Do đó, truyện hài hước thiên về khai thác những hiện tượng buồn cười ở những hiểu lầm, những lầm lỡ, hớ hênh thường tình hoặc những nhược điểm phổ biến của một lứa tuổi, một nghề nghiệ[r]
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI
Đơn vị: Trường THPT Xuân Thọ
Mã số:……… (Do HĐKH Sở GD&ĐT ghi)
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
GIÚP HỌC SINH THPT RÈN KỸ NĂNG PHÂN TÍCH TRUYỆN
CƯỜI DÂN GIAN VIỆT NAM
Người thực hiện: NÔNG THỊ DIỄM TRANG
Lĩnh vực nghiên cứu:
- Quản lý giáo dục
- Phương pháp dạy học bộ môn: Ngữ văn
- Lĩnh vực khác:………
Có đính kèm: Các sản phẩm không thể hiện trong bản in SKKN
Mô hình Phần mềm Phim ảnh Hiện vật khác
Năm học: 2011-2012
Trang 2SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC
I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN
1 Họ và tên: NÔNG THỊ DIỄM TRANG
2 Ngày tháng năm sinh: 19-05-1985
3 Nam, nữ: Nữ
4 Địa chỉ: Số nhà 166, ấp Trung Hiếu, xã Xuân Trường, huyện Xuân Lộc, tỉnh Đồng Nai
5 Điện thoại: 0612.677.225(NR); ĐTDĐ: 0909.533.455
6 Fax: E-mail: info@123doc.org
7 Chức vụ: Giáo viên
8 Đơn vị công tác: Trường THPT Xuân Thọ
II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO
- Học vị ( hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cao nhất): Cử nhân
- Năm nhận bằng: 2008
- Chuyên ngành đào tạo: Ngữ văn
III KINH NGHIỆM KHOA HỌC
- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy Ngữ văn
Số năm có kinh nghiệm: 04
- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:
Trang 3Tên SKKN: GIÚP HỌC SINH THPT RÈN KỸ NĂNG PHÂN TÍCH TRUYỆN CƯỜI DÂN GIAN VIỆT NAM
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Truyện cười dân gian Việt Nam ra đời và phát triển cùng với quá trình lao động sản xuất và đời sống nhân dân Khi tư duy con người tương đối phát triển, họ ý thức được tầm quan trọng của truyện cười Nó không chỉ đem lại tiếng cười mua vui cho thiên hạ để họ giải tỏa những mệt nhọc, vất vả sau một ngày lao động tích cực mà truyện cười còn có tác dụng phê phán, châm biếm, mỉa mai các thói hư tật xấu của con người Có khi nó được xem như là một thứ vũ khí sắc bén để đấu tranh chống lại những bất công của tầng lớp trên Mà tiếng cười ấy, nó phản ánh sự thông minh, tư duy sâu sắc của người Việt nói chung và những con người có trí tuệ, khả năng giao tiếp nhanh nhạy nói riêng Ở đó đã có sự kết tinh của một quá trình chọn lọc, khái quát và nó xứng đáng được xem là một tác phẩm hoàn chỉnh, một chỉnh thể thống nhất
và toàn vẹn
Đề tài “Phân tích truyện cười dân gian Việt Nam” còn khá mới mẻ, hấp
dẫn Số tác phẩm được học ở trường phổ thông không nhiều Cho nên tôi chọn đề tài này với mong muốn đi sâu khai thác một số biện pháp gây cười cũng như nó sẽ giúp tôi hiểu thêm về truyện cười dân gian Việt Nam - nó là một yếu tố quan trọng trong thi pháp truyện cười Đề tài này với hi vọng sẽ góp phần khơi gợi sự chú ý của độc giả, nhằm tăng số lượng cũng như chất lượng cho người đọc về thể loại truyện cười
II TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI:
1 Cơ sở lý luận:
Đề tài nghiên cứu truyện cười đã có một số các công trình của các nhà nghiên cứu như sau:
Đinh Gia Khánh - Chu Xuân Diên - Võ Quang Nhơn(2006), Văn học dân gian Việt Nam(tái bản), Nxb Giáo dục
Hoàng Tiến Tựu (1997), Mấy vấn đề về phương pháp giảng dạy – nghiên cứu văn học dân gian
Hoàng Tiến Tựu (1997), Bình giảng truyện dân gian
Nguyễn Đức Hiền(1995), 40 truyện Trạng Quỳnh, Nxb Thanh Hóa
Lữ Huy Nguyên( ), Truyện cười dân gian Việt Nam- truyện tiếu lâm và các Trạng
Chí Vĩnh(2006), Truyện Tiếu lâm Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin
Triều Nguyên(2004), Nghệ thuật chơi chữ trong văn chương người Việt, Nxb Giáo dục
Còn nhiều bài phân tích, nghiên cứu của nhiều tác giả khác mà tôi chưa thể thống kê ra hết Nó giúp cho bạn đọc hiểu biết sâu sắc và hứng thú hơn về truyện cười
Trang 4Mặc dầu đã có nhiều công trình nghiên cứu về truyện cười, nghệ thuật
truyện cười, họ đã đưa những đánh giá, nhận xét và nhiều dẫn chứng chứng minh cho bài viết của mình nhưng nhìn một cách tổng thể thì số lượng các công trình nghiên cứu vẫn còn ít và chưa thực sự đáp ứng được hết những nhu cầu ngày càng cao của thể loại này
2 Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài:
Truyện cười dân gian chiếm số lượng rất ít trong chương trình Ngữ văn THPT Tuy nhiên, kho tàng truyện cười Việt Nam rất đa dạng và phong phú, chứa đựng nhiều ý nghĩa nhân sinh sâu sắc Bất kỳ trong trường hợp nào, tiếng cười cũng là người bạn đường của lý trí sáng suốt, của tình cảm lành mạnh Với đề tài này, tôi chủ yếu tập trung vào đối tượng nghệ thuật truyện cười dân gian Việt Nam nhằm mở rộng thêm cho học sinh một số kiến thức
về truyện cười
Do hiểu biết còn hạn hẹp, số năm kinh nghiệm còn ít, chắc chắn những suy nghĩ của người viết còn khá chủ quan và chưa có độ sâu Rất mong nhận được sự động viên và đóng góp của quý thầy cô để đề tài có thể hoàn thiện hơn
III HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI:
Hiện nay, đa số học sinh đều không thích học văn bởi nhiều lý do Chính vì vậy các em không “tha thiết” gì đối với các tác phẩm văn chương Đọc một tác phẩm các em không biết là tác phẩm ấy hay, dở, nói về vấn đề gì… Đôi lúc người viết cảm thấy xót xa bởi sau khi đọc xong một truyện ngắn, một truyện cười các em tỉnh bơ trả lời “không biết tác phẩm nói gì?”, “đáng cười
ở chỗ nào?” Chính vì vậy tôi ấp ủ viết đề tài này với mong muốn góp một vài suy nghĩ về cách dạy một câu chuyện cười sao cho học sinh dễ hiểu và thú vị hơn
IV ĐỀ XUẤT, KHUYẾN NGHỊ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG
Với đề tài này, tôi hy vọng có thể ứng dụng được trong các bài dạy truyện cười trong chương trình Ngữ văn lớp 10 Qua bài dạy trên lớp, giáo viên có thể hướng dẫn các em tự mình phân tích những câu chuyện cười dân gian tương tự
V TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bình giảng truyện dân gian - Hoàng Tiến Tựu – Nxb Giáo dục – 1997
2 Văn học dân gian Việt Nam – Đinh Gia Khánh – Nxb Giáo dục – 2002
NGƯỜI THỰC HIỆN
Nông Thị Diễm Trang
Trang 5SỞ GD&ĐT ĐỒNG NAI CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Đơn vị: THPT Xuân Thọ Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
Xuân Thọ, ngày 22 tháng 03 năm 2012
PHIẾU NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Năm học: 2011 – 2012
Tên sáng kiến kinh nghiệm: GIÚP HỌC SINH THPT RÈN KỸ NĂNG PHÂN TÍCH TRUYỆN CƯỜI DÂN GIAN VIỆT NAM
Họ và tên tác giả: NÔNG THỊ DIỄM TRANG Chức vụ: Giáo viên Đơn vị: Trường THPT Xuân Thọ
Lĩnh vực: (Đánh dấu X vào các ô tương ứng, ghi rõ tên bộ môn hoặc lĩnh vực khác)
- Quản lý giáo dục - Phương pháp dạy học bộ môn:
- Phương pháp giáo dục - Lĩnh vực khác: Sáng kiến kinh nghiệm đã được triển khai áp dụng: Tại đơn vị Trong ngành
1 Tính mới (Đánh dấu X vào 1 trong 2 ô dưới đây)
- Có giải pháp hoàn toàn mới
- Có giải pháp cải tiến, đổi mới từ giải pháp đã có
2 Hiệu quả (Đánh dấu X vào 1 trong 4 ô dưới đây)
- Hoàn toàn mới và đã triển khai áp dụng trong toàn ngành có hiệu quả cao
- Có tính cải tiến hoặc đổi mới từ những giải pháp đã có và đã triển khai áp dụng trong toàn ngành có hiệu quả cao
- Hoàn toàn mới và đã triển khai áp dụng tại đơn vị có hiệu quả cao
- Có tính cải tiến hoặc đổi mới từ những giải pháp đã có và đã triển khai áp dụng tại đơn vị có hiệu quả
3 Khả năng áp dụng (Đánh dấu X vào 1 trong 3 ô mỗi dòng dưới đây)
- Cung cấp được các luận cứ khoa học cho việc hoạch định đường lối, chính sách:
Tốt Khá Đạt
- Đưa ra các giải pháp khuyến nghị có khả năng ứng dụng thực tiễn, dễ thực hiện và dễ đi vào cuộc sống:
Tốt Khá Đạt
- Đã được áp dụng trong thực tế đạt hiệu quả hoặc có khả năng áp dụng đạt hiệu quả trong phạm vi rộng:
Tốt Khá Đạt
Trang 6Sau khi xét SKKN, phiếu này được đánh dấu X đầy đủ các ô tương ứng, có
ký tên xác nhận và chịu trách nhiệm của người có thẩm quyền, đóng dấu của đơn vị và đóng kèm vào cuối mỗi bản sáng kiến kinh nghiệm
XÁC NHẬN CỦA TỔ CHUYÊN MÔN THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ (Ký tên và ghi rõ họ tên) (Ký tên, ghi rõ họ tên và đóng dấu)
Trang 7VI NỘI DUNG
1 Về những đặc trưng của thể loại truyện cười:
a Hệ đề tài:
- Truyện cười là những truyện kể về những hiện tượng đáng cười trong cụoc sống, trong hành vi của người đời, nhằm gây ra cái cười
Căn cứ vào tính chất của cái đáng cười (hay hiện tượng đáng cười) và tính chất của cái cười, người ta chia truyện cười thành hai tiểu loại:
+ Truyện hài hước(hoặc tryện khôi hài)
+ Truyện châm biếm(hoặc truyện trào phúng)
Ranh giới giữa hài hước và châm biếm không phải lúc nào cũng rõ ràng rành mạch Nhưng việc phân biệt hài hước với châm biếm lại thường được nhấn mạnh như một yêu cầu có tính chất nguyên tắc trong sử dụng cái cười Về đại thể, có thể phân biệt một cách quy ước là: truyện hài hước chủ yếu nhằm mục đích mua vui tuy cũng có thể có ý nghĩa phê phán, còn truyện châm biếm tuy cũng có tác dụng giải trí nhưng dụng ý là nhằm đả kích Do đó, truyện hài hước thiên về khai thác những hiện tượng buồn cười ở những hiểu lầm, những lầm lỡ, hớ hênh thường tình hoặc những nhược điểm phổ biến của một lứa tuổi, một nghề nghiệp, một địa phương… thậm chí, ở những khuyết tật bẩm sinh (lẽ ra không nên đem ra cười cợt) của người ta, còn truyện châm biếm thường tìm cái đáng cười ở những hiện tượng, những hành vi bộc lộ nét bản chất của cái thói xấu làm ảnh hưởng đến thể thống con người, những thói xấu phản xã hội
- Đề tài của cái cười rất rộng Người ta tìm cái cười ở mọi lĩnh vực, mọi ngóc ngách của cuộc sống nhưng người ta có thể nghĩ ra cái cười về đủ mọi chuyện người ta cũng có thể biến ngay cả những điều nghiêm túc thành chuện cười Nhưng hệ đề tài của truyện cười dân gian thì có giới hạn Sau đây là những đề tài tương đối “chụm” của truyện cười dân gian Việt Nam + Những thói xấu thuộc về bản chất bộc lộ chủ yếu những hành vi buồn cười trong sinh hoạt của các nhân vật tiêu biểu của xã hội phong kiến: vua chúa, quan lại, sai nha, hào lý, địa chủ, phú ông và các loại “thầy bà”; cả thần thánh; cả sứ của thiên triều
+ Những thói xấu thông thường ở những người bình dân bộc lộ ở những hành vi buồn cười trong sinh hoạt của họ
+ Những hiện tượng buồn cười do hiểu lầm, do lầm lỡ, hớ hênh,…mà thường tình, ai cũng có lúc có thể mắc phải, hoặc do những nhược điểm, những khuyết tật không gây tổn hại cho ai
b Chức năng:
Trang 8- Truyện cười là truyện kể để cười, tức là để gây ra cái cười Muốn hiểu được mục đích đó của truyện cười, cần làm rõ hai khái niệm: cái đáng cười
và cái cười
+ Cái đáng cười là cái gây ra cái cười Đó là những hiện tượng mang một loại mâu thuẫn đặc biệt: hình thức bên ngoài có vẻ hợp lẽ tự nhiên nhưng thực chất bên trong là trái tự nhiên; hình thức bên ngoài có vẻ phù hợp với nội dung bên trong, nhưng lại để lộ ra sự không phù hợp – tóm lại đó là những hiện tượng ở đó có một cái gì đó ngược đời
+ Cái cười là hành động cười, do cái đáng cười gây ra và do trí óc ta phát hiện ra cái đáng cười Nhưng có cái đáng cười mà trí óc ta không phát hiện
ra nó, tức là không phát hiện ra cái ngược đời ở hiện tượng thì cũng không
có cái đáng cười ( Ta có thể nghiệm được điều này khi quan sát trường hợp: cùng nghe kể chuyện cười hoặc xem một tranh cười, có người cười trước, người cười sau, và có khi có người “nghĩ mãi” mới cười được)
Cái cười hài hước, cái cười châm biếm là sản phẩm của nhận thức lý tính Khi ta cười trước một hiện tượng, một hành vi nào đó mà ta nghe kể, ta thấy,
ta xem, chính là tư duy ta phát hiện ra cái ngược đời mang bề ngoài hợp lệ
đã “đánh lừa” luận lí của nó Sự phát hiện đó đem lại niềm vui; tựa hồ như
tư duy ta thích thú với sự “khám phá” đó, làm nở ra cái cười trong óc (người
ta có thể cười mà không nhếch mép); cái cười đi từ óc ra môi, miệng thành tiếng cười với cả trăm cung bậc, sắc thái (tùy theo tính chất, cái đáng cười) Đồng thời, bản thân sự phát hiện ra cái đáng cười cũng bao hàm một ý nghĩa phê phán nhất định, theo nghĩa rộng của từ này – phê phán từ quan điểm của
tư duy lôgic, tư duy duy lí và phê phán từ quan điểm của ý thức tư tưởng (ý nghĩa này chỉ có ở cái cười châm biếm)
Hiểu như trên, chúng ta sẽ thấy không có gì phải phân vân khi nói truyện cười làm ra là để… cười Vì mục đích “mua vui” và mục đích “phê phán” nằm ngay ở bản thân cái cười do truyện gây ra
- Chức năng sinh hoạt của truyện cười dân gian gắn liền với ý nghĩa nhân sinh, ý nghĩa xã hội sắc bén của nó Do đó, truyện cười là thể loại có sức lưu truyền rất mạnh Tuy không có chức năng răn dạy trực tiếp như truyền
thuyết, truyện cổ tích… nhưng truyện cười có tác dụng giáo dục độc đáo: nó mài sắc tư duy duy lí, nó làm giàu óc phê phán, nó giúp trau dồi khả năng sử dụng ngôn ngữ… Chúng ta hiểu vì sao những người có tài hài hước, châm biếm thường nhanh nhạy, thông minh, sắc sảo, thú vị trong ứng đối Xưa kia, ông cha ta đã tỏ ra rất biết cách bày cho trẻ em vui chơi, làm cho trẻ em vui cười bằng những truyện cười thiếu nhi và dạy trẻ qua cách đó Trước đây, M.Gorki cũng đòi hỏi “phải vạch rõ một cách tài tình và dí dỏm cho trẻ thấy những tật xấu của quá khứ” Truyện cười dân gian không thuộc kho tàng văn học dân gian thiếu nhi nhưng người ta có thể lựa chọn trong đó một số
Trang 9truyện hài hước và một ít truyện châm biếm nhẹ nhàng cho các em đọc và tập phân tích Việc này chẳng những khiến cho Chương trình và SGK Văn học trở nên hấp dẫn hơn với các em mà còn giúp cho các em phát triển về nhiều mặt, như đã nói ở trên
c Thi pháp:
Truyện cười là thể loại truyện kể ngắn gọn bậc nhất Dài cũng chỉ đến 15 –
20 câu Trung bình khoảng trên dưới 10 câu Tuy ngắn thế, nhưng cũng là
“cả một câu chuyện” có mở đầu, có diễn biến, có kết thúc Và cũng có nhân vật, lại phần lớn là nhân vật “có nét”, khó quên Toàn bộ các yếu tố của thi pháp truyện cười, như kết cấu, nhân vật, ngôn ngữ kể chuyện, đều phục vụ mục đích gây cười
Về kết cấu
- Mấu chốt của nghệ thuật gây cười là ở chỗ phải làm sao cho cái đáng cười
tự nó bộc lộ ra một cách cụ thể, sinh động, nực cười để người nghe ( người đọc) tự mình phát hiện ra nó mà bật cười
- Vì cái đáng cười là hiện tượng có mâu thuẫn – một loại mâu thuẫn đặc biệt cho nên truyện cười thường được cấu tạo theo dáng dấp một màn kịch: + Giới thiệu hiện tượng có mâu thuẫn tiềm tàng
+ Mâu thuẫn tiềm tàng phát triển tới điểm đỉnh
+ Mâu thuẫn bộc lộ (có thể hiểu là mâu thuẫn được giải quyết)
Về nhân vật
Nhân vật trong truyện cổ tích có cả một số phận, một cuộc đời Trong lược
đồ tổng quát đầy đủ của truyện cổ tích thần kì do V.Ia.Prôp thiết lập, có mặt
7 nhân vật với 31 hành động, mỗi hành động là diễn tiến của một sự kiện Nhân vật của truyện cười không có bề dày như thế Nhân vật truyện cười đơn giản chỉ là hành vi ứng xử của nó trng một hoàn cảnh nhất định và hành
vi ứng xử ấy luôn luôn biểu hiện ở lời nói
d Phương thức diễn xướng:
Khác với những thể lọai có chức năng răn dạy trực tiếp như truyện cổ tích, truyền thuyết,… truyện cười , do đặc tính “gây cười” của nó, thường nảy sinh và lưu truyền trong những sinh hoạt tự phát, không nghi thức, không “lề lối” Xưa kia, không chỉ riêng các nhà đạo đức nghiệt ngã mới coi văn cười
là thứ “văn chương mạt vận” mà các chế độ chuyên chính áp bức ở thời
“mạt vận” của nó cũng đều rất “kị” văn cười Tuy nhiên, ở những thời ấy, nếu dân gian đã biết cách “đốt nhọ bôi mồm” cho vai hề để vai này có thể tung hoành “vô cai quản, bất đắc hành hạ” trên sân khấu Chèo, thì họ cũng
có đủ mọi cách để truyện cười càng nở rộ, tiếng cười càng râm ran khi nghỉ ngơi, giải trí hoặc lúc “trà dư, tửu hậu”, vì đó là những thời người ta cần cười hơn bao giờ hết
2 Về công việc phân tích truyện cười
Trang 10a Định hướng phân tích nội dung
- Thấu suốt mục đích của cái cười và hiểu mục đích của truyện cười là gây
ra cái cười, ta sẽ nhận rõ bài học về truyện cười trước hết là phải giúp học sinh hiểu được họ cười cái gì, vì sao mà cười
Ta đã biết: nghe hoặc đọc một truyện cười, cũng như xem một bức tranh cười, khi chưa tự mình phát hiện ra cái đáng cười thì chưa thể cười được Như vậy có thể suy ra là: đã cười được, tức là đã biết mình cười cái gì, vì sao mình cười Nhưng, trên thực tế, không phải ai cũng giải thích được rõ ràng nguyên do cái cười của mình Cho nên, bài học về truyện cười không thể dừng lại ở chỗ… làm cho học sinh cười (Nếu vậy, chỉ cần kể cái chuyện cười định đem ra giảng dạy là đủ)
Đối với học sinh, đọc truyện cười thì vui, nhưng phải suy nghĩ để trả lời những câu hỏi “cười cái gì?”, “vì sao mà cười?” chắc không phải chuyện dễ Tuy vậy, đó cũng không phải là điều quá khó, theo suy luận ở trên Chỉ cần giáo viên biết gợi ý để các em biết tự mình phân tích, tự “nhìn lại” quá trình sinh thành của cái cười trong óc các em, tựa như xem lại một đoạn phim quay chậm, nhất định các em sẽ “cắt nghĩa được cái cười của mình” – điều
mà có lẽ các em chưa bao giờ làm Và các em sẽ thấy hào hứng hơn so với khi chỉ cười mà không tự hỏi “mình cười cái gì?”, “vì sao mình cười?”, tựa như vừa thực hiện một bài thể dục hoặc một trò chơi về tư duy, về óc phê phán vậy
- Trên cơ sở yêu cầu làm cho học sinh có ý thức về cái cười của mình, lý giải được nguên do cái cười của mình (tức là trả lời được hai câu hỏi trên ở một chừng mực nào đó), cần hướng dẫn để các em suy nghĩ tiếp về cái đáng cười, về những điều nằm ở phía sau hành vi gây ra cái cười cùng thói xấu
mà hành vi đó đã để lộ ra
Ý nghĩa độc đáo của cái cười là ở chỗ nó nâng con người cao hơn hoàn cảnh Với thói hư tật xấu, khi ta cười nó, ta đứng ở vị thế bên trên nó Như vậy, cái cười, ở chiều sâu của nó, dường như luôn có một cái gốc là những cảm xúc thấm đượm chất nhân văn – đó là nhiệt tình thống thiết bảo vệ thể thống người, niềm mong muốn con người sống tốt hơn, đẹp hơn
- Phần lớn truyện cười dân gian đã ghi lại được đều thuộc đời cuối Lê – đầu Nguyễn và thời Nguyễn, kể cả buổi Tây sang Những truyện cười này hợp thành một tập chân dung biếm họa: vua không ra vua (Thôi đừng nói nữa mà tao thèm!, Xin Đại vương đình lại cho một đêm,…); quan lại rặt một phường tham nhũng, bất tài (Thần bia trả nghĩa, Quan huyện thanh liêm,…); những người làm thầy thiên hạ thì dốt nát và thiếu nhân cách đến mức thảm hại (Tam đại con gà, Bốc thuốc theo sách,…); cả những người thuộc tầng lớp bình dâncũng bị nhiễm những cái xấu thường lan tràn trong thời buổi nhố nhăng… Nếu có một cái nhìn bao quát ta có thể nhận thấy một số điều có ý