thuốc thanh nhiệt

TPHH Chất nhày, phenolic Coumarin (wedelolacton) Tính vị Toan, hàn Đạm, vi khổ, lương Quy kinh Vị, Đại tràng, Phế Vị, Tâm, Phế. Công năng chủ trị[r]

THUỐC THANH NHIỆT

ThS Võ Thanh Hóa

Mục tiêu

✓ Nêu được tính chất chung của thuốc thanh nhiệt

✓ Phân loại được thuốc thanh nhiệt

✓ Nêu được bộ phận dùng, tính vị quy kinh, công

năng chủ trị và liều dùng của thuốc thanh nhiệt

1 Đại cương

Định nghĩa

✓Thuốc có tác dụng loại trừ nhiệt độc (thanh giải lý nhiệt) lậplại cân bằng âm dương

✓Thuốc có vị khổ, tính hàn  gây táo, làm tổn tân dịch

✓Thuốc có vị cam, tính hàn  khó tiêu, ảnh hưởng Tỳ Vị

✓Thuốc thanh nhiệt có thể gây nôn mửa

✓Liều dùng theo mùa

✓Bệnh còn ở biểu không nên dùng

1 Đại cương

Phân loại

Thuốc thanh nhiệt được chia thành 5 loại

✓Thuốc thanh nhiệt giải thử

✓Thuốc thanh nhiệt giải độc

✓Thuốc thanh nhiệt giáng hỏa

✓Thuốc thanh nhiệt táo thấp

✓Thuốc thanh nhiệt lương huyết

1 Đại cương

Thuốc thanh nhiệt giải thử

✓Thanh trừ thử tà (nắng, nóng) ra khỏi cơ thể

✓Chữa bệnh trúng thử hay say nắng/ nóng

✓Vị cam/ nhạt, tính lương/ hàn

✓Tác dụng sinh tân chỉ khát

✓Thường dùng ở dạng dược liệu tươi

✓Các vị thuốc: Liên diệp, Đậu quyển, Tây qua, Bạch biển đậu…

1 Đại cương

Thuốc thanh nhiệt giải độc

Độc do 2 nguyên nhân chính:

✓Nguyên nhân bên trong

✓Nguyên nhân bên ngoài

Thuốc thanh nhiệt giải độc dùng khi sốt cao do nhiễm khuẩn

Tác dụng hạ sốt, tiêu độc

Chỉ dùng khi cơ thể bị nhiễm độc

Thường phối hợp thuốc để điều trị:

❖Thuốc lợi niệu, nhuận tràng

❖Thuốc thanh nhiệt lương huyết

1 Đại cương

Thuốc thanh nhiệt giáng hỏa

✓Dùng khi hỏa độc xâm phạm phần khí

✓Thuốc có tác dụng hạ hỏa, thanh tâm nhiệt, an thần, sinh tândịch, tiêu viêm

✓Chữa bệnh sốt cao, khát nước, phát cuồng, mê sảng, sợ nóng

✓Có thể phối hợp thuốc:

▪Thanh nhiệt giải độc, trừ thấp  trừ nguyên nhân

▪Thuốc an thần

▪Thuốc bổ âm

1 Đại cương

Thuốc thanh nhiệt táo thấp

✓Thuốc có tác dụng thanh nhiệt, làm khô ráo những ẩm thấptrong cơ thể

✓Trị các chứng bệnh sốt, miệng khô, bứt rứt, tiểu tiện khó, kiết

lỵ, … do thấp nhiệt

✓Vị khổ, tính hàn

✓Có thể phối hợp thuốc:

▪Thanh nhiệt giải độc, trừ thấp

▪Thuốc hoạt huyết

▪Thuốc hành khí

1 Đại cương

Thuốc thanh nhiệt lương huyết

✓Sử dụng khi nhiệt độc xâm nhập phần huyết gây chứng sốtcao, mắt đỏ, mê sảng, co giật, tiểu đỏ, xuất huyết, …

✓Vị khổ/ cam, tính hàn

✓Tác dụng hạ nhiệt, dưỡng âm sinh tân

✓Phối hợp với thuốc:

▪Thuốc thanh nhiệt giải độc

▪Thuốc bổ âm

▪Thuốc khu phong

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải thử

Liên diệp Tây qua Đậu quyển Bạch biển đậu

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải thử

Liên diệp

Lá của cây Sen Nelumbo nucifera Gaertn., Nelumbonaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải thử

Tây qua

Ruột và vỏ quả của cây Dưa hấu Citrullus vulgaris Schard,Cucurbitaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải thử

Thanh nhiệt lợi tiểu Giải khát

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải thử

Đậu quyển

Hạt nảy mầm, phơi khô của cây Đậu đen Vigna cylindricaSkeels, Fabaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải thử

Bạch biển đậu

Hạt của cây Đậu ván trắng Dolichos lablab L., Fabaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải thử

TPHH Flavonoid (anthocyanidin) Flavonoid, Ca, P, …

Kiện Tỳ, hóa thấp Giải độc

Bổ khí

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Kim ngân Bồ công anh

Liên kiều Xạ can Xuyên tâm liên Sài đất

Cối xay Diệp hạ châu Cam thảo nam Bạch hoa xà thiệt thảo

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Kim ngân hoa

Lonicera japonica Thumb

Họ Kim ngân Caprifoliaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Liên kiều

Quả đã bỏ hạt của cây Liên kiều Forsythia suspensa Vahl.,Oleaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Kháng khuẩn, kháng viêm Lợi tiểu, sát khuẩn

Thanh nhiệt giải độc

Giải nhiệt, sát trùng Lương huyết, chỉ huyết

Thanh nhiệt giải độc

Giải cảm nhiệt Tán kết

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Bồ công anh nam

Lactuca indica L Asteraceae

Đặc điểm thực vật

Cây thảo hằng năm, thân mọc thẳng,

ít phân nhánh

Lá phía trên thuôn dài không chia

thùy, phía dưới chia thùy

Cụm hoa dạng đầu, màu vàng

Quả bế, đầu có túm lông

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Bồ công anh bắc

Taraxacum officinale Asteraceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Bạch hoa xà thiệt thảo

Lưỡi rắn

Hedyotis corymbosa (L.) Lam Rubiaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Bạch hoa xà thiệt thảo Bồ công anh nam

Kháng khuẩn, lợi niệu Lợi tiểu, giải độc, tràng nhuận

Thanh nhiệt giải độc

Thanh phế chỉ khái

Thanh can nhiệt; giải độc

Thông nhũ, chỉ thống

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Rau má

Centella asiatica (L) Urb., Apiaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Diếp cá – Ngư tinh thảo

Houttuynia cordata Thumb, Saururaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Kháng khuẩn, thanh nhiệt giải độc

Lương huyết, chỉ huyết Thanh trường chỉ lỵ Tuyên phế; tiêu ung

Thanh nhiệt bàng quang

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Diệp hạ châu

Chó đẻ thân xanh – Phyllanthus amarus L

Chó đẻ răng cưa – Phyllanthus urinaria L Euphorbiacae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Cam thảo đất

Scoparia dulcis L

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Diệp hạ châu Cam thảo đất

TPHH Lignan, flavonoid, alkaloid Alkaloid, flavonoid, sapo.

Tính vị Khổ, lương Cam, vi khổ, lương

Quy kinh Can, Phế Can, Phế, Tỳ, Vị

Trị sốt cao, mụn nhọt, giải độc khoai mì Nhuận phế, trị ho có

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Rau sam

Portulaca oleracea L., Portulacaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Sài đất

Wedelia chinensis (Obs.) Merr

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Sài đất ????

Cúc ba chĩa

Sphagneticola trilobata

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Sài đất ????

Sài lan

Tridax procumbens

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Tiêu độc, chỉ thống Thanh nhiệt, kháng viêm

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Xuyên tâm liên

Angdrographis paniculata (Burn.f.) Ness., Acanthaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Xạ can

Rẻ quạt

Belamcanda chinensis (L) DC., Iridaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giải độc

Giáng khí Phế Hóa đờm bình suyễn Thông kinh hoạt lạc

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giáng hỏa

Chi tử Tri mẫu Thạch cao

Hạ khô thảo Huyền sâm …

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giáng hỏa

Chi tử

Quả của cây Dành dành Gardenia florida Ellis, Rubiaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giáng hỏa

Tri mẫu

Thân rễ của cây Tri mẫu Anemarrhena asphodeloides Bge.,Liliaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giáng hỏa

Thanh nhiệt giáng hỏa (thanh tâm nhiệt)

Thanh nhiệt lợi thấp Chỉ huyết, giải độc

Sinh tân chỉ khát

Tư âm

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giáng hỏa

Thạch cao

Thạch cao sống CaSO4 2H2O

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giáng hỏa

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giáng hỏa

Hạ khô thảo

Cụm hoa của cây Hạ khô thảo Prunella vulgaris L., Lamiaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giáng hỏa

Cỏ thài lài – Rau trai

Cây Thài lài Commelina communis L., Commelinaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt giáng hỏa

Thanh nhiệt giáng hỏa

Giải độc tiêu viêm Tán uất kết, tiêu ứ

Thanh tràng chỉ lỵ Thanh nhiệt giải độc

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt táo thấp

Hoàng liên Hoàng bá Hoàng cầm Nhân trần

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt táo thấp

Hoàng liên

Thân rễ phơi sấy khô của cây Hoàng liên chân gà Coptischinensis Franch., Ranunculaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt táo thấp

Hoàng bá

Vỏ thân đã cạo bỏ lớp bần của cây Hoàng bá Phellodendron

chinensis Schneid Rutaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt táo thấp

Thanh nhiệt táo thấp

Tư âm giáng hỏa Giải độc tiêu viêm

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt táo thấp

Nhân trần

Toàn cây phơi sấy khô của cây Nhân trần Adenosmatis caerulei

R.Br., Scrophulariaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt táo thấp

Hoàng cầm

Rễ của cây Hoàng cầm Scutellaria baicalensis Georg., Lamiacae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt táo thấp

Thanh thấp nhiệt Can Đởm

Thông kinh hoạt lạc Phát tán, giải biểu

Sáp niệu

Thanh thấp nhiệt, trừ hỏa

độc ở Phế Thanh trường chỉ lỵ Lương huyết, chỉ huyết

An thai

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt lương huyết

Sinh địa Huyền sâm Bạch mao căn

Cỏ mực Mẫu đơn bì

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt lương huyết

Sinh địa

Rễ củ của cây Địa hoàng

Rehmannia glutinosa (Gaertn.) Libosch., Scrophulariaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt lương huyết

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt lương huyết

Dưỡng âm, sinh tân:

Trị sốt do hư nhiệt, thực nhiệt

Tư âm giáng hỏa

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt lương huyết

Bạch mao căn

Thân rễ cây Cỏ tranh Imperata cylindrical, Poaceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt lương huyết

Cỏ mực

Eclipta alba Hassk., hoặc Eclipta prostrata L., Asteraceae

2 Một số vị thuốc thanh nhiệt lương huyết

TPHH Đường, muối, phenolic Alkaloid, flavonoid

Công

năng

chủ trị

Thanh nhiệt lương huyết

Trừ phục nhiệt, tiêu ứ huyết Lợi niệu, tiêu phù

Chỉ huyết

Tư âm bổ Thận