Và đang ti n hành khai thác ế Bô xít... quen buôn bán nô l.[r]
Trang 1L I M Đ U Ờ Ở Ầ
Trong th i đ i ngày nay n n kinh t ngày càng phát tri n và các qu cờ ạ ề ế ể ố gia trên th gi i ngày càng xích l i g n nhau thì văn hóa dân t c ngày càngế ớ ạ ầ ộ
tr thành trung tâm c a s chú ý ở ủ ự Văn hóa là m t lĩnh v c đang ngày càngộ ự
được quan tâm nghiên c u nhi u trên th gi i và ứ ề ế ớ trong đó văn hóa c a ủ Vi tệ Nam cũng không ph i là ngo i l ả ạ ệ N n về ăn hóa xu t hi n trong m i m tấ ệ ọ ặ
c a cu c s ng v i m i quan h hai chi uủ ộ ố ớ ố ệ ề , m i lĩnh v c đ u mang trongọ ự ề mình tính văn hóa và văn hóa bao trùm m i lĩnh v cọ ự và tác đ ng đ n m iộ ế ọ lĩnh v c.ự
Ch xét riêng v khái ni m “Văn hóa là gì ?”, tuy r ng có nh ng đi mỉ ề ệ ằ ữ ể chung nh ng m i khu v c, m i dân t c, m i t ch c l i có nh ng đ như ỗ ự ỗ ộ ỗ ổ ứ ạ ữ ị nghĩa khác nhau Bài ti uể lu n này mang tính ch t ậ ấ so sánh v ề văn hóa các vùng trên đ t nấ ước Vi t Namệ , nh m góp ph n nh bé trên con đằ ầ ỏ ườ ng
nghiên c u ứ v n n về ề ăn hóa dân t c Vi t Namộ ệ
Văn hóa v n bao gi cũng là n n t ng quy t đ nh c a xã h i, m t vănố ờ ề ả ế ị ủ ộ ộ hóa cho s phát tri n m nh m , sâu s c toàn di n nh t toàn c u hóa và hôiự ể ạ ẽ ắ ệ ấ ầ
nh p, toàn c u hóa nh m t t t y u Có th kh ng đ nh: Văn hóa là c tậ ầ ư ộ ấ ế ể ẳ ị ố
h n c a dân t c, m t dân t c, n u không gi đồ ủ ộ ộ ộ ế ữ ược b n s c văn hóa riêngả ắ thì dân t c đó s b lu m th m chí không còn dân t c đó n a Vì th , xộ ẽ ị ờ ậ ộ ữ ế ây
d ng và phát tri n n n văn hóa Vi tự ể ề ệ Nam tiên ti n đ m đà b n s c dân t cế ậ ả ắ ộ không ch là trách nhi m c a ngành văn hoá mà còn là trách nhi m c aỉ ệ ủ ệ ủ toàn
đ ng, toàn dân và toàn xã h i Tôi quan tâm và ch n đ tài : ả ộ ọ ề “ Văn hóa Tây Nguyên” đ làm đ tài cho bài ti u lu n nàyể ề ể ậ
Trang 2M c L c ụ ụ
I T
Theo đ a lý hành chính hi n nay, Tâyị ệ Nguyên g m có năm t nh, k t b c vàoồ ỉ ể ừ ắ nam : Kontum, Gia Lai, Đ c L c, Đ cắ ắ ắ Nông, Lâm Đ ngồ Tây Nguyên là m tộ
ti u vùng, cùng v i vùngể ớ Duyên h i Namả
thu cộ Trung Bộ Vi t Nam Th iệ ờ Vi tệ
được g i là Cao nguyên Trung B Trọ ộ ướ c
đó, th iờ B o Đ iả ạ làm Qu c trố ưởng, vùng
đ t này còn đấ ược hưởng quy ch riêng làế vùng Hoàng tri u Cề ương thổ
1 V trí đ a hình ị ị
Tây Nguyên là vùng cao nguyên, phía b c giáp t nhắ ỉ Qu ng Namả , phía đông giáp các t nhỉ Qu ng Ngãiả , Bình Đ nhị , Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh
tâygiáp v i các t nhớ ỉ Attapeu (Lào) và Ratanakiri và Mondulkiri (Campuchia) (*) T ng quát v Tây Nguyên - Ngu n: ổ ề ồ http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Nguy
%C3%AAn
Trong khi Kon Tum có biên gi i phía tây giáp v i c Lào và Campuchia,ớ ớ ả thì Gia Lai, Đ k L k và Đ k Nông ch có chung đắ ắ ắ ỉ ường biên gi i v iớ ớ
Campuchia Còn Lâm Đ ngồ không có đường biên gi i qu c tớ ố ế T ng di nổ ệ tích c a 5 t nh đây r ng 54.639 kmủ ỉ ở ộ 2
Trang 3Th c ch t, Tây Nguyên không ph i là m t cao nguyên duy nh t mà làự ấ ả ộ ấ
m t lo t cao nguyên li n k Đó là các cao nguyênộ ạ ề ề Kon Tum cao kho ngả
500 m, cao nguyên Kon Plông, cao nguyên Kon Hà N ngừ , Plâyku cao
kho ng 800 m,ả cao nguyên M'Drăk cao kho ng 500 m,ả cao nguyên Buôn Ma
m T t c các cao nguyên này đ u đấ ả ề ược bao b c v phía Đông b i nh ngọ ề ở ữ dãy núi và kh i núi cao (chính làố Trường S n Namơ )
Tây Nguyên l i có th chia thành ba ti u vùng đ a hình đ ng th i là baạ ể ể ị ồ ờ
ti u vùng khí h u, g m B c Tây Nguyên (tể ậ ồ ắ ương ng v i các t nh Kon Tumứ ớ ỉ
và Gia Lai, trước là m t t nh), Trung Tây Nguyên (tộ ỉ ương ng v i các t nhứ ớ ỉ
Đ k L k và Đ k Nông), Nam Tây Nguyên (tắ ắ ắ ương ng v i t nh Lâm Đ ng).ứ ớ ỉ ồ Trung Tây Nguyên có đ cao th p h n và n n nhi t đ cao h n hai ti uộ ấ ơ ề ệ ộ ơ ể vùng phía B c và Nam.ắ
V i đ c đi m th nhớ ặ ể ổ ưỡng đ t đấ ỏ bazan đ cao kho ng 500 m đ nở ộ ả ế
600 m so v i m t bi n, Tây Nguyên r t phù h p v i nh ng cây côngớ ặ ể ấ ợ ớ ữ
nghi p nhệ ư cà phê, ca cao, h tiêuồ , dâu t mằ Cây đi uề và cây cao su cũng đang được phát tri n t i đây Cà phê là cây công nghi p quan tr ng s m tể ạ ệ ọ ố ộ Tây Nguyên Tây Nguyên cũng là vùng tr ng cao su l n th hai sau
Vi t Nam còn nhi u di n tích r ng v i th m sinh v t đa d ng, ệ ề ệ ừ ớ ả ậ ạ
tr lữ ượng khoáng s n phong phú h u nh ch a khai thác và ti m năngả ầ ư ư ề
du l ch l n, Tây nguyên cị ớ òn đượ coi là mái nhà c a mi n trung c ủ ề
2 Khí h u ậ
Khí h u ậ ở Tây Nguyên có hai mùa rõ r t, mùa khô t tháng 11 đ n gi aệ ừ ế ữ tháng 5, và mùa m a t cu i tháng 5 đ n tháng 10 Đ t bazan là lo i đ tư ừ ố ế ấ ạ ấ không gi nữ ước, nước m a trư ượt đi trên b m t, ề ặ , trong đó tháng 3 và tháng
Trang 44 là hai tháng nóng và khô nh tấ , v mùa khô Tây Nguyên g n nh hoàn toànề ầ ư không có nướ Do nh hc ả ưởng c a đ cao nên trong khi các cao nguyênủ ộ ở cao 400-500 m khí h u tậ ương đ i mát và m a nhi u, riêng cao nguyên caoố ư ề trên 1000 m (như Đà L tạ ) thì khí h u l i mát m quanh năm nh vùng ônậ ạ ẻ ư
đ i.ớ
3 Quá trình hình thành c a Tây Nguyên ủ
Vùng đ t Tây Nguyên t x a v n là vùngấ ừ ư ố
đ t t tr , đ a bàn sinh s ng c a các b t cấ ự ị ị ố ủ ộ ộ thi u s , ch a phát tri n thành m t qu c giaể ố ư ể ộ ố hoàn ch nh Do đ t r ng, ngỉ ấ ộ ười th a, các bư ộ
t c thi u s đây th nh tho ng tr thành n nộ ể ố ở ỉ ả ở ạ nhân trước các cu c t n công c a vộ ấ ủ ương qu cố Champa ho cặ Chân
L pạ nh m cằ ướp bóc nô l Tháng 2 năm Tân Mão niên hi u H ng Đ c thệ ệ ồ ứ ứ
2 (1471), vua Lê Thánh Tông thân chinh đi đánh Chiêm Thành, phá đượ c thành Chà Bàn, b t s ng vua Chăm Pa là Trà Toàn, sáp nh p 3 ph n 5 lãnhắ ố ậ ầ
th Chăm Pa th i đó vàoổ ờ Đ i Vi tạ ệ Hai ph n Chăm Pa còn l i, đầ ạ ược Lê Thánh Tông chia thành các ti u qu c nh thu n ph c Đ i Vi t Ph n đ tể ố ỏ ầ ụ ạ ệ ầ ấ Phan Lung (t cứ Phan Rang ngày nay) do viên tướng Chăm là B Trì tr nồ ấ
gi , đữ ược vua Lê coi là ph n k th a c a vầ ế ừ ủ ương qu c Chiêm Thành M tố ộ
ph n đ t nay là t nhầ ấ ỉ Phú Yên, Lê Thánh Tông phong cho Hoa Anh vươ ng
t o nên nạ ước Nam Hoa Vùng đ t phía Tây núiấ Th ch Biạ , t c mi n b c Tâyứ ề ắ Nguyên ngày nay đượ ậc l p thành nướ cNam Bàn, vua nước này được phong
Sau khi Nguy n Hoàngễ xây d ng vùng cát c phía Nam, cácự ứ chúa Nguy nễ ra
s c lo i tr các nh hứ ạ ừ ả ưởng còn l i c a Champa và cũng phái m t s sạ ủ ộ ố ứ đoàn đ thi t l p quy n l c khu v c Tây Nguyên Các b t c thi u s ể ế ậ ề ự ở ự ộ ộ ể ố ở đây d dàng chuy n sang ch u s b o h c a ngễ ể ị ự ả ộ ủ ười Vi t, v n không có thóiệ ố
Trang 5quen buôn bán nô l Tuy nhiên, các b t c đây v n còn manh mún vàệ ộ ộ ở ẫ
m c tiêu c a các chúa Nguy n nh m trụ ủ ễ ắ ước đ n các vùng đ ng b ng, nênế ồ ằ
ch thi t l p quy n l c r t l ng l o đây Trong m t s tài li u vào th kỉ ế ậ ề ự ấ ỏ ẻ ở ộ ố ệ ế ỷ
16, 17 đã có nh ng ghi nh n v các b t c M i Đá Vách (Hré), M i H iữ ậ ề ộ ộ ọ ọ ờ (Hroi, Kor, Bru, Ktu và Pacoh), M i Đá Hàm (Djarai), M i B Nôngọ ọ ồ
(Mnong) và B Van (Rhadé Epan), M i V (Raglai) và M i Bà R a (M ) đồ ọ ị ọ ị ạ ể
ch các b t c thi u s sinh trú vùng Nam Tây Nguyên ngày nay.ỉ ộ ộ ể ố ở
Tuy s ràng bu c l ng l o, nh ng v danh nghĩa, vùng đ t Tây Nguyên v nự ộ ỏ ẻ ư ề ấ ẫ thu c ph m vi b o h c a các chúa Nguy n Th iộ ạ ả ộ ủ ễ ờ nhà Tây S nơ , r t nhi uấ ề chi n binh thu c các b t c thi u s Tây Nguyên gia nh p quân Tây S n,ế ộ ộ ộ ể ố ậ ơ
đ c bi t v i đ i tặ ệ ớ ộ ượng binh n i ti ng trong cu c hành quân c aổ ế ộ ủ Quang
đ t phía Tâyấ đèo An Khê là m t căn c chu n b l c lộ ứ ẩ ị ự ượng cho quân Tây
S n th a ban đ u Ngơ ủ ầ ười lãnh đ o vi c h u c n này c a quân Tây S n làạ ệ ậ ầ ủ ơ
ngườ ợ i v dân t c Ba Naộ c aủ Nguy n Nh cễ ạ
Sang đ n tri uế ề nhà Nguy nễ , quy ch b o h trên danh nghĩa dành cho Tâyế ả ộ Nguyên v n không thay đ i nhi u, m c dù vuaẫ ổ ề ặ Minh M ngạ có đ a ph nư ầ lãnh th Tây Nguyên vào b n đ Vi t Nam (ổ ả ồ ệ Đ i Nam nh t th ng toàn đạ ấ ố ồ - 1834) Người Vi t v n chú y u khai thác mi n đ ng b ng nhi u h n, đ cệ ẫ ế ề ồ ằ ề ơ ặ
bi t các vùng mi n Đông Nam B ngày nay, đã đ y các b t c thi u sệ ở ề ộ ẩ ộ ộ ể ố bán s n đ a lên h n vùng Tây Nguyên (nh trơ ị ẳ ư ường h p c a b t c M ).ợ ủ ộ ộ ạ Trong cu nố Đ i Vi t đ a d toàn biên, Phạ ệ ị ư ương Đình Nguy n Văn Siêuễ có
vi t:ế Th y Xá ủ , H a Xá ỏ ngoài cõiở Nam Bàn n ướ c Chiêm Thành B y giấ ờ trong Thượng đ o t nhạ ỉ Phú An có núi Bà Nam r t cao Th y Xá phíaấ ủ ở
Đông núi y, H a Xá phía Tây núi y, phía Tây ti p giáp v i x S nấ ỏ ở ấ ế ớ ứ ơ
B c s nam nố ở ướ cChân L p ạ , phía Nam thì là L c man (nh ng t c ngạ ữ ộ ười du
Trang 6V K t lu n ế ậ
Đ t nấ ước Vi t Nam chúng ta có nhi u dân t c anh em chung s ng trong 1ệ ề ộ ố lãnh th Không riêng gì dân t c Tây Nguyên mà m i dân t c đ u có 1 n nổ ộ ỗ ộ ề ề văn hóa , ti ng nói riêng, phong t c t p quán sinh ho t và tín ngế ụ ậ ạ ưỡng cũng khác nhau nh ng t t c dân t c đ u có chung 1 nguy n v ng là: “ Xâyư ấ ả ộ ề ệ ọ
d ng đ t nự ấ ước Vi t Nam ngày càng giàu đ p.ệ ẹ
Tây Nguyên là n i có nhi u dân t c cùng chung s ng, và cũng là n i th aơ ề ộ ố ơ ư dân nh t nấ ước ta, v i nh ng phong t c t p quán riêng đa d ng v i nh ngớ ữ ụ ậ ạ ớ ữ
n n văn hóa riêng c a t ng dân t c đã t o nên nét đ p riêng cho vùng Tâyề ủ ừ ộ ạ ẹ Nguyên này Nhìn chung các dân t c Tây Nguyên đ u có chung 1 đi m làộ ề ể nhà sàn m i nhà sàn là 1 đ c tr ng riêng c a t ng dân t c bi u bi n sỗ ặ ư ủ ừ ộ ể ệ ự
th nh vị ượng c a dân t c đó ủ ộ
Trang 7TÀI LI U THAM KH O Ệ Ả
1. Bách khoa toàn th m - ư ở http://vi.wikipedia.org
2. Di n đàn tây nguyên news - ễ http://taynguyennews.net
3. Di n đàn tìm sách - ễ http://diendan.timsach.com.vn
4. Ki n th c Tây Nguyên - ế ứ http://www.kientruc-vn.org
5. Tour du l ch Tây Nguyên - ị http://tourdulichtaynguyen.wordpress.com
6. Món ăn đ c s n Tây Nguyên - ặ ả http://www.dacsandatphanrang.com
7. Di n đàn văn hóa Vi t Nam - ễ ệ http://www.vanhoahoc.edu.vn
8. Tài li u online - ệ http://tailieu.vn
9. Thông tin pháp lu t dân s -ậ ự http://thongtinphapluatdansu.wordpress.com
10. Di n đàn công ngh - ễ ệ http://vozforums.com
11. Du l ch Vi t Nam - ị ệ http://www.dulichviet.tk
12. D ch v cung c p thông tin - ị ụ ấ http://www.dulichdi.com
13. Ngô Đ c Th nh, Chu Thái S n : Lu t t c Êđê, Nxb Chính tr qu cứ ị ơ ậ ụ ị ố gia, Hà N i, 1996ộ
14. Phan Đăng Nh t : Lu t t c Gia Rai, Nxb Chính tr qu c gia, Hà N i,ậ ậ ụ ị ố ộ 1999
15. Lu t t c và phát tri n nông thôn hi n nay Vi t Nam, Nxb Chính trậ ụ ể ệ ở ệ ị
qu c gia, Hà N i, 2000ố ộ