Cấu trúc bên trong tủy gai

Các bó hướng tâm hay bó cảm giác có thân neuron nằm ở hạch gai của dây thần kinh gai (bó thon, bó chêm…) hay ở các cột nhân thuộc sừng sau tủy gai, là các sợi trục đi lên hành não, tiể[r]

CHƯƠNG III

THẦN KINH

CẤU TRÚC BÊN TRONG TỦY GAI

Tủy gai (medulla spinalis) hay tủy sống là phần thần kinh trung ương nằm

trong ống sống có hai nhiệm vụ chính:

- Dẫn truyền các xung động thần kinh từ ngoại vi lên não bộ, từ não bộ đi xuống để tới các cơ quan ngoại biên và liên hợp giữa các phần trong nội bộ tủy gai

- Là trung ương của các phản xạ tủy gai, không cần có sự tham gia của vỏ não Cũng như các phần khác của thần kinh trung ương, tủy gai có cấu tạo cơ bản

là chất trắng và chất xám

1 Chất xám

Trên thiết đồ cắt ngang tủy gai, chất xám (substantia grisea) có hình chữ H

và mỗi bên có 3 sừng:

1.1 Sừng trước (cornu anterius) hay sừng vận động, lớn và chứa các neuron,

mà các sợi trục của chúng tạo thành rễ bụng (rễ trước) của dây thần kinh gai (thần kinh sống)

Trong sừng trước có hai nhân: nhân trước ngoài (nucleus anterolateralis) và nhân trước trong (nucleus anteromedialis)

1.2 Sừng bên (cornu laterale) thấy rõ từ đoạn tủy cổ VIII đến đoạn tủy thắt

lưng II hoặc III, có nhân ngực (n thoracicus) là những neuron trước hạch của

thần kinh giao cảm, mà sợi trục của nó đi theo rễ bụng tới dừng ở các hạch giao cảm cạnh sống hoặc trước tạng

Từ đoạn tủy cùng II, III, IV có nhân phó giao cảm cùng (nuclei parasympathici sacrales)

Ở bờ sau ngoài sừng bên có tổ chức sợi nối chằng chịt với nhau xen kẽ những

tế bào thần kinh nhỏ gọi là tổ chức lưới (formatio reticularis)

1.3 Sừng sau (cornu posterins) hay sừng cảm giác, hẹp và dài Ở đầu sừng

có vùng xốp (zona spongiosa) và chất keo (substantia gelatinosa) viền xung quanh sừng sau gọi là vùng viền (zona marginalis) Đi vào sừng sau có các sợi

trục của các neuron ở hạch gai, mà nhánh gai của chúng là thành phần cảm giác của các dây thần kinh gai

1.4 Mép xám : còn gọi là chất trung gian (substantia intermedia centralis),

phía sau nằm sát vách giữa sau, phía trước cách khe giữa trước bởi mép trắng

(commissura alba) ở giữa có ống trung tâm Mép xám là trung khu thực vật, ở

trước vận động các cơ trơn (vận tạng) ở sau cảm giác các tạng (cảm tạng)

1.5 Ống trung tâm (canalis centralis) hay ống nội tủy là ống rất nhỏ ở trên

thông với não thất IV thuộc hành não, ở dưới phình ra tạo thành thất tận cùng

(ventriculus terminalis) nằm trong phần dưới của nón tủy Ống nằm giữa tủy gai,

chứa dịch não tủy, những có thể bị tắc ở một vài nơi

2 Chất trắng

Chất trắng (substantia alba) là các đường dẫn truyền thần kinh nằm bao xung

quanh chất xám gồm có hai nửa nối với nhau ở phía trước bởi mép trắng

(commissura alba) còn ở phía sau được vách giữa sau (septum medianum posterius) phân đôi

Mỗi nửa có ba thừng (hay ba cột tủy): trước, bên và sau

2.1 Thừng trước (funiculus anterior) có các bó:

- Bó vỏ - gai trước (tractus corticospinalis anterior) hay bó tháp trước (tractus pyramidalis anterior), còn gọi là bó tháp thẳng gồm 1/10 bó tháp Ở

từng đoạn tủy bó này cho các sợi bắt chéo qua mép trước sang sừng trước bên đối diện và do đó thực hiện chức năng vận động có ý thức nửa người bên đối diện

- Bó tiền đình - gai (tractus vesticulospinalis) đi từ nhân tiền đình ở hành não

xuống sừng trước tủy gai, thuộc hệ ngoại tháp, vận động không có ý thức

- Bó gai - đồi thị trước (tractus spinothalamicus anterior) còn gọi bó cung trước đi từ hạch gai đến đồi thị, nằm hai bên bó tháp trước, trước sừng trước, sau

bó tiền đình gai, có chức năng dẫn truyền xúc giác

2.2 Thừng bên (funiculus lateralis) có các bó:

- Bó gai - đồi thị bên (tractus spinothalamicus lateralis) còn gọi là bó cung sau, đi từ hạch sau đến đồi thị nằm sau bó gai đồi thị trước, nằm trong

bó gai - tiểu não trước, trước bó hồng gai Chức năng: dẫn truyền cảm giác đau, nóng, lạnh

- Bó gai - tiểu não trước (tractus spinocerebellaris anterior) còn gọi bó tiểu não chéo Bó gai tiểu não sau (tractus spinocerebellaris posterior) còn gọi bó tiểu não thẳng, nằm ngoài cùng Hai bó này dẫn cảm giác sâu không có ý thức

- Bó vỏ - gai bên (tractus corticospinalis) hay bó tháp bên (tractus pyramidalis lateralis), còn gọi là bó tháp chéo gồm 9/10 bó tháp, nằm sau bó

hồng gai Ở mỗi đoạn tủy bó này cho các sợi đến dừng ở sừng trước tủy gai cùng bên Từ đây các sợi trục, các nơron đi theo rễ bụng tạo thành thành phần của các dây thần kinh sống Chức năng: cũng như bó vỏ gai trước dẫn truyền vận động

có ý thức ở cổ, thân và tứ chi

- Bó đỏ gai (tractus rubrospinalis) hay bó hồng gai từ nhân đỏ đến tủy gai

- Bó mái gai (tractus tectospinalis) đi từ nhân mái đến tủy gai, nằm giữa hai

bó gai đồi thị trước và gai đồi thị sau

- Bó lưới gai (tractus reticulospinalis) đi từ nhân mái đến tủy gai, trong bó

gai đồi thị bên

Chức năng: các bó này (đỏ gai, mái gai, lưới gai) thuộc hệ ngoại tháp

2.3 Thừng sau (funiculus posterior) gồm các bó:

- Bó thon (fasciculus gracilis) còn gọi bó Goll, nằm hai bên vách sau

- Bó chêm (fasciculus cuneatus) còn gọi bó Burdach, nằm ngoài bó thon

Chức năng: hai bó này dẫn cảm giác sâu có ý thức

Hình 128: Thiết đồ cắt ngang qua tủy gai

1 Vách giữa sau (rãnh giữa) 15 Các bó riêng

2 Rễ lưng dây TK gai 16 Bó trám gai

3 Vùng tận cùng 17 Bó gai tiểu não trước

4 Vùng xốp 18 Bó tiền đình gai bên

5 Chất keo 19 Bó gai đồi thị trước và bên

6 Bó dọc của cột chất xám sau 20 Bó riêng của tủy gai

7 Chất lưới (cấu tạo lưới) 21 Bó gai tiểu não sau

8 Ống trung tâm 22 Bó đỏ gai

9 Rễ bụng dây TK gai 23 Bó vỏ gai bên

10 Bó dọc trong 24 Bó lưng chính thức

11 Khe giữa 25 Bó chêm

12 Bó mái gai 26 Bó gian bó

13 Bó vỏ gai trước 27 Bó thon

14 Bó tiền đình gai trước 28 Bó vách viền Nhìn chung các bó ly tâm hay bó vận động (vỏ gai trước, vỏ gai bên, đỏ gai, mái gai, tiền đình gai…) là những bó sợi trục thuộc các neuron nằm ở vỏ não, hay ở các nhân dưới vỏ Chúng đi xuống và tận hết bằng cách tách dần các sợi tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp qua một số neuron với các neuron ở các cột nhân

ở sừng trước tủy gai để đi tới các cơ quan vận động

Các bó hướng tâm hay bó cảm giác có thân neuron nằm ở hạch gai của dây thần kinh gai (bó thon, bó chêm…) hay ở các cột nhân thuộc sừng sau tủy gai, là các sợi trục đi lên hành não, tiểu não hoặc đồi thị, rồi từ đó đi lên vỏ não

CẤU TRÚC BÊN TRONG HÀNH NÃO

Hành não ( medulla oblongata ) hay hành tủy (bulbus medullaris) là phần

quan trọng của não liên tiếp với tủy gai ở dưới Cấu trúc của hành não rất phức

tạp vì có nhiều sự thay đổi lúc tủy gai liên tục với hành não và có nhiều nhân mới phát sinh thêm

1 Thừng trước

Thừng trước bị bó vỏ gai bắt chéo và chặt làm đôi

2 Thừng sau

Thừng sau của tủy sống toạc ra hai bên ngoài, để tạo nên não thất IV

3 Các nhân xám.

Các chất xám ở hai sừng, bị phân chia thành từng đám hay cột nhỏ

-Nhân vận động trước ngoài, phần lớn bị bó vỏ gai chặt làm đôi và tách rời ra

để tạo thành nhân hoài nghi (nucleus ambigus) Nhân hoài nghi là nhân vận động

của dây IX, X,XI, còn phần không bị tách rời sẽ tạo nên nhân vận động của dây VII và dây V

-Nhân vận động trước trong, khi mà các sừng sau toạc ra bên và chạy ra rìa

ngoài, thì nhân trước trong lẩn vào trong và ở giữa Nhân vận động sẽ tạo nên nhân của dây XII (ở hành não) và dây VI (ở cầu não), dây IV và dây III (ở trung não)

Hình 129: Thiết đồ cắt ngang đầu dưới hành não

1 Nhân thon ( Goll ) 9 Bó vỏ gai trước

2 Thừng sau 10 Bắt chéo vận động

3 Rễ cảm giác dây V 11 Bắt chéo cảm giác

4 Bó gai - tiểu não sau 12 Nhân hoài nghi

5 Bó hồng gai 13 Bó mái - gai

6 Bó vỏ gai bên 14 Chỏm của sừng sau

7 Bó gai - tiểu não trước 15 Ống trung tâm

8 Bó tiền đình – gai

Hình 130: Thiết đồ cắt ngang qua đầu trên hành não

1 Nhân dây XII; 2 Nhân cảm

tạng dây X; 3 Nhân lưng dây X;

4 Nhân bó đơn độc; 5 Nhân hoài

nghi dây X; 6 Nhân trám phụ

ngoài; 7 Dây TK X; 8 Nhân trám

chính 12 Bó vỏ gai; 9 Bó dọc

sau; 10 Bó Reil giữa; 11 Nhân

trám phụ trong; 12 Bó vỏ gai;

13 Nhân cung; 14 Dây TK XII;

15 Bó gai tiếu não trước; 16 Bó

hồng gai; 17 Bó gai - đồi thị;

18 Rễ xuống của dây V; 19 Bó

gai - tiểu não sau; 20 Màng mái

của não thất IV; 21 Đám rối

màng mạch dưới

- Ở sừng sau, nhân cảm giác sau trong sẽ tạo nên bó đơn độc (tractus solitarius) và nhân cảm giác của dây V Bó đơn độc là nhân cảm giác của dây

VII, IX và X

- Nhân sau ngoài (lúc mà các sừng sau toạc thì chạy nằm ở phía ngoài cùng) tạo nên nhân tiền đình ốc tai của dây VIII (nucleus vestibulocochlearis)

4 Nhân cung và nhân trám

Ngoài các nhân đã thấy ở tuỷ gai, có các nhân mới phát sinh thêm ở hành não: nhân cung, nhân trám chính và phụ (oliva inferior et nucleus olivaris accesorius) Nhân trám tách ra ở các sợi, chạy qua cuống tiểu não dưới để vào tiểu não, liên hệ với dây VIII

5 Các bó chất trắng

5.1 Bó vỏ gai (tractus corticospinalis ) hay bó tháp, bắt chéo ở đầu dưới của

hành não tạo nên bắt chéo tháp (decussatio pyramidum ) hay bắt chéo vận động

5.2 Bó thon (fasciculus gracilis) hay bó Goll , dừng lại ở nhân thon

(nucleus gracilis) và bó chêm (fasciculus cuneatus) hay bó Burdach dừng lại ở

nhân chêm (nucleus cuneatum ) ở phía trong và nhân Monacov ở phía ngoài Vì

thế nên các cột sau biến mất hết, không còn nữa Từ các nhân, có các sợi chạy ra

và bắt chéo đường giữa gọi là bắt chéo liềm (decussatio lemniscorum ) hay bắt

chéo cảm giác ở trước ống tủy, để tạo thành dải Reil giữa Hai bó bên đứng nguyên chỗ, ở hai bên rìa, còn bó cung lên nằm ngang, vào giữa

CẤU TRÚC BÊN TRONG CẦU NÃO

Cầu não (pons) là một bộ phận của thân não ở giữa hành não và trung não

Cấu trúc vi thể của cầu não có nhiều nét tương tự như các bộ phận khác của thân não Chất xám gồm các cột nhân dây thần kinh sọ não và các khối nhân riêng Chất trắng gồm các bó dẫn truyền đi qua thân não và các bó riêng của cầu não

1 Chất xám

1.1 Các cột nhân dây thần kinh sọ não:

Cầu não gồm có các nhân và cột nhân:

- Nhân dây VI vận động cơ thẳng ngoài của nhãn cầu

- Các nhân giác quan gồm: Nhân ốc tai dẫn truyền xung thính giác; nhân tiền đình nhận các xung từ tiền đình và các ống bán khuyên thuộc mê nhĩ màng rồi truyền tới tiểu não, tủy gai và nhân các dây thần kinh sọ não Các nhân ốc tai, tiền đình thuộc dây thần kinh số VIII

-Các nhân dây V gồm: Nhân nhai vận động các cơ nhai và nhân cảm giác vùng mặt Nhân cảm giác dây V gồm ba phần: phần ở cầu não, phần kéo dài qua hành não xuống đến tận các đoạn tủy cổ trên (hai phần này nhận các xung xúc giác và đau, nóng lạnh ở đầu mặt), phần kéo dài lên trung não nhận cảm giác sâu từ các cơ nhai và các huyệt răng Nhân dây V nhận xung thần kinh từ những neuron hạch Gasser Neuron của nhân này cho các axon truyền xung lên đồi thị bên đối diện

-Các nhân dây VII và VII’ gồm: Nhân vận động thuộc dây VII chi phối các

cơ bám da mặt; nhân cảm giác và nhân phó giao cảm thuộc dây VII’ nhận xung

vị giác của 2/3 trước lưỡi qua các neuron tiền cảm giác của hạch gối Các sợi trục của các neuron thuộc nhân truyền xung vị giác lên đồi thị Các nhân thực vật gồm: nhân bọt trên làm tiết nước bọt tuyến bọt dưới lưỡi và dưới hàm; nhân lệ tỵ làm tiết dịch tuyến lệ và các tuyến niêm mạc lưỡi

1.2 Các nhân riêng của cầu não:

Các nhân riêng của cầu não (nuclei proprii pontis) gồm có:

- Các nhân cầu ở chân của cầu não là trạm trung gian truyền xung của đường ngoại tháp vỏ não – cầu não – tiểu não Các sợi trục từ nhân cầu họp thành bó

cầu tiểu não (tractus pontocerebellaris)

- Các nhân trám cầu, nhân dải Reil bên, các nhân thang (hay thể thang) Các nhân xám này là các trạm trung gian của đường dẫn truyền thính giác Các xung

từ hạch Corti được truyền thẳng tới các nhân này, hoặc qua các neuron của nhân

ốc tai đến các nhân nói trên Từ các neuron thuộc các nhân có các sợi trục theo đường thính giác, truyền tiếp lên trên đến các trung khu dưới vỏ thính giác rồi đến vỏ não

Hình 131: Cấu trúc bên trong cầu não

2 Chất trắng

Các bó dẫn truyền đi qua cầu não gồm:

1 Bó dọc trong 11 Sợi cầu tiểu não bắt chéo

2 Nhân dây VIII 12 Nhân cầu

3 Cuống tiểu não dưới 13 Bó vỏ gai

4 Nhân dây V 14 Dải Reil giữa

5 Bó gai - đồi thị 15 Nhân tiền đình dây VIII

6 Bó đỏ gai 16 Nhân vận động dây VII

7 Sợi cầu tiểu não 17 Nhân lệ tỵ

8 Nhân dây VII 18 Nhân cảm giác dây VII

9 Bó gai - tiểu não trước 19 Nhân bọt trên

10 Bó dọc sau 20 Nhân dây VI

- Bó vỏ gai (tractus corticospinalis) hay bó tháp và bó vỏ nhân (tractus corticonuclearis) hay bó gối

- Các bó vận động ngoại tháp (bó đỏ gai), bó cảm giác sâu không ý thức, bó gai tiểu não trước (bó Gower), bó Reil chính (gồm dải Reil giữa và bó gai đồi thị), các sợi của dây V đi lẫn vào đường cảm giác chung, bó liên hợp thân não (hay bó dọc trong)

-Ngoài ra ở cầu não còn có bó vỏ cầu tiểu não, các sợi cầu tiểu não…

CẤU TRÚC BÊN TRONG TIỂU NÃO

Tiểu não (cerebellum) ở sau thân não và dính vào thân não bởi 3 đôi

cuống tiểu não trên, giữa và dưới Chất xám tiểu não có ở hai nơi: phủ bề mặt tiểu não (vỏ tiểu não) và vùi trong chất trắng tiểu não (các nhân xám dưới vỏ)

Tiểu não là trung khu của các vận động ngoại tháp Tiểu não điều hòa, định hướng và điều chỉnh các động tác phản xạ không tùy ý thông qua việc phối hợp sự hoạt động của các nhóm cơ, các cơ riêng biệt với nhau Vậy, tiểu não nhận các xung động về sức căng của gân, cơ, khớp, dây chằng và nó được phát triển đồng thời với sự phát triển chức năng vận động của động vật Tiểu não có mối liên hệ chặt chẽ với các phần khác của hệ thống thần kinh trung ương và do

đó nó trải qua 3 giai đoạn phát triển trong bậc thang tiến hóa của động vật: cựu

tiểu não hay tiểu não nguyên thủy (archaecerebellum) ( gồm cục não và nhung não ) phát triển sớm nhất, cổ tiểu não (palaeocerebellum) (gồm thùy giun) phát triển muộn hơn và tân tiểu não (neocerebellum) (gồm các bán cầu tiểu não) phát

triển muộn nhất Ở loài linh trưởng và ở người, tiểu não hoàn thiện nhất và có mối liên hệ với các trung khu phân tích ở vỏ não

1 Chất xám tiểu não

1.1 Vỏ tiểu não:

Vỏ tiểu não (cortex cerebellaris) dày 1,5 mm bao bọc toàn bộ bề mặt tiểu não

và có cấu trúc đồng nhất ở mọi nơi Từ nông vào sâu, vỏ tiểu não gồm 3 lớp: lớp phân tử, lớp tế bào hạch (Purkinje) và lớp tế bào hạt

- Lớp phân tử ở nông nhất và do các tế bào hình sao tạo nên

- Lớp tế bào hạch ở giữa và sợi trục ( axon ) các neuron này đi vào chất trắng tiểu não để liên hệ với những nhân xám dưới vỏ tiểu não

- Lớp hạt ở sâu nhất và bao gồm các tế bào hạt, các tế bào rọ

Các tế bào hạch dẫn truyền xung động thần kinh từ vỏ tiểu não tới các nhân xám dưới vỏ Những tế bào thần kinh khác của vỏ tiểu não là những neuron trung gian truyền xung động thần kinh tới tế bào hạch

1.2 Các nhân xám dưới vỏ tiểu não:

Các nhân này nằm trong lòng chất trắng tiểu não Trong mỗi bán cầu tiểu não gồm các nhân sau đây:

- ở gần đường giữa, ngay trên mái não thất IV có nhân mái tiểu não (nucleus fastigii )

- Nằm phía ngoài nhân mái là nhân nhỏ hình cầu và nhân nhỏ hình nút

(nucleus globosus et nucleus emboliformis )

- Nhân răng (nucleus dentatus) hay nhân trám (có hình dạng giống và có

mối liên hệ với nhân trám hành não) nằm ngoài cùng, ngay giữa bán cầu tiểu não Nhân răng giống như một túi nếp gấp có miệng hướng ra trước

Hình 132:Hình thể trong của tiểu não (thiết đồ đứng dọc)

1 Tiểu thùy trung tâm 8 Lưỡi gà

2 Lưỡi tiểu não 9 Cây sống tiểu não

3 Màn tủy trên 10 Tháp

5 Tấm màng mạc não thất IV 12 Lá

6 Màn tủy dưới 13 Khe chính

7 Cục não 14 Vỏ tiểu não

2 Chất trắng tiểu não

2.1 Nhìn chung chất trắng tiểu não:

Chất trắng tiểu não có hình khối không đều và có nhiều dải hình cành cây

chui sâu vào vỏ tiểu não tạo nên cây sống tiểu não (arbor vitae cerebelli) Chất

trắng tiểu não gồm các axon tế bào thần kinh vỏ tiểu não hướng vào các nhân xám dưới vỏ của nó và các sợi thần kinh nối những vùng tiểu não lại với nhau Ngoài ra, tạo nên chất trắng tiểu não còn có các sợi thần kinh hướng tâm và các