Các dây thần kinh sọ não

 Sợi cảm giác: từ hạch trên và hạch dưới (gần lỗ rách sau): nhánh trục tận hết ở bó đơn độc  Sợi thực vật: nhân lang thang. lưng[r]

Các dây thần kinh sọ não III, IV, V, VI,

VII, VII’, VIII, IX, X, XI và XII

ThS Nguyễn Văn Dũng

 Có mười hai đôi DTK được đánh số từ trên xuống dưới.

 Tất cả các DTK đều chi phối cho đầu và cổ, ngoại trừ dây

X còn chi phối cho các tạng trong lồng ngực và ổ bụng.

Các dây TK sọ não Tổng quan

 Nguyên ủy thật (NUT): nơi xuất phát ra dây TK (Nhân xám trung ương nếu là

VĐ, hạch ngoại biên nếu là cảm giác)

 Nguyên ủy hư (NUH): nơi thoát ra hay vào thân não

Các DTK sọ não

 Vận động cho 4/6 cơ vận nhãn và cơ

nâng mi trên

 NUT: các nhân TK vận nhãn ở trung

não, ngang mức củ não sinh tư trên

► Đường đi và liên quan: từ nhân thoát khỏi thân não, đi ra trước ngoài và

lên trên rồi chạy vào tầng giữa nền sọ, chạy dọc theo thành ngoài xoang tĩnh mạch hang để tới khe bướm

TK vận nhãn chung : (vận động)

Số III

 NUT: nhân TK ròng rọc dưới TK vận nhãn ở

ngang mức củ não sinh tư dưới

TK ròng rọc : (vận động)

Số IV

Dây IV

 NUH: dây duy nhất tách ở mặt sau

não, thoát dọc 2 bờ hãm màn tuỷ trên,

► Đường đi và liên quan: từ nhân vòng ra sau bắt chéo các sợi đối diện (bắt

chéo ròng rọc) ở mái trung não thoát ra màn tủy trên  vòng quanh cuống đại não  chạy dọc thành ngoài xoang tĩnh mạch hang để tới khe bướm Dây chạy ngoài vòng zinn rồi vào ổ mắt (chạy ngang dưới trần ổ mắt rồi phân nhánh vào

cơ chéo trên)

TK ròng rọc : (vận động)

Số IV

Tk ròng rọc

•Dấu hiệu tổn thương:

•Không nhìn xuống dưới vào trong.

•Khó đi xuống cầu thang

 NUT: nhân nằm ở cầu não, nền não

thất IV

TK vận nhãn ngoài : (vận động)

Số VI

 Nguyên uỷ hư: thoát ra ở rãnh hành

cầu phía trong dây VII, trên tháp hành

► Đường đi và liên quan: từ rãnh hành cầu  ra trước qua bờ trên xương đá (cách đỉnh xương đá từ 1-2mm nên dễ bị tổn thương khi vỡ xương đá) rồi chui vào xoang tĩnh mạch hang, chạy giữa thành ngoài xoang và động mạch cảnh trong, tới khe bướm thì chui vào vòng zinn để vào ổ mắt

TK vận nhãn ngoài : (vận động)

Số VI

 Phân nhánh: tách các nhánh đi vào cơ thẳng ngoài của nhãn cầu, tiếp nối với

đám rối giao cảm ở quanh động mạch cảnh

TK vận nhãn ngoài : (vận động)

Số VI

TK vận nhãn ngoài

•Đặc điểm lâm sàng:

• Lác trong

TK vận nhãn ngoài : (vận động)

Số VI

Tổng hợp dây III, IV, VI

 Rễ vận động: Nhân vđ ở trên cầu não,

vận động các cơ nhai.

 Rễ cảm giác: Các TB của hạch Gasser

có sợi ngoại biên tụm lại thành 3

DTK; các sợi trung ương chui vào

trước bên cầu não tận hết ở 3 nhân

 Nhân bó trung não

Nhân bó trung não :

 Kéo dài đến tận trung não

 Chỉ đạo tiết dịch các tuyến

Nhân cảm giác chính:

 Phần trên cầu não, bên ngoài nhân vđ

 Cảm giác sâu

Nhân bó gai:

 Kéo dài dưới cầu não  hành não chất keo

sừng sau các đoạn tủy cổ trên

 Cảm giác đau và nóng lạnh

Dây tam thoa: (Hỗn hợp) dây V

Dây tam thoa: (Hỗn hợp) dây V

Hai rễ của dây V tách ra ở cầu não, tiếp giáp giữa mặt trước và mặt bên

 Nguyên ủy hư

Từ bờ trước hạch Gasser tách 3 nhánh: mắt, hàm trên và hàm dưới

Dây tam thoa: (Hỗn hợp) dây V

 TK hàm trên V2: (cảm giác)

 Từ hạch bán nguyệt  lỗ tròn

to tới mặt trên hố chân

bướm hàm  đầu rãnh dưới ổ

mắt thì bẻ gập lại, rồi chui

vào rãnh và đi qua lỗ dưới ổ

mắt, tỏa ra một chùm nhánh

tận

 Nhánh tận: gồm 1 chùm

nhánh nhỏ cảm giác cho mi

dưới, má, mũi và môi trên

Dây tam thoa: (Hỗn hợp) dây V

Các nhánh bên: 6 nhánh

màng não - thái dương đỉnh

cảm giác còn mang các sợi tiết

dịch của dây VII để nối với dây

lệ tạo thành một quai

ngoài và trước hạch bướm khẩu

cái, dính vào hạch và tách 4 toán

nhánh (dưới ổ mắt, mũi, khẩu cái

và chân bướm khẩu cái) để cảm

giác cho hốc mũi, vòm miệng, tỵ

 TK hàm dưới (V3):

 Dây hỗn hợp

 Đi tới lỗ bầu dục, 2 rễ này tụm

lại  qua lỗ bầu dục  vào khu

chân bướm hàm Ở lỗ bầu dục

dây liên quan với động mạch

màng não giữa và phía trước cân

liên cơ chân bướm, qua lỗ bầu

TK tai- thái dương

Tk huyệt răng dưới

Tk hàm móng

TK hàm lưỡi

Thứng nhĩ

Phân nhánh sau: cảm giác chính

Dây tam thoa: (Hỗn hợp) dây V

 Dây VII (dây thần kinh mặt) gồm

các sợi vận động cơ bám da mặt, cổ

cùng mộ số cơ khác (bàn đạp, trâm

móng, thân sau cơ nhị thân) và các

sợi tiết dịch tuyến lệ, các tuyến niêm

mạc miệng, mũi, hầu.

 Dây VII' (dây trung gian) gồm các

sợi vị giác ở 2/3 tr ớc của l ỡi và các

sợi tiết dịch cho tuyến l ỡi, tuyến bọt

d ới hàm, d ới l ỡi.

Dõy VII và VII’

Nguyên ủy thật: Hạch gối

Nguyên ủy hư: rãnh hành cầu

Dây VII và VII’

Đường đi liờn quan:

Từ rãnh hành cầu dây chạy

ngang ra ngoài và tr ớc rồi chui vào ống tai trong để

chạy trong cống Fallope , tới

lỗ trâm chũm và thoát ra

ngoài sọ, vào tuyến mang tai

và chia 5 ngành chi phối các cơ bám da mặt

 Nhỏnh thừng nhĩ : Tách ngay tr ớc khi dây chui qua lỗ trâm chũm ra ngoài sọ

+ Thừng nhĩ chạy qua x ơng (ống sau) vào hòm nhĩ, lách gi a niêm mạc và màng nhĩ (ở chỗ ranh giới gi a màng Schrapnell) rồi thoát ra ngoài tiếp nối với dây l ỡi (nhánh của dây hàm

d ới)

+ Thừng nhĩ mang các sợi vị giác của dây VII' cho 2/3 tr ớc của l ỡi và các sợi PGC đến hạch d

ới hàm, d ới l ỡi

Phõn nhỏnh trong xương đỏ

Các nhánh ngoài xương đá

Các nhánh ngoài xương đá

Dây VII và VII’

Dây mặt và dây trung gian : (Hỗn hợp)

Dây VII và VII’

Dấu hiệu lâm sàng:

•Tăng âm

• Liệt mặt

 Sợi vận động từ nhân hoài nghi

Dây hỗn hợp vận động cơ hầu,

cảm giác và vị giác 1/3 sau lưỡi

 Nguyên ủy hư: rãnh bên sau hành não,

Chui qua xương sọ qua lỗ rách sau

Dõy thiệu hầu: (Hỗn hợp) dõy IX

qua x ơng đá vào hòm nhĩ Dây tách 2

nhánh sau chạy vào cửa sổ tròn và cửa

sổ bầu dục

 Nhỏnh huyết quản: vào đỏm rối cảnh, cú

tỏc dụng điều hũa huyết ỏp

 Cỏc nhỏnh khỏc: vận động cơ trõm hầu,

trõm lưỡi, nhỏnh hạnh nhõn

Nhánh lưỡi

Nhánh cảnh Nhánh hầu

• Dấu hiệu lâm sàng:

• Đau dây TK.

• Mất phản xạ hầu họng

 Sợi vận động từ nhân hoài nghi

 Nguyên ủy hư: rãnh bên sau hành não,

Chui qua xương sọ qua lỗ rách sau

Dây lang thang: Hỗn hợp

Dây X

Đường đi liên quan

 Thoát khỏi nền sọ qua lỗ rách sau

 Chạy vào vùng cổ, trong bao cảnh giữa khe

ĐM cảnh trong (hoặc cảnh chung) và TM cảnh trong

Dây TK X phải

 Vào khoang ngực bên phải khí quản

 Chạy dọc sau và sang phải phế quản gốc phải và TM chủ trên

 Chạy ra sau cuống phổi phải

 Tạo thành đám rối sau hầu

 Chạy ra sau thực quản, qua cơ hoành vào khoang bụng, sau đó phân thành các

nhánh trước dạ dày và các nhánh bụng

Dây X trái

trái và ĐM dưới đòn trái, phía sau TM

cánh tay đầu trái

ngược X trái

 Chạy ra trước thực quản, qua cơ hoành vào khoang bụng, sau đó

phân thành các nhánh cho trước dạ dày và các nhánh gan

 Các nhánh tim ở cổ : Tạo thành đám rối tim

 Các nhánh khác: Nhánh nhĩ, hầu và

màng não

TK thanh quản trên

Nhánh ngoài

Nhánh trong

Các nhánh ở ngực

trái bắt chéo quai ĐM chủ

nhẫn.Tên gọi khác là TK thanh quản dưới

quản dưới nếp thanh âm, vận động tất cả các cơ thanh quản (trừ cơ

nhẫn giáp)

quản

 Đến hang mon vị, chi phối tiết dịch vị dạ dày

gan và chi phối gan và túi

mật

nhánh vào đám rối tạng để cùng với các sợi giao cảm chi phối cho gan, lách, thận, tiều tràng và đám rối kết

tràng trái

TK phụ

• Liệt cơ hầu và thanh quản

gây khàn tiếng và khó nuốt

• Liệt cơ ức đòn chũm và

cơ thang sau phẫu thuật

khối u vùng cổ

 Cột xám ở hành não

 Nguyên ủy thật

Nguyên ủy hư: rãnh trước trám

hành,

Chui qua xương sọ qua lỗ

trước lồi cầu

Dây hạ thiệt: (Vận động)

Dây XII

TK hạ thiệt

Nhân xám ở hành não

Lỗ trước lồi cầu

Rời hố sọ sau qua

lỗ trước lồi cầu

• Liệt lưỡi 1 bên

• Teo 1 bên lưỡi