lụa đào, Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai.”
“Thân em như củ ấu gai, Ruột trong thì trắng, vỏ ngoài thì đen
Ai ơi nếm thử mà xem!
Nếm ra mới biết rằng em ngọt bùi.”
“Thân em như giếng giữa đàng, Người khôn rửa mặt, người phàm rửa chân.”
Những bài ca dao với mô típ “Thân em” luôn mang một âm điệu xót xa, ai oán Với thể thơ lục bát quen thuộc cùng với những từ ngữ giản dị, trong sáng, hàm xúc, là tiếng lòng, thân phận nhỏ nhoi đáng thương của người phụ nữ trong xã hội Phong kiến
Các ca dao mô típ “Thân em” phản ánh những xót xa cay đắng của người phụ nữ trong XHPK Họ phải chịu những định kiến hà khắc ngay trong chính gia đình và xã hội Họ bị lệ thuộc hoàn toàn, không có quyền tự chủ, không được trân trọng và hạnh phúc cũng không Nhưng ở họ luôn sáng ngời một vẻ đẹp tâm hồn Từ xưa, người phụ nữ đã ý thức được giá trị của bản thân, về vẻ đẹp hình thức lẫn vẻ đẹp phẩm chất, nhân cách Tình cảm và suy nghĩ sâu sắc, tinh tế và phong phú Họ luôn khát vọng, ước mơ về một cuộc sống tự do, bình đẳng
và hạnh phúc
Cả ba câu ca dao là ba tiếng than dài, làm nên một chuỗi tiếng than buồn bã, đau đớn Mở đầu bằng "Thân em", tiếng khóc than của người phụ nữ không được làm chủ số phận của cuộc đời mình
Trang 2“Thân em như củ ấu gai,”
“Thân em như tấm lụa đào, Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai.”
“Thân em như giếng giữa đàng, Người khôn rửa mặt, người phàm rửa chân.”
Người phụ nữ bị cụ thể hóa giá trị của mình thành những vật chất như “giếng giữa đàn”, giữa dòng người tấp nập hay “củ ấu gai” xấu xí chẳng ai quan tâm Xót xa hơn nữa là những món hàng như tấm lụa đào đem ra
“giữa chợ” ẩn dụ cho chợ đời để bán Nghệ thuật so sánh “Thân em” với “giếng giữa đàn – củ ấu gai - tấm lụa đào” gợi lên thân phận nhỏ bé, bất hạnh của người phụ nữ Họ bị tước đoạt quyền tự do, quyền quyết định hạnh phúc của mình, hoàn toàn phó mặc cho ngẫu nhiên của số phận Cho dẫu phẩm chất đẹp đẽ, cao quý như tấm lụa đào, phẩm chất ấy không là cái đảm bảo cho hạnh phúc Từ láy “phất phơ” cho ta thấy được số phận bấp bênh của người phụ nữ, số phận không được chắc chắn Câu hỏi tu từ “biết vào tay ai” thể hiện sự chua xót, vô vọng bởi giá trị của tấm lụa – họ nằm ở chỗ mục đích sử dụng cũng như là ai sẽ sở hữu Nếu là người tốt, người phụ nữ sẽ có một cuộc sống hạnh phúc, bằng không thì là những đắng cay Sự may rủi có thể đưa đến những cảnh ngộ, hoặc được trân trọng hoặc bị bạc đãi, cùng là nước giếng, mà cũng có thể được dùng cho người rửa mặt, hoặc bị đưa cho người rửa chân Nghệ thuật liệt kê “người khôn – người phàm” là hai loại người Nếu là người khôn, tinh tế sẽ dùng nước để rửa mặt cũng như là trân trọng giá trị của người phụ nữ Còn nếu là người phạm, bần tiện sẽ dùng nước để rửa chân Cả ba câu ca dao, với những sự so sánh khác nhau, cùng cho ta biết một thực trạng của CĐPK: quyền sống của người phụ nữ, mà trước hết là quyền tự do quyết định đời mình, hoàn toàn bị phủ nhận Đó chính là nguồn gốc của mọi đau khổ, mọi cảnh ngang trái mà người phụ nữ phái chịu đựng trong cả đời người dằng dặc
Dẫu cho bị lệ thuộc, không có quyền tự do hay bị chà đạp, không được coi trọng, nhưng ở họ luôn có một tâm hồn rất đẹp Họ có một đời sống nội tâm phong phú và sâu sắc Họ nhận thức được giá trị của bản thân mình
Trang 3“Thân em như tấm lụa đào,”
Hình ảnh so sánh “tấm lụa đào” với nghĩa đen là một mảnh vải đẹp, mềm mại, có giá trị Tấm lụa đào là món
đồ trang sức trang trí cho con người hoặc đồ vật Còn nghĩa bóng là gợi liên tưởng đến vẻ đẹp của người phụ
nữ, mềm mại nuột nà Trong cuộc sống, người phụ nữ cũng âm thầm, lặng lẽ chịu đựng nhiều bất công Đây là hình ảnh so sánh rất đẹp, rất thanh cao Cũng như bài thơ “Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương” để thấy sự đồng cảm của đời sau “Thân em vừa trắng lại vừa tròn” Như vậy người phụ nữ tự ý thức được vẻ đẹp hình thức của mình, bỏ qua những mặc cảm, định kiến của xã hội
Ngoài vẻ đẹp bên ngoài, điều quan trọng là tâm hồn bên trong Họ cũng ý thức được vẻ đẹp phẩm chất và nhân cách của mình
“Thân em như củ ấu gai, Ruột trong thì trắng, vỏ ngoài thì đen
Ai ơi nếm thử mà xem!
Nếm ra mới biết rằng em ngọt bùi.”
Như đã nói ở trên, củ ấu gai được coi là một hình ảnh quen thuộc của người nông dân Việt Nam nói chung Bởi
vẻ bề ngoài đen, xấu xí còn nhọn hoắt nên không được quan tâm Tác giả dân gian như đã thẳng thắn so sánh là
để thừa thận rằng phụ nữ xưa chưa được coi trọng Nhưng vế sau của câu hát mới thực sự là điều quan trọng
“Ruột trong thì trắng, vỏ ngoài thì đen” Cặp từ tương phản “đen” - “trắng” làm nổi bật câu ca dao về người phụ nữ Dẫu cho vẻ ngoài có đôi chút xấu xí đi chăng nữa nhưng vẫn mang trong mình tấm lòng son sắc, trái tim chung thủy và một tâm hồn đẹp Cái lí đã được trình bày một cách rất tường tận Tiếp sau đó chính là việc cái tình đòi thổ lộ và bộc bạch “Ai ơi, nếm thử mà xem!” đúng là một tiếng gọi, một lời mời – cứng cỏi, táo bạo mà không kém phần tha thiết Phải bộc bạch kĩ và mời mọc da diết đến nghẹn lời như vậy bởi vì phẩm chất tốt đẹp của họ ít ai biết đến Sự khẳng định về phẩm giá, giá trị ấy chứa đựng một nỗi ngậm ngùi chua xót cho thân phận người con gái nghèo khổ trong xã hội cũ Cái củ ấu gai góc đến nhọn hoắt lại đen đủi sống dưới bùn sâu, chẳng mấy ai để ý tới, dẫu rằng bên trong nó vừa trắng, vừa ngọt, vừa bùi chứ không phải vì bên ngoài
nó gai góc xấu xí mà bên trong nó cũng vậy Trong cuộc sống cũng vậy, để có thể giúp đời hiểu mình hơn, người ta có khi phải đứng ra tự quảng cáo Thật là một điều bất đắc dĩ, nhất là đối với một cô gái Nhưng biết làm sao được, ý thức về phẩm giá và sự tự trọng có khi bắt người ta phải làm vậy
Trang 4Từ những điều ấy, người phụ nữ luôn có những khát vọng ước mơ về một cuộc sống hạnh phúc, tự do bình đẳng, muốn được xem trọng giá trị của bản thân mình hơn hay đơn giản là có được sự tồn tại trong cuộc sống
Cũng chính vì thế mà Nguyễn Du đã gửi gấm những suy nghĩ, sự cảm thông của mình đối với người phụ nữ xưa trong tác phẩm “Truyện Kiều” Bằng việc ông dành cho Kiều một vẻ đẹp tuyệt trần “nghiêng nước nghiêng thành”, và tài năng gấp đôi cả sắc đẹp của mình Nhưng cũng chính vì thế mà “Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau” Cũng bởi tài năng và sắc đẹp, Kiều phả trải qua chuỗi ngày đau khổ, cuộc đời chua xót Kiều như là một món hàng nhơ nhớt để rồi cuối cùng giá trị của Kiều đã không còn Thật đáng buồn cho người phụ nữ trong xã hội phong kiến nói chung, học đã chịu đựng quá nhiều thứ
Như vậy, các bài ca dao mô típ “Thân em” đã sử dụng các hình ảnh so sánh, ẩn dụ gợi liên tưởng độc đáo và tinh tế Sử dụng các từ láy, câu hỏi tu từ để bộc lỗ nỗi lòng của bản thân Với thể thơ lục bát cùng giọng điệu xót thương, ngợi ca, tác giả dân gian đã thể hiện sự trân trọng vẻ đẹp của người phụ nữ, nói nên niềm cảm thông, chia sẻ với số phận bấp bênh của người phụ nữ, đồng thời lên án, tố cáo xã hội phong kiến tàn bạo chà đạp lên quyền sống và hạnh phúc của người phụ nữ
Cả ba bài ca dao mô típ “Thân em” đã phản ánh những xót xa cay đắng trong cuộc sống của người phụ nữ và thể hiện vẻ đẹp tâm hồn, phẩm chất đáng trân trọng ở họ Thân phận của người phụ nữ trở thành mạch nguồn xuyên suốt dòng chảy văn học Đến văn học trung đại, các tác giả vẫn quan tâm đến thân phận của người phụ
nữ như “Bánh trôi nước” của Hồ Xuân Hương, Truyện Kiều của Nguyễn Du,