Các chỉ thị truy cập mở và giấy phép để xuất bản

Và để phát huy được tác dụng trong thực tế, các chỉ thị truy cập mở can thiết đi kèm với các chi dẫn v ề ‘Giấy phép đề xuất bản' và 'Thỏa thuận xuất bản truy cập mở' nhằm loại b[r]

CÁC CHỈ THỊ TRUY CẬP MỞ VÀ GIẤY PHÉP ĐỂ XUẤT BẢN

Lê Trung Nghĩa1

Tóm tắt: Các chỉ thị truy cập mở không chỉ rất cần thiết cho giáo dục mở và dữ liệu mở, mà chúng còn rất cần thiết đểm ở đường cho sự phát triển khoa học và giáo dục nói chung và tránh được xung đột lợi ích giữa các bên tham gia, đóng góp cho sự phát triển đó trong kỷ nguyên sô' Và để phát huy được tác dụng trong thực tế, các chỉ thị truy cập mở can thiết đi kèm với các chi dẫn v ề ‘Giấy phép đề xuất bản' và 'Thỏa thuận xuất bản truy cập mở' nhằm loại bỏ các xung đột không đáng có giữa các bên tham gia, nhất là giữa các nhà nghiên cứu/những người sáng tạo và các nhà xuất bản.

1 BỐI CÀNH CHUNG

Khi m à các quốc gia trong n h ó m G7 gồm C anada, Pháp, Đức, Ý, N hật, V ương quốc Anh, Mỹ và ủ y viên châu Âu về N ghiên cứu, Khoa học và Cách tân đã ra thông cáo n h ấ n m ạn h và thống n h ấ t p h á t triển Khoa học M ở[l], và d ự a vào thông cáo đó

ủ y ban châu  u cũng đã đ ư a ra đ ư ờ n g h ư ớ n g ư u tiên thời gian tới trong nghiên cứu

và cách tân của m ình: (1) T ruy cập M ở tới các x u ấ t bản phẩm khoa học; và (2) Truy cập Mở tới d ử liệu n g h iên cứu[2], thì điều này cho thấy tru y cập m ở thực sự đã và

đ an g trở th àn h chủ đề n ó n g hiện nay trên th ế giới

2 TRUY CẬP MỞ LÀ GÌ [3]

Truy cập m ở tới tư liệu ngụ ý tính sẵn sàng tự do trên Internet công khai, cho

p h ép bất kỳ n g ư ờ i sử d ụ n g nào đ ể đọc, tải về, sao chép, p h ân phối, in, tìm kiếm, hoặc liên kết tới toàn v ăn các bài báo đó, đi sâu vào chúng đ ể đ á n h chỉ mục, truyền chúng nJhư là d ữ liệu tói p h ầ n m ềm , hoặc sử d ụ n g chúng vì b ất kỳ m ục đích hợ p p h á p nào khác, m à k h ô n g có các rào cản về tài chính, p h á p lý hoặc kỹ th u ật ngoại trừ n h ữ n g rào cản gắn liền với sự tru y cập tới b ản th ân Internet

T ruy cập m ở - OA (O pen Access) n g ụ ý tru y cập tự do tới thông tin và sử d ụ n g không có giới h ạ n các tài nguyên điện tử đối với b ất kỳ ai Bất kỳ d ạn g nội d u n g điện

tử nào cũng có th ể là OA, từ các v ăn bản và d ữ liệu cho tới các p h ần m ềm , audio, video, và đa p h ư ơ n g tiện Trong khi h ầ u h ết ch ú n g có liên q u an tới các văn bản, thì

số lượng ngày m ộ t gia tăng đ an g tích h ợ p v ăn b ản với h ìn h ảnh, d ữ liệu, và m ã thực

1 Ban Tư vấn Phát triển Giáo dục Mở, Hiệp hội các trường đại học và cao đẳng Việt Nam (AVNUC)

82 HỘI THẢO PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÉU CẨU CÁCH MẠNG CỐNG NGHIỆP 4.0

thi được OA cũng có th ể áp d ụ n g cho các nội d u n g phi hàn lâm, n h ư âm nhạc, ph im ảnh, và các tiểu thuyết

M ột x uất b ản p h ẩm đư ợ c coi là OA nếu:

* N ội d u n g của nó tru y cập được v ạn n ăn g và tự do, độc giả không m ất chi phí, qua In tern et hoặc khác;

* Tác giả hoặc chủ sở h ữ u b ản quyền trao cho tất cả n h ữ n g người sử d ụ n g m ột cách k h ô n g th ể h ủ y bỏ, qua m ột giai đ o ạn thời gian không có giới hạn, quyền đ ể sử

d ụng, sao chép, hoặc p h ân phối bài báo, với điều kiện th ừ a n h ậ n ghi công thích h ợ p được đ ư a ra;

* N ó được ký gửi, tức thì, đầy đ ủ và ở d ạn g điện tử ph ù hợp, ít nhất vào m ột kho tru y cập m ở đ ư ợ c thừ a n h ận quốc tế rộng rãi, cam kết tru y cập mờ

M ột bài viết gần đây với tiêu đề 'C ác chỉ thị tru y cập m ở rất cần cho giáo d ụ c

m ở[4]' đã nêu lên sự cần thiết phải có các chỉ thị tru y cập m ở ở Việt Nam Mặc dù vậy, sẽ là không đ ủ n ếu các chỉ thị đó không đi kèm với các h ư ớ n g dẫn cụ thê cho các n h à nghiên c ứ u /n h ữ n g ngư ờ i sáng tạo vê các cách thức đê trán h xung đ ột với các nhà x uất bản, tro n g khi v ẫn tu ân thủ lu ật và các quy đ ịn h về bản quyền, và trên hết,

tu ân th ủ các yêu cầu và q u y đ ịn h về tru y cập m ở tới các x u ất b ản p h ẩm và d ử liệu nghiên cứu từ n g ân sách cùa n h à nước M ay thay, chúng ta h o àn toàn có th ể học tập các k in h nghiệm đó từ thự c h à n h tru y cập m ở ở châu Âu

3 CHÍNH SÁCH TRUY CẬP MỞ VÀ GIẤY PHÉP ĐỂ XUẤT BẢN

Mỗi khi n h à n g h iên cứ u/ngư ờ i sáng tạo m u ố n đ ăn g bài báo,/báo cáo khoa học

về n g h iên cứu của m ình, họ làm việc với n h à x u ất bản họ chọn và ký hợp đ ồ n g với

n h à xuất b ản đó Theo tru y ền thống, n h à n g h iên cứ u /n g ư ờ i sáng tạo ký hợ p đ ồ n g chuyển giao toàn bộ các q u y ền b ản quyền của bài báo cho n h à xuất bản đ ể đổi lại việc đ ă n g bài báo lên tạp chí của n h à xuất b ản được chọn cùng vói việc n h ận tiền

n h u ậ n b ú t (nếu có) tro n g m ộ t lần th an h toán

Bằng cách này, b ất kỳ ai m u ố n đ ăn g lại, sửa đổi bổ su n g và/hoặc đ ăn g các b ản sửa đổi bổ su n g của bài b áo đó, đ ều phải xin p h é p n h à xuất b ản đ ể có được sự cho phép, k ể cả chính tác giả của bài báo đó, nếu không, họ sẽ vi p h ạm bản quyền của

n h à x u ất b ản theo lu ật định

Thực tế n ày có ở k h ắp nơi trên th ế giới, và ở Việt N am cũng không là ngoại lệ Tuy nhiên, phong trào truy cập m ở trong thai gian gần đây đã và đang đấu tranh đ ể làm thay đổi bức tranh này của truyền thông hàn lâm theo cách trả quyền tự quyết trong xuất bản h àn lầm về lại cho cộng đồng các tác giả/các nhà nghiên cứu/ngưòi sáng tạo, đ ể

HỘI THÀO PHÁT TRIỀN THƯ VIÊN ĐIÊN TỬ ở VIÊT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MANG CÕNG NGHIÊP 4.0 83

việc xuất bản h à n lâm không phụ thuộc hoàn toàn vào các nhà xuất bản và/hoặc các ban biên tập của các nhà xuất bản, trong khi vẫn tuân thủ luật và các quy định về bản quyền,

và trên hết, tuân thủ các yêu cầu và quy định về truy cập mở tới các xuất bàn phẩm và d ữ liệu nghiên cứu được ngần sách của nhà nước cấp vốn Bằng cách này sẽ thúc đẩy được sức sáng tạo liên tục, nhanh nhất có th ể và không có giói hạn của cộng đồng hàn lâm trên toàn th ế giói trên cơ sở của n hữ ng sáng tạo và tri thức đã được nghiên cứu, đã được công bố, sẵn sàng đ ế dê dàng được phát hiện và truy cập được tự do tói tất cả mọi người

Ví dụ điển hình ở châu Âu

Uy ban châu  u đã đư a ra chính sách khoa học mở, trong đó có truy cập mở tới các xuất bản phẩm và d ữ liệu nghiên cứu có sử d ụ n g ngân sách của nhà nước thông qua

Uy ban Đ ể tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu tuân thủ được chính sách này, các nhà

ng h iên cứu nhận vốn cấp từ các chương trình nghiên cứu của ủ y ban được khuyến cáo không chuyển giao toàn bộ các quyền bản quyền cho các nhà xuất bản, thay vào đó,

họ sẽ ký với nhà xuất bản 'G iấy phép đ ể xuất bản[5]' (License to Publish[6]) và T h ỏ a

th u ận xuất bản truy cập mỏ[7]' (O pen Access Publishing A greem ent) với các nội d u n g câu chữ được biên soạn sẵn đ ể các n h à nghiên cứu có thể dễ dàng điền các thông tin vào các m ẫu đó với m ục đích giữ lại các quyền của họ đ ể dễ dàng phục vụ cho việc xuất bản truy cập m ở sau này đối với các tác phẩm do chính b ản thân họ sáng tạo ra

m à k h ông vư ớ n g phải bất kỳ rào cản p h áp lý nào từ các nhà xuất bản

G iấy p h é p đê xuất b ản

G iấy p h ép đ ể xuất bản là thỏa th u ận xuất bản giữa tác giả và n h à xuất bản

K hông giống n h ư n h iề u thỏa th u ận xuất bản truyền thống, nó k h ô n g ch u y ển giao

b ả n q u y ề n của tác giả cho n h à xuất bản Thay vào đó, tác giả g iữ lại bản quyền của

m ìn h và trao cho nhà xuất bản "chỉ m ỗi giây p h ép đ ể tái tạo và tru y ền đ ạt tác p h ẩm

h àn lâm và các q u y ề n n h ất định khác cần thiết đ ể xuất bản" N ó giữ lại cho tác giả

b ản q u y ền đ ể lư u giữ bài báo của m ình trong các kho truy cập mở

Với 'G iây p h é p đ ể xuất b ản ', n h à x u ất b ản và tác giả sẽ có các q u y ền n h ư sau:

1 Các q u y ền của n h à xuất b án đư ợc tác giả trao gồm:

a) Tái tạo toàn bộ hoặc m ột p h ầ n bài báo, và đ ể truyền đ ạt bài báo đó tới công

ch ú n g ở d ạn g in ấn và/hoặc số, dù có h ay không có sự kết h ợ p với các tác p h ẩm của

n h ữ n g ngư ờ i khác, ví dụ, làm sẵn sàng cho công chúng thông qua In tern et hoặc bất

kỳ m ạn g nào khác, n h ư m ột p h ần của cơ sở d ữ liệu, trên trực tu y ến hoặc phi trực tuyến, đê’ các b ê n th ứ 3 sử dụng;

b)D ịch bài báo đó sang các n g ô n n g ữ khác và đ ể tru y ền đ ạt b ản dịch của bài báo đ ó tới công chúng;

84 HỘI THẢO PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0

c) Tạo ra các tùy biến thích nghi, các ban tóm tắt hoặc các trích đoạn của bài báo hoặc các tác p h ẩm p h ái sinh khác d ự a vào bài báo đó và thực h àn h tất cả các quyền trong các tùy biến thích nghi, các b ả n tóm tắt, các trích đ o ạn và các tác p h ẩm phái sinh n h ư vậy;

d )Đ ư a bài báo đó vào b ất k ể tro n g b ản dịch h ay n h ư sự tùy biến thích nghi hoặc bản tóm tắt, toàn bộ hoặc m ột p h ầ n tro n g cơ sờ d ữ liệu được số hóa và làm cho cơ sở

d ữ liệu này sẵn sàng cho các bên th ứ 3;

e) Đưa bài báo đó vào, toàn b ộ hoặc m ột phần, b ất k ể là tro n g bản dịch hoặc như

sự tùy biến thích nghi hoặc tóm tắt, trong các đầu đọc hoặc trong bản dịch;

f) Cho các bên th ứ 3 th u ê hoặc m ượn;

g)Tái sản x u ất bài báo đó b ằ n g p h ư ơ n g tiện sao chụp, d ù có n h ữ n g giới hạn theo luật

2 Các quyền của tác giả đ ư ợ c giữ lại cho b ản thân đế:

a) Sử dụng cho giáo dục hoặc ngh iên cứu: đê tái sản xuất bài báo, toàn bộ hoặc

m ột phần, và đ ể tru y ền đ ạ t nó hoặc làm cho nó sẵn sàng cho công chúng, dù ở dạn g

in và/hoặc d ạn g số, d ù là m ột p h ầ n của gói khóa học hay n h ư m ột bản biên dịch, đ ể

sử d ụ n g trong giáo d ụ c hoặc n g h iên cứu ở cơ sở của riêng tác giả hoặc ở các cơ sở

m à tác giả có liên quan

b )P h ô b iến : đ ể tải bài báo lên hoặc đ ể trao cho cơ sở của riêng tác giả (hoặc tổ chức thích hợ p khác) sự ủ y q u y ền đ ể tải bài báo lên, ngay tức thì từ ngày x uất bản tạp chí trên đó bài báo đư ợ c xuất b ản (trừ phi Tác giả và N hà x u ất bản đã đồ n g th u ận bằng v ăn b ản về m ột giai đ o ạn cấm v ận ngắn, tối đa không quá 6 tháng);

* T rong m ạn g đ ó n g của cơ sở (như, hệ th ố n g intranet);

* T rong các kho đư ợ c tổ chức tập tru n g và hoặc các kho của cơ sở tru y cập được m ột cách công khai (n h ư kho PubM ed C entral và các kho Q uốc tế Tập tru n g PubM ed khác), m iễn là có đ ư ờ n g liên kết được chèn vào d ẫn tới bài báo đ ó trên

w ebsite của n h à x uất b ả n đó

c) Bảo tồn: đ ể trao cho riêng tác giả (hoặc tổ chức thích hợ p khác) sự ủ y quyền

đ ể tái sản xuất bài báo đó vì m ục đích n g ăn cho nó không bị hỏng, hoặc n ếu b ản gốc

h iện đ an g ở đ ịn h d ạn g lỗi thời hoặc công nghệ được yêu cầu đ ể sử d ụ n g b ản gốc là không sẵn sàng, vì m ục đích đ ể đ ảm bảo rằn g bài báo đó tiếp tục sẵn sàng cho các

m ục đích giáo dục và n g h iên cứu;

d )S ừ d ụ n g lại tro n g tư ơ n g lai: đ ể sử d ụ n g lại toàn bộ hoặc m ột p h ầ n bài báo trong lu ận án, b ản dịch hoặc tác p h ẩ m khác

HỘI THẢO PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 8 5

e) Sử d ụ n g cá nhân: đ ể trình bày bài báo ở cuộc h ọ p hoặc hội nghị và đê truyền tay các b ản sao cua bài báo cho các đoàn tham d ự cuộc họp đó

í) Sử d ụng của n h ữ n g người sử dụng đầu cuối: đ ể trao cho n h ữ n g người sử

d ụ n g đ ầu cuối của cơ sở của riêng tác giả (hoặc tổ chức thích hợ p khác) úy quyền sao chép, sử dụng, p h ân phối, tru y ền và trìn h bày tác phẩm công khai và đ ể tạo ra

và p h â n phối các tác p h ẩm p h ái sinh

Rõ ràng đây là các bước thực hàn h xuất bản hoàn toàn khác với n h ữ n g thực hàn h xuất bản theo truyền thống, khi tác giả thư ờng chuyển giao toàn bộ các quyền bản quyền cho các nhà xuất bản Bạn có th ể tham khảo bản dịch sang tiếng Việt của tài liệu 'G iây p h ép đ ể xuất bản' n h ư được nêu ở trên đ ể có được thông tin chi tiết hơn

Thỏa thuận xuất bản truy cập mở

'T hòa th u ận xuất b ản tru y cập m ở' được ủ y b an châu  u h ư ớ n g dẫn bổ su n g

th êm n h ư là T h ụ lục' cho 'G iấy p h ép đ ể xuất b ản ' với các đ iều khoản nêu rõ trong

m ục 'T ru y cập m ở' n h ư sau:

(Các) tác giả giữ lại quyền để:

1 Ký gửi b ản sao điện tử m áy đọc được của p h iên bản được xuất bản hoặc bản thảo cuối cùng (sau khi rà soát lại ng an g hàng) tro n g kho của cơ sở, kho tập tru n g và/hoặc kho dự a vào chủ đề

2 C u n g cấp sự tru y cập m ở (nghĩa là, tru y cập không m ất tiền tới bản sao điện

tử cho bát kỳ ai) qua kho này;

a)N g ay tức thì, n ếu bản th ân xuất b ản p h ẩm đư ợ c xuất bản 'tru y cập m ớ' (nghĩa

là n ế u p h iên bản điện tử là sẵn sàng không m ất tiền cho độc giả thông qua nlìà xuất

b ả n )h o ặ c

b)T rong vòng 6 hoặc 12 tháng sau khi xuất bản (tùy theo lĩnh vực)

3 Trong trư ờ n g h ợ p có các điều khoản xung đ ột nhau, thì T h ụ lục' này có

q u y ền ư u tiên hơ n 'G iấy p h é p đ ể xuất bản '

4 Tất cả các điều kh o ản khác của 'G iấy p h ép đ ể xuất bản' được giữ nguyên

k h ô n g thay đổi

5 T h ụ lục' n ày có hiệu lực vào ngày chữ ký cuối cùng được ký

4 THAY CHO LỜI KẾT

Đ ược biết, d ự thảo L uật T hư viện đã đ ư a vào khái niệm Truy cập mở Đây sẽ là

bư ớ c đi rất đ ú n g trên con đ ư ờ n g đ ể Việt N am tiếp cận được với CM CN 4.0 vói tri

th ứ c đư ợ c rộ n g mở, tro n g đó hệ thống các th ư viện là m ột bên tham gia q u an trọng

8 6 HỘI THÀO PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0

và k h ô n g th ể thiếu, và vì th ế bước tiếp theo cũng sẽ rất cần tói các h ư ó n g d ân cụ th ể

d ạn g n h ư 'G iấy p h ép đ ể x u ất b ản ' và 'Thỏa th u ận x u ất bản tru y cập m ở' đ ể các chỉ thị/chính sách tru y cập m ở đi vào được thực tế cuộc sống, trán h được các rào cản v à/ hoặc các xung đ ộ t không cần thiết giữa các bên liên quan

D ù đ ể có được m ôi trư ờ n g tru y cập m ở n h ư ở các n ư ó c tiên tiến, có lẽ còn rất

n h iều việc p h ải làm đối với Việt N am Bên cạnh n h ữ n g công việc cần thiết khác, nó đòi hỏi sự thay đổi k h u n g p h á p lý hiện h àn h ở Việt N am vói nhiều lu ật liên q u an tói

sở h ữ u trí tuệ, khoa học công nghệ, giáo dục đào tạo, thông tin truyền th ô n g và có

th ể cả n h ữ n g lu ật liên q u a n khác

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lê Trung N ghĩa biên dịch, 2018: Thông cáo của các bộ ừưỏng khoa học các nước G7, Turin, 27-

28/09/2017: https://www.dropbox.com/s/ywum8nfcgw7c6jz/G7%20ScÌGnce%20Communiqué_ Vi_25022018.pdf?dl=0/ các đoạn 19 và 20.

2 Lê T rung N ghĩa biên dịch, 2018: Truy cặp tới và bào tôn thông tin khoa học ờ châu Au, Uy b an châu

Âu, xuất b ản tháng 05/2018: https://w w w dropbox.eom /s/4n5r0cj4chkgfrw /K I0417824E N N en_Vi-04082018.pdf ?dl=0

3 Đ ịnh nghĩa truy cập mở: https://en.unesco.org/open-access/w hat-open-access, bản dịch sang tiếng Việt: h ttp s://v nfoss.blogspot.com /2017/ll/inh-nghia-truy-cap-m o.htm l

4 Lê T run g N ghĩa, 2018: Các chỉ thị truy cập mở rất cân cho giáo dục mờ: h ttp s://w w w d ro p b o x

com /s/38zl8g7hd76u879/O A _Policy_N eeded_LeTrungN ghia.pdf?dl=0

5 Lê T rung N ghĩa biên dịch, 2017: Giây phép đ ể xuất bản, JISC/SURF xuất bản 2006: h ttp s://

w w w dropbox.com /s/020m 2pu44b6ilr2/licence_to_publish-V i-30052017.pdf?dl=0

6 Lê T rung N ghĩa biên dịch, 2017: Giây phép để xuất bản là gì?, OpenA IRE.eu, 2015: h ttp s://

vnfoss.blogspot.com /2017/05/giay-phep-e-xuat-ban-la-gi.htm l

7 Lê T rung N ghĩa biên dịch, 2017: Thỏa th u ậ n xu ất b àn tru y cập mở, O penA IRE.eu, 2017: https://w w w dropbox.com /s/01qv5ynlizy0px2/h2020-oa-guide-m odel-for-publishing-a_en- Vi-05072017.pđf?dl=0