Giáo trình CTXH trong y tế

PHẦN I. LÝ THUYẾT CÔNG TÁC XÃ HỘI................................................................................................1 BÀI 1: TỔNG QUAN VỀ LÝ THUYẾT CÔNG TÁC XÃ HỘI....................................................................1 1. Sơ lược hình thành và phát triển công tác xã hội........................................................................2 1.1. Lịch sử công tác xã hội trên thế giới......................................................................................2 1.2. Lịch sử công tác xã hội tại Việt Nam.......................................................................................3 2. Phát triển và đào tạo công tác xã hội ..........................................................................................5 2.1. Hoa Kỳ và Châu Âu .......................................................................................................................6 2.2. Mỹ latinh, châu Á và châu Phi...................................................................................................7 2.3. Khối các quốc gia như Đông Âu cũ (bao gồm Nga, các quốc gia Đông Âu), Trung Quốc, và Việt Nam...............................................................................................................................................10 1. Định nghĩa công tác xã hội........................................................................................................... 13 2. Vai trò của công tác xã hội........................................................................................................... 15 2.1. Giải quyết vấn đề.......................................................................................................................15 2.2. Giúp con người phù hợp với môi trường .........................................................................15 2.3. Tăng năng lực .............................................................................................................................15 3. Chức năng của công tác xã hội.................................................................................................... 15 3.1. Chức năng phòng ngừa...........................................................Error Bookmark not defined. 3.2. Chức năng trị liệu......................................................................................................................16 3.3. Chức năng phục hồi..................................................................................................................16 3.4. Chức năng phát triển ...............................................................................................................16 4. Phương pháp công tác xã hội ..................................................................................................... 16 4.1. Công tác xã hội với cá nhân....................................................................................................16 4.2. Công tác xã hội với nhóm.......................................................Error Bookmark not defined. 4.3. Phát triển cộng đồng................................................................................................................17 5. Giá trị trong công tác xã hội........................................................................................................ 17 5.1. Các giá trị về con người...........................................................................................................17 5.2. Các giá trị về CTXH trong mối quan hệ với xã hội ..........................................................17 5.3. Các giá trị ứng xử nghề nghiệp .............................................................................................17 6. Quy tắc đạo đức quốc tế dành cho nhân viên công tác xã hội.......................................... 18 6.1. Các tiêu chuẩn chung về ứng xử đạo đức..........................................................................18 6.2. Các tiêu chuẩn công tác xã hội tương ứng với các thân chủ .......................................19 6.3. Các tiêu chuẩn công tác xã hội tương ứng với các cơ quan và các tổ chức ......Error Bookmark not defined. 6.4. Các tiêu chuẩn công tác xã hội tương ứng với đồng nghiệp .......................................20 6.5. Các tiêu chuẩn tương ứng với nghề nghiệp .....................................................................20 1. Sự hình thành của lý thuyết công tác xã hội.......................................................................... 21 2. Khái niệm lý thuyết công tác xã hội.......................................................................................... 21 2.1. Lý thuyết công tác xã hội ........................................................................................................21 2.2. Lý thuyết thực hành .................................................................................................................22 3. Phân loại lý thuyết......................................................................................................................... 23 4. Một số quan điểm khác về lý thuyết thực hành công tác xã hội...................................... 25 4.1. Các nhóm quan điểm trong lý thuyết thực hành công tác xã hội ..............................25 4.2. Tranh luận về “hình mẫu” (paradigm) của công tác xã hội.........................................28 4.3. Tranh luận về các vòng quan hệ tương tác (arena) trong công tác xã hội.............29 1. Quan hệ giữa lý thuyết và thực hành công tác xã hội......................................................... 30 2. Chuyển tải kiến thức ..................................................................................................................... 31 3. Lựa chọn và phối hợp các lý thuyết (selection và eclecticism)....................................... 32 4. Quá trình tri thức và tư duy phản hồi, phản xạ và phê phán........................................... 33 CHƯƠNG 2: LÝ THUYẾT CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI CÁ NHÂN VÀ NHÓM ..................................... 37 1. Giới thiệu .......................................................................................................................................... 37 2. Cơ sở lý thuyết tâm lý động học ................................................................................................ 38 2.1. Lý thuyết phát triển..................................................................................................................39 2.2. Lý thuyết nhân cách..................................................................................................................39 2.3. Lý thuyết trị liệu........................................................................................................................40 3. Lý thuyết CTXH dựa trên tâm động học thời kỳ sơ khai ................................................... 41 4. Lý thuyết gắn bó tình cảm của Howe (Howe attachment theory)................................... 41 5. Tâm lý Ego của Goldstein............................................................................................................. 44 6. Hollis and Woods: Liệu pháp tâm lý xã hội học.................................................................... 50 7. Trị liệu tại cơ sở và công tác xã hội nhóm.............................................................................. 56 1. Lý thuyết............................................................................................................................................ 58 2. Các dạng khủng hoảng .................................................................................................................. 59 2.1. Khủng hoảng trong quá trình phát triển...........................................................................59 2.2. Khủng hoảng nảy sinh do tình huống.................................................................................60 3. Một số cảm xúc và phản ứng thường thấy trong khi khủng hoảng ............................... 60 3.1. Cảm xúc ........................................................................................................................................60 3.2. Những phản ứng trong tình trạng khủng hoảng............................................................61 4. Các giai đoạn khủng hoảng.......................................................................................................... 62 4.1. Giai đoạn trước khủng hoảng ...............................................................................................62 4.2. Giai đoạn bắt đầu bị tác động của khủng hoảng .............................................................62 4.3. Giai đoạn bối rối, quẫn trí ......................................................................................................62 4.4. Giai đoạn thử nghiệm các cách ứng phó khác nhau ......................................................63 4.5. Giai đoạn xử lý khủng hoảng.................................................................................................63 5. Can thiệp khủng hoảng................................................................................................................. 64 5.1. Các mục tiêu của can thiệp khủng hoảng ..........................................................................65 5.2. Các nguyên tắc căn bản của can thiệp khủng hoảng......................................................65 6. Trị liệu................................................................................................................................................ 66 1. Lý thuyết............................................................................................................................................ 68 2. Trị liệu................................................................................................................................................ 70 1. Giới thiệu .......................................................................................................................................... 72 1.1. Vài nét giới thiệu về lý thuyết nhận thức..........................................................................72 1.2. Vài nét giới thiệu lý thuyết hành vi.....................................................................................73 2. Lý thuyết............................................................................................................................................ 74 2.1. Lý thuyết nhận thức .................................................................................................................74 2.2. Lý thuyết hành vi.......................................................................................................................76 2.3. Lý thuyết nhận thức hành vi..................................................................................................76 3. Thực hành......................................................................................................................................... 77 3.1. Trị liệu nhận thức hành vi (Sheldon) .................................................................................78 3.2. Kỹ thuật nhóm và hành vi cộng đồng .................................................................................79 1. Giới thiệu .......................................................................................................................................... 79 2. Lý thuyết............................................................................................................................................ 80 2.1. Lý thuyết hệ thống ....................................................................................................................80 2.2. Lý thuyết hệ thống sinh thái..................................................................................................81 3. Thực hành......................................................................................................................................... 82 3.1. Thực hành CTXH dựa trên lý thuyết hệ thống.................................................................82 3.2. Mô hình cuộc sống (life model) ............................................................................................84 3.3. Tiếp cận sinh thái xã hội (sinh thái phê phán) – Ecosocial Ecocritical....................89 3.4. Mạng lưới và các hệ thống xã hội hỗ trợ ...........................................................................90 1. Giới thiệu .......................................................................................................................................... 90 2. Lý thuyết............................................................................................................................................ 91 2.1. Lý thuyết tâm lý xã hội (social psychology) .....................................................................91 2.2. Lý thuyết kết cấu xã hội (social construction) ................................................................92 2.3. Lý thuyết tâm lý xã hội về kết cấu xã hội...........................................................................92 3. Thực hành......................................................................................................................................... 93 3.1. Công tác xã hội dựa trên lý thuyết vai trò.........................................................................93 3.2. Công tác xã hội dựa trên lý thuyết giao tiếp.....................................................................94 3.3. Công tác xã hội kết cấu (constructive social work) .......................................................95 1. Giới thiệu ........................................................................................................................................100 2. Lý thuyết..........................................................................................................................................101 2.1. Lý thuyết nhân văn .................................................................................................................101 2.2. Lý thuyết sinh tồn ...................................................................................................................102 3. Thực hành.......................................................................................................................................102 3.1. Con người là trung tâm (Personcentered)....................................................................102 3.2. Phân tích chuyển tiếp TA (Transactional Analysis) – Eric Berne, 1961 ...............103 3.3. CTXH nhóm dựa trên lý thuyết nhân văn (Glassman Kate)..................................104 3.4. Thực hành lý thuyết sinh tồn và công tác xã hội (Thompson 1992)......................107 CHƯƠNG 3: LÝ THYẾT CÔNG TÁC XÃ HỘI CỘNG ĐỒNG VÀ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI..............110 1. Lý thuyết..........................................................................................................................................110 2. Thực hành.......................................................................................................................................116 2.1. Mô hình.......................................................................................................................................116 2.2. Phương pháp............................................................................................................................117 1. Lý thuyết..........................................................................................................................................118 1.1. Lý thuyết phát triển cộng đông...........................................................................................118 1.2. Lý thuyết phát triển xã hội...................................................................................................119 2. Thực hành.......................................................................................................................................119 2.1. Thực hành công tác cộng đồng ...........................................................................................119 2.2. Thực hành phát triển xã hội................................................................................................121 1. Lý thuyết..........................................................................................................................................125 1.1. Lý thuyết ”Cấp tiến”................................................................................................................125 1.2. Lý thuyết “Phê phán” (critical) ...........................................................................................127 2. Thực hành.......................................................................................................................................128 2.1. Thực hành công tác xã hội cấp tiến...................................................................................128 2.2. Thực hành công tác xã hội phê phán ................................................................................132 1. Lý thuyết..........................................................................................................................................136 2. Thực hành.......................................................................................................................................138 1. Lý thuyết..........................................................................................................................................142 1.1. Nâng cao quyền lực................................................................................................................142 1.2. Vận động ủng hộ ......................................................................................................................143 2. Thực hành.......................................................................................................................................143 2.1. Nâng cao quyền lực.................................................................................................................143 2.2. Vận động ủng hộ ......................................................................................................................145 PHẦN II. THỰC HÀNH CÔNG TÁC XÃ HỘI.......................................................................................148 CHƯƠNG 1: KỸ NĂNG CƠ BẢN KHI NHẬP CUỘC VỚI KHÁCH HÀNG......................................148 CHƯƠNG 2: KIẾN THỨC VÀ KỸ NĂNG ĐÁNH GIÁ.........................................................................196 CHƯƠNG 3: KIẾN THỨC VÀ KỸ NĂNG LẬP KẾ HOẠCH...............................................................229 CHƯƠNG 4: KIẾN THỨC VÀ KỸ THUẬT CAN THIỆP....................................................................269 CHƯƠNG 5: PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG ĐỐI PHÓ CỦA KHÁCH HÀNG...........................................313 CHƯƠNG 6: THỰC HÀNH PHÁT HUY NỘI LỰC VÀ THẾ MẠNH................................................357 CHƯƠNG 7: TĂNG CƯƠNG VIỆC THỰC HIỆN CHỨC NĂNG CỦA GIA ĐÌNH...........................387 CHƯƠNG 8: TĂNG CƯỜNG VIỆC THỰC HIỆN CHỨC NĂNG TRONG NHÓM...........................429 CHƯƠNG 9: CAN THIỆP VÀO CÁC HỆ THỐNG LỚN HƠN............................................................470 CHƯƠNG 10: KỸ NĂNG ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CÔNG TÁC TRỢ GIÚP......................................509 PHẦN III. ỨNG DỤNG CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG Y TẾ................................................................549 CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG Y TẾ............................549 CHƯƠNG 2: CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG Y TẾ .................................................................................571 CHƯƠNG 3: CÁC LIỆU PHÁP VÀ KỸ THUẬT ỨNG DỤNG TRONG CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG Y TẾ.............................................................................................................................................................612

MỤC LỤC

PHẦN I LÝ THUYẾT CÔNG TÁC XÃ HỘI 1

BÀI 1: TỔNG QUAN VỀ LÝ THUYẾT CÔNG TÁC XÃ HỘI 1

1 Sơ lược hình thành và phát triển công tác xã hội 2

1.1 Lịch sử công tác xã hội trên thế giới 2

1.2 Lịch sử công tác xã hội tại Việt Nam 3

2 Phát triển và đào tạo công tác xã hội 5

2.1 Hoa Kỳ và Châu Âu 6

2.2 Mỹ latinh, châu Á và châu Phi 7

2.3 Khối các quốc gia như Đông Âu cũ (bao gồm Nga, các quốc gia Đông Âu), Trung Quốc, và Việt Nam 10

1 Định nghĩa công tác xã hội 13

2 Vai trò của công tác xã hội 15

2.1 Giải quyết vấn đề 15

2.2 Giúp con người phù hợp với môi trường 15

2.3 Tăng năng lực 15

3 Chức năng của công tác xã hội 15

3.1 Chức năng phòng ngừa Error! Bookmark not defined 3.2 Chức năng trị liệu 16

3.3 Chức năng phục hồi 16

3.4 Chức năng phát triển 16

4 Phương pháp công tác xã hội 16

4.1 Công tác xã hội với cá nhân 16

4.2 Công tác xã hội với nhóm Error! Bookmark not defined 4.3 Phát triển cộng đồng 17

5 Giá trị trong công tác xã hội 17

5.1 Các giá trị về con người 17

5.2 Các giá trị về CTXH trong mối quan hệ với xã hội 17

5.3 Các giá trị ứng xử nghề nghiệp 17

6 Quy tắc đạo đức quốc tế dành cho nhân viên công tác xã hội 18

6.1 Các tiêu chuẩn chung về ứng xử đạo đức 18

6.2 Các tiêu chuẩn công tác xã hội tương ứng với các thân chủ 19

6.3 Các tiêu chuẩn công tác xã hội tương ứng với các cơ quan và các tổ chức Error! Bookmark not defined. 6.4 Các tiêu chuẩn công tác xã hội tương ứng với đồng nghiệp 20

6.5 Các tiêu chuẩn tương ứng với nghề nghiệp 20

1 Sự hình thành của lý thuyết công tác xã hội 21

2 Khái niệm lý thuyết công tác xã hội 21

2.1 Lý thuyết công tác xã hội 21

2.2 Lý thuyết thực hành 22

3 Phân loại lý thuyết 23

4 Một số quan điểm khác về lý thuyết thực hành công tác xã hội 25

4.1 Các nhóm quan điểm trong lý thuyết thực hành công tác xã hội 25

4.2 Tranh luận về “hình mẫu” (paradigm) của công tác xã hội 28

4.3 Tranh luận về các vòng quan hệ tương tác (arena) trong công tác xã hội 29

1 Quan hệ giữa lý thuyết và thực hành công tác xã hội 30

2 Chuyển tải kiến thức 31

3 Lựa chọn và phối hợp các lý thuyết (selection và eclecticism) 32

4 Quá trình tri thức và tư duy phản hồi, phản xạ và phê phán 33

CHƯƠNG 2: LÝ THUYẾT CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI CÁ NHÂN VÀ NHÓM 37

1 Giới thiệu 37

2 Cơ sở lý thuyết tâm lý động học 38

2.1 Lý thuyết phát triển 39

2.2 Lý thuyết nhân cách 39

2.3 Lý thuyết trị liệu 40

3 Lý thuyết CTXH dựa trên tâm động học thời kỳ sơ khai 41

4 Lý thuyết gắn bó tình cảm của Howe (Howe attachment theory) 41

5 Tâm lý Ego của Goldstein 44

6 Hollis and Woods: Liệu pháp tâm lý xã hội học 50

7 Trị liệu tại cơ sở và công tác xã hội nhóm 56

1 Lý thuyết 58

2 Các dạng khủng hoảng 59

2.1 Khủng hoảng trong quá trình phát triển 59

2.2 Khủng hoảng nảy sinh do tình huống 60

3 Một số cảm xúc và phản ứng thường thấy trong khi khủng hoảng 60

3.1 Cảm xúc 60

3.2 Những phản ứng trong tình trạng khủng hoảng 61

4 Các giai đoạn khủng hoảng 62

4.1 Giai đoạn trước khủng hoảng 62

4.2 Giai đoạn bắt đầu bị tác động của khủng hoảng 62

4.3 Giai đoạn bối rối, quẫn trí 62

4.4 Giai đoạn thử nghiệm các cách ứng phó khác nhau 63

4.5 Giai đoạn xử lý khủng hoảng 63

5 Can thiệp khủng hoảng 64

5.1 Các mục tiêu của can thiệp khủng hoảng 65

5.2 Các nguyên tắc căn bản của can thiệp khủng hoảng 65

6 Trị liệu 66

1 Lý thuyết 68

2 Trị liệu 70

1 Giới thiệu 72

1.1 Vài nét giới thiệu về lý thuyết nhận thức 72

1.2 Vài nét giới thiệu lý thuyết hành vi 73

2 Lý thuyết 74

2.1 Lý thuyết nhận thức 74

2.2 Lý thuyết hành vi 76

2.3 Lý thuyết nhận thức hành vi 76

3 Thực hành 77

3.1 Trị liệu nhận thức hành vi (Sheldon) 78

3.2 Kỹ thuật nhóm và hành vi cộng đồng 79

1 Giới thiệu 79

2 Lý thuyết 80

2.1 Lý thuyết hệ thống 80

2.2 Lý thuyết hệ thống sinh thái 81

3 Thực hành 82

3.1 Thực hành CTXH dựa trên lý thuyết hệ thống 82

3.2 Mô hình cuộc sống (life model) 84

3.3 Tiếp cận sinh thái xã hội (sinh thái phê phán) – Ecosocial Ecocritical 89

3.4 Mạng lưới và các hệ thống xã hội hỗ trợ 90

1 Giới thiệu 90

2 Lý thuyết 91

2.1 Lý thuyết tâm lý xã hội (social psychology) 91

2.2 Lý thuyết kết cấu xã hội (social construction) 92

2.3 Lý thuyết tâm lý xã hội về kết cấu xã hội 92

3 Thực hành 93

3.1 Công tác xã hội dựa trên lý thuyết vai trò 93

3.2 Công tác xã hội dựa trên lý thuyết giao tiếp 94

3.3 Công tác xã hội kết cấu (constructive social work) 95

1 Giới thiệu 100

2 Lý thuyết 101

2.1 Lý thuyết nhân văn 101

2.2 Lý thuyết sinh tồn 102

3 Thực hành 102

3.1 Con người là trung tâm (Person-centered) 102

3.2 Phân tích chuyển tiếp TA (Transactional Analysis) – Eric Berne, 1961 103

3.3 CTXH nhóm dựa trên lý thuyết nhân văn (Glassman & Kate) 104

3.4 Thực hành lý thuyết sinh tồn và công tác xã hội (Thompson 1992) 107

CHƯƠNG 3: LÝ THYẾT CÔNG TÁC XÃ HỘI CỘNG ĐỒNG VÀ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI 110

1 Lý thuyết 110

2 Thực hành 116

2.1 Mô hình 116

2.2 Phương pháp 117

1 Lý thuyết 118

1.1 Lý thuyết phát triển cộng đông 118

1.2 Lý thuyết phát triển xã hội 119

2 Thực hành 119

2.1 Thực hành công tác cộng đồng 119

2.2 Thực hành phát triển xã hội 121

1 Lý thuyết 125

1.1 Lý thuyết ”Cấp tiến” 125

1.2 Lý thuyết “Phê phán” (critical) 127

2 Thực hành 128

2.1 Thực hành công tác xã hội cấp tiến 128

2.2 Thực hành công tác xã hội phê phán 132

1 Lý thuyết 136

2 Thực hành 138

1 Lý thuyết 142

1.1 Nâng cao quyền lực 142

1.2 Vận động ủng hộ 143

2 Thực hành 143

2.1 Nâng cao quyền lực 143

2.2 Vận động ủng hộ 145

PHẦN II THỰC HÀNH CÔNG TÁC XÃ HỘI 148

CHƯƠNG 1: KỸ NĂNG CƠ BẢN KHI NHẬP CUỘC VỚI KHÁCH HÀNG 148

CHƯƠNG 2: KIẾN THỨC VÀ KỸ NĂNG ĐÁNH GIÁ 196

CHƯƠNG 3: KIẾN THỨC VÀ KỸ NĂNG LẬP KẾ HOẠCH 229

CHƯƠNG 4: KIẾN THỨC VÀ KỸ THUẬT CAN THIỆP 269

CHƯƠNG 5: PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG ĐỐI PHÓ CỦA KHÁCH HÀNG 313

CHƯƠNG 6: THỰC HÀNH PHÁT HUY NỘI LỰC VÀ THẾ MẠNH 357

CHƯƠNG 8: TĂNG CƯỜNG VIỆC THỰC HIỆN CHỨC NĂNG TRONG NHÓM 429

CHƯƠNG 9: CAN THIỆP VÀO CÁC HỆ THỐNG LỚN HƠN 470

CHƯƠNG 10: KỸ NĂNG ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CÔNG TÁC TRỢ GIÚP 509

PHẦN III ỨNG DỤNG CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG Y TẾ 549

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG Y TẾ 549

CHƯƠNG 2: CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG Y TẾ 571

CHƯƠNG 3: CÁC LIỆU PHÁP VÀ KỸ THUẬT ỨNG DỤNG TRONG CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG Y TẾ 612

Âu, châu Mỹ latinh, châu Á và châu Phi ) và tại Việt Nam (2) Cơ sở khoa học công tác xã hội giúp cho người đọc có được cái nhìn một cách có hệ thống về công tác xã hội thông qua định nghĩa, vai trò, chức năng của công tác xã hội đồng thời nắm được những giá trị đạo đức, nguyên tắc làm việc cần có ở một nhân viên công tác xã hội (3) Sự hình thành và những quan điểm về lý thuyết công tác xã hội nhằm giúp cho người đọc hiểu được sự hình thành, các khái niệm và phân loại lý thuyết cũng như các quan điểm về hệ thống lý thuyết công tác xã hội hiện nay (4) Ứng dụng lý thuyết cho thực hành công tác xã hội nhằm cung cấp cho người đọc những thông tin xoay quanh mối quán hệ giữa lý thuyết và thực hành CTXH Từ đó, người đọc cũng sẽ hình dung được trong thực hành CTXH, nhân viên CTXH

có thể lựa chọn lý thuyết nào phù hợp với trường hợp nào và cũng có thể phối hợp phần nào của lý thuyết này với phần nào của lý thuyết khác

2

I Sơ lược hình thành và phát triển công tác xã hội

1 Sơ lược hình thành và phát triển công tác xã hội

1.1 Lịch sử công tác xã hội trên thế giới

Hội CTXH Mỹ (NASW) tuyên bố năm 1998 là kỷ niệm 100 năm ngành CTXH, nhưng thực tế đây chỉ là lễ kỷ niệm khóa đào tạo đầu tiên về CTXH tại Hoa Kỳ, diễn ra mùa

hè năm 1989 tại New York Trước đó, những khóa đào tạo đã được tổ chức tại Vương quốc Anh và có lẽ tại một số nơi khác trên thế giới

Tại các quốc gia phát triển, các hoạt động cứu trợ bắt đầu dưới nhiều hình thức khác nhau Vậy, khi nào những công việc này được gọi là CTXH? Một dấu mốc là khi chúng trở thành những công việc lâu dài chứ không chỉ là những việc riêng lẻ dưới sự quản lý của một

bộ phận theo tôn giáo hoặc khi những công việc này được thực hiện bởi các cá nhân cống hiến hỗ trợ như một việc làm thường xuyên chứ không chỉ là làm việc tình nguyện nhất thời

Ví dụ, Van Wormer (1997), ghi nhận rằng việc tuyển nhân viên đầu tiên làm CTXH là thuê Mary Stewart, một người làm cho Tổ chức Từ thiện Anh quốc (COS) đã được đào tạo vào năm 1895 bởi Bệnh viện Miễn phí Hoàng gia (Royal Free Hospital) tại Luân Đôn Nhiệm vụ của cô gái này là xác định xem bệnh tâm thần có đủ điều kiện để điều trị miễn phí không

Một giải thích khác về việc CTXH trở thành ngành là khi các cá nhân làm CTXH đúc kết lại thành hệ thống công việc của họ và cố gắng đào tạo những người khác theo cách thức tương tự Van Wormer (1997) đã tóm lược “Hai phong trào phát triển về phúc lợi xã hội bắt đầu cuối thế kỷ 19 định hình nên sự phát triển của ngành xã hội: sự thành lập các tổ chức từ thiện (COSs) và nhà định cư” Cả hai loại hình này đều bắt đầu tại London (Tổ chức Từ thiện năm 1869 và nhà định cư đầu tiên, Toynbee Hall năm 1884) Trong chưa đầy một thập

kỷ, mỗi loại hình này đều được chuyển tới Hoa Kỳ Tổ chức từ thiện đầu tiên được thành lập tại Hoa Kỳ năm 1877 tại Buffalo và tiếp theo là sự phát triển nhanh chóng của các tổ chức này tại các thành phố khác Hull House được thành lập tại Chicago năm 1889, sau chuyến thăm của Jane Addams tới Toynbee Hall

Nếu coi việc hỗ trợ nhân đạo chuyên nghiệp là xu thế phát triển của CTXH thì tổ chức “Hỗ trợ xã hội” (social assistance) của Pháp được thành lập từ thế kỷ 18 (Văn hào Jean Jacques Rousseau đã gửi con vào cơ sở hỗ trợ nuôi trẻ em của tổ chức này) được coi là một

3

khởi đầu rất sớm tại Pháp Tuy nhiên, hiện nay tại Pháp vẫn có 2 khái niệm là khái niệm Hỗ trợ xã hội và khái niệm CTXH, tuy 2 khái niệm này ở Pháp được lồng ghép vào nhau

1.2 Lịch sử công tác xã hội tại Việt Nam

Giai đoạn trước Cách mạng tháng 8/1945

Người Việt Nam vốn có truyền thống cưu mang, giúp đỡ nhau trong cộng đồng, tinh thần này được truyền từ đời này qua đời khác với những câu ca dao, tục ngữ "Lá lành đùm lá rách" hay "Bầu ơi thương lấy bí cùng" Khi mỗi người dân trong cộng đồng gặp khó khăn, hoạn nạn, họ thường nhận được sự sẻ chia từ người thân, người hàng xóm giúp đỡ hoặc bằng tiền gạo, hoặc bằng công sức Những hoạt động này không chỉ giới hạn giữa những người dân với nhau mà đã có sự tham gia của thể chế Nhà nước phong kiến Tuy nhiên, tại thời điểm này, những hoạt động trợ giúp xã hội mới chỉ mang tính chất trợ giúp đơn thuần

Vào thời kỳ phong kiến, hầu hết giai cấp thống trị (nhà vua) luôn tự coi mình là

"thiên tử" có đặc quyền, lợi ích to lớn Sự quan tâm đến người dân còn rất ít ỏi, sự trợ giúp phần lớn mang tính ban ơn, bố thí mỗi khi có địch họa hoặc thiên tai, mất mùa Song trong thời kỳ này cũng có những ông vua, bà hậu hiền tài, đức độ, luôn quan tâm tới cuộc sống của muôn dân, một trong số họ là bà phi Ỷ Lan với những hoạt động xã hội của bà hay vua Lê Thái Tổ cũng được muôn đời nhớ ơn Từ việc bà giả làm người dân đi du hành, xem xét thực

tế đói nghèo ở trong dân rồi mới hạ lệnh phát chẩn, đến việc bà vận động nhân dân khôi phục ngành trồng dâu nuôi tằm, bỏ bớt các cung nữ để họ về quê "lấy chồng" là những việc làm mang tính nhân văn sâu sắc Vào mùa đông năm Ất Sửu 1445, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu với những lời tâm huyết, thể hiện những quan điểm và chính sách xã hội cơ bản của các triều đại phong kiến thông qua các điều về tha thuế, giảm tô, rộng rãi theo các thứ bậc khác nhau

Những dấu hiệu đầu tiên của CTXH chuyên nghiệp ở Việt nam có thể thấy được qua

sự có mặt của những nhà tu, các sơ, những nhân viên CTXH là những người được đào tạo ở nước ngoài (Pháp) và đưa vào Việt Nam để làm việc tại các cơ sở như bệnh viện hay cơ sở

xã hội tuy nhiên chủ yếu phục vụ cho quân đội sỹ quan Pháp và những người làm việc cho chính quyền Pháp thuộc thời bấy giờ

4

Giai đoạn từ sau Cách mạng tháng 8/1945 đến trước thời kỳ đổi mới 1986

Sự phát triển của CTXH như một ngành chuyên môn là một quá trình tự phát, vì cơ quan chính quyền có liên quan là ngành Lao động Thương binh Xã hội lúc đầu không có khái niệm nào về An sinh Xã hội (ASXH), và CTXH như những ngành khoa học Nó xuất phát từ nhu cầu của xã hội với những vấn đề xã hội đang ngày càng nảy sinh

Năm 1949, với sự giúp đỡ của Hội Hồng Thập Tự và Đại sứ quán Pháp tại Sài Gòn, trường Cán sự xã hội Caritas được thành lập do các nữ tu dòng Vinh Sơn thành lập, thời gian học 3 năm

Năm 1968, Trường CTXH Quốc gia, thuộc Bộ Xã hội (cũ) được thành lập với sự giúp

đỡ của Liên Hiệp Quốc (UNICEF và UNDP), chương trình học 2 năm cho chức danh Cán sự

xã hội và cấp Kiểm sự xã hội và 01 năm cho phó kiểm sự xã hội Năm 1975, cả hai trường đều giải thể Song vẫn còn một nhóm các nhà khoa học tâm huyết đã cố gắng duy trì ngành học này tại một vài cơ sở đào tạo ở TP.HCM

Từ 1986 đến nay (Giai đoạn đổi mới)

Đến năm 1992, bộ môn CTXH mới được thành lập trở lại tại Khoa Phụ nữ học thuộc trường Đại học Mở - Bán Công TP.HCM, với hệ cử nhân và cao đẳng Thành phần giảng viên từ các anh chị NVCTXH từ trường CTXH và Caritas CTXH được giảng dạy với đầy

đủ các tiết về lý thuyết và thực hành để sinh viên tốt nghiệp có thể trở thành một NVCTXH chuyên nghiệp Chương trình đào tạo CTXH có được sự giao thoa hài hòa tuyệt vời của CTXH với các ngành Giới và Phát triển và Xã hội học học Đó chính là tính khoa học, chuyên nghiệp trong đào tạo CTXH mà nhờ vậy tiếng vang của Đại học Mở - Bán Công TP.HCM lan xa Các tổ chức tôn giáo, Hội Liên hiệp Phụ nữ các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long và một số cơ sở ban ngành như Ủy ban Dân số Gia đình và Trẻ em, Hội chữ thập đỏ gửi người đi học các khóa cán sự xã hội ngắn hạn và các khóa tập huấn về công tác Phát triển cộng đồng

Tháng 10 năm 2004, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành mã ngành với chương trình khung đào tạo cử nhân ngành CTXH bậc đại học và bậc cao đẳng tạo bước ngoặc căn bản trong sự phát triển của nghề CTXH ở Việt Nam Hiện nay trên cả nước đã có 22 cơ sở giáo dục đại học đào tạo trình độ đại học, 25 cơ sở giáo dục đại học đào tạo trình độ cao đẳng, 05

Ngày 15/7/2011 Bộ Trưởng Bộ Y tế cũng đã ký Quyết định số 2514/QĐ-BYT về Đề

án Phát triển nghề CTXH trong ngành Y giai đoạn 2011 - 2020 Đề án này nhằm cụ thể Quyết định số 32 của Thủ tướng Chính phủ vào thực tiễn của lĩnh vực y tế góp phần giải quyết những nhu cầu bức thiết trong chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ nâng cao chất lượng dịch vụ như làm gia tăng sự hài lòng của người dân khi sự dụng các dịch vụ y tế

2 Phát triển và đào tạo công tác xã hội

Đào tạo chuyên nghiệp có thể tính là dấu mốc của sự thành lập ngành “CTXH” Năm

1899, trường đạo tạo CTXH đầu tiên ra đời tại Amsterdam, Học viện Đào tạo CTXH Năm chuyên ngành học bao gồm: phúc lợi cho người nghèo, quản lý nhà định cư “Toybee work”, chăm sóc trẻ mồ côi và trẻ bị ngược đãi, CTXH trong các nhà máy và xưởng sản xuất Chương trình toàn diện này được đưa ra sau nhiều nỗ lực tổ chức các bài giảng về CTXH tại nhiều nơi cho lực lượng làm CTXH Octavia Hill mở lớp tập huấn tại Anh từ năm 1873 Tiếp đó một loạt các bài giảng được tổ chức tại London suốt những năm 1890 Năm 1895, một khoá học mùa hè được Hull House tài trợ tổ chức tại Chicago Sau đó, năm 1898, Tổ chức Từ thiện New York khai giảng một năm học mùa hè về công tác nhân đạo sau khi Mary Richmond kêu gọi việc đào tạo có tổ chức trong bài phát biểu của bà tại Hội thảo quốc gia 1897 về CTXH

Được nhìn nhận như sự bắt đầu của ngành đào tạo CTXH tại Hoa Kỳ, trường học mùa hè bắt đầu đào tạo các khoá 1 năm chính quy từ năm 1904 và cuối cùng trở thành Trường Đào tạo CTXH thuộc Đại học Colombia Trong năm trước đó, 1903, trường Xã hội London cũng khai giảng lớp học 2 năm về lý thuyết và thực tiễn sau những nỗ lực của các

Tổ chức Từ thiện (COS) và “sự chuyên nghiệp hoá” Tại lục địa châu Âu, Alice Salomon bắt đầu mở khoá đào tạo cho các phụ nữ trẻ yêu thích CTXH vào năm 1899 và thành lập trường đào tạo CTXH đầu tiên tại Đức (Berlin) năm 1908 Do đó, de Jongh ghi nhận, đào tạo

6

CTXH nổi lên cùng lúc tại Anh, Hoa Kỳ, châu Âu vào cuối thế kỷ, phát triển nhanh chóng tại mỗi nơi từ các bài giảng đến đào tạo chính quy Xa hơn tại phía Đông châu Âu, Trường đào tạo CTXH được thiết lập tại Đại học Miễn phí Balan tại Vacsava năm 1925 bởi Madame Helene Radlinska Chương trình học 2 năm ở đây cũng được bắt đầu sau khi có một số khoá

học ngắn về CTXH

Có 3 xu hướng phát triển CTXH trên thế giới: (1) CTXH phát triển tại Hoa Kỳ và phần lớn Châu Âu như sự phản ứng tự nhiên với các điều kiện sống cuối thế kỷ 19; (2) CTXH du nhập vào các quốc gia châu Á, châu Phi do các chuyên gia châu Mỹ và châu Âu nhằm giải quyết vấn đề “kém phát triển”; (3) Sự du nhập, hay tái du nhập CTXH hiện đại vào khối các quốc gia như Đông Âu cũ (bao gồm Nga, các quốc gia Đông Âu), Trung Quốc,

và Việt Nam Quá trình này cũng chịu ảnh hưởng từ bên ngoài

2.1 Hoa Kỳ và Châu Âu

Hướng cải cách CTXH bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi phong trào lập nhà định cư tại Hoa

Kỳ và châu Âu Nhu cầu được đào tạo bài bản CTXH dẫn đến sự thành lập các khoá đào tạo tại New York đã được đề cập trên đây vào năm 1898

Các tổ chức dịch vụ xã hội cũng phát triển tại các nơi khác trên thế giới, thông thường

là hệ quả của hoạt động thực dân hoá Jamaica là một ví dụ; đó là tổ chức từ thiện thiết lập tại các thuộc địa của Vương quốc Anh được cho là chuyển giao mô hình từ nước mẹ qua tên các chương trình tại khu vực

Một sự kiện quan trọng diễn ra trong những năm 1990s đó là diễn ra quá trình hợp nhất Châu Âu Sự kiện này có những tác động không nhỏ đối với CTXH, đặc biệt là tới những vấn đề về tính biến động của nguồn nhân lực và tính có thể so sánh được của các tiêu chuẩn Khi các lực lượng chính trị và kinh tế đạt được những thoả thuận chặt chẽ trong việc hợp nhất Châu Âu thì yêu cầu hội nhập đối với các hoạt động xã hội trở nên quan trọng hơn bao giờ hết Các điều khoản hiện giờ chỉ còn là quyền hoạt động tại bất cứ nước thành viên nào, yêu cầu phải có sự công nhận về chất lượng, trình độ chuyên môn giữa các quốc gia thành viên “Vấn đề của Châu Âu bây giờ không còn là hoạt động ca ngợi những giá trị, kiến thức và kỹ năng chung mà tìm cách nào để bảo vệ tốt nhất quyền hoạt động tại cá nước thành viên cho các nhà hoạt động xã hội” (Harris, 1997, tr 429) Hàng loạt chương trình đề

7

nghị tài trợ cho hoạt động giao lưu, hợp tác giữa các nhà hoạt động xã hội Châu Âu và những người tham gia giảng dạy về CTXH trong các chương trình liên kết Các nước thành viên ngày càng quan tâm tới “CTXH tại Châu Âu”

2.2 Mỹ latinh, châu Á và châu Phi

Vào những năm 1920, ảnh hưởng quốc tế đã đóng vai trò chủ yếu đối với sự lan rộng của CTXH chuyên nghiệp Trường đào tạo CTXH đầu tiên tại Santiago, Chile, trường đầu tiên tại Mỹ latinh, được thành lập năm 1925 bởi Alejandro del Rio, một nhà vật lý với sự hỗ trợ của một nhà vật lý khác, René Sand, người Bỉ Trường học được thành lập sau chuyến thăm châu Âu của Ông Del Rio nhằm xem xét vai trò của các nhân viên CTXH trong việc trợ giúp các nhà vật lý Việc gặp gỡ tiến sĩ Sand trong chuyến đi khiến ông có cơ hội dừng chân tại Trường trung tâm xã hội học tại Brussels (Kendall, 2000) Hiệu trưởng đầu tiên của trường học tại Chile là Madame Bernier đến từ Bỉ, được ông Sand tuyển dụng theo yêu cầu của Del Rio Tiến sĩ Del Rio vẫn tham gia vào công việc của trường tới năm 1932 và tiếp tục nhờ sự trợ giúp của tiến sĩ Sand, được ghi chép trong thư từ trao đổi giữa hai ông (Kendall, 2000)

Một hình mẫu phát triển tương tự tại nước láng giềng Achentina, nơi các bác sĩ tiến hành nghiên cứu về ý tưởng sử dụng “Những người thăm nom làm công tác vệ sinh” mà họ

đã chứng kiến tại châu Âu Trong những năm đầu thập kỷ 1930, một trường học được thành lập với sự liên kết của Trường Dược tại Đại học Buenos Aires nhằm đào tạo các nhân viên

hỗ trợ cho bác sĩ Các ảnh hưởng ban đầu tới sự phát triển CTXH tại Achentina xuất phát từ

Bỉ, Pháp, Đức và công tác từ thiện và xã hội này được nhấn mạnh như công việc hỗ trợ cho các ngành khác (R Teubal, tháng 03/1997) Hình thức truyền thống công tác nhân đạo tại Achentina đã xuất hiện lâu dài trước khi thành lập trường Ví dụ, năm 1823, một tổ chức dành cho phụ nữ có tên Hiệp hội từ thiện được thành lập và có quyền quản lý các trường trẻ

em, phụ nữ và người cao tuổi Tồn tại đến năm 1948, tổ chức này được mô tả như “Đến nay

là tổ chức nhân đạo quyền lực nhất thế kỷ 19” (Queiro-Rajalli, 1995, tr 92) Đến những năm

1940, CTXH và việc đào tạo CTXH tại Áchentina đã bị ảnh hưởng bởi các ý tưởng từ châu

Âu và bởi tôn giáo và truyền thống nhân đạo của chính quốc gia họ Từ những năm 1940

Việc cung cấp các dịch vụ CTXH đối với người da trắng nghèo để phục vụ hai mục đích Chúng liên kết và thắt chặt hơn ranh giới dân tộc và đưa đến sự phát triển của một nhóm chuyên nghiệp, trung thành với chính phủ và tất cả nhằm đạt mục tiêu của chính phủ xoá bỏ nghèo khó cho người da trắng

Đối với hình mẫu này, tiến sĩ Verwoerd đã thành lập khoa xã hội học và CTXH tại Đại học Stellenbosch năm 1932 Hai hình mẫu của chủ nghĩa tự do – chú trọng đến sự nghèo khó nói chung – và quan điểm của người châu Phi da trắng gốc Âu chú trọng về dịch vụ đối với người da trắng – vấn tiếp diễn trong vấn đề đào tạo CTXH tại Nam Phi trong nhiều thập

kỷ

Trường học đầu tiên tập trung vào đào tạo CTXH cho những người không phải da trắng là Trường CTXH Jan H.Hofmeyr, thành lập năm 1941 với sự hỗ trợ từ YMCA (Kendall, 2000) Đây là kết quả của việc kết hợp giữa Hofmeyr, một nhà nhân đạo Nam Phi người tin vào sự bình đẳng và Ray Phillips, một nhà truyền giáo của Hệ thống giáo đoàn, người có học vị giáo sư tại Đại học Yale; Phillips tin vào “Sự bình đằng hoàn toàn giữa nam giới và phụ nữ của bất kỳ chúng tộc nào và trong bất kỳ hoàn cảnh nào”, việc ông thành lập trường là một cách biến niềm tin của ông thành hành động (Kendall, 2000, tr 85)

9

Đào tạo CTXH tại Trung Đông/Bắc Phi bắt đầu tại Cairo năm 1936, thời gian Ai Cập được công nhận là quốc gia độc lập Theo Ragab (1995), trong giai đoạn đầu phát triển, “Mô hình của Hoa Kỳ được áp dụng thành công vào Ai Cập” (tr 281) Những người thành lập, bao gồm một số người gốc nước ngoài và các nhân viên hoạt động xã hội được đào tạo, tin tưởng rằng nhiều vấn đề xã hội sẽ được giải quyết với biện pháp cải cách xã hội dựa trên cơ

sở lý thuyết và nghiên cứu vững chắc “Trường học là một thành công nhanh chóng khi đất nước đang ngập tràn thế hệ trẻ với những ý tưởng và lòng nhiệt tình, với nỗ lực tìm kiếm vai trò trong việc tái cơ cấu và phát triển quốc gia” (Ragab, 1995, tr 284) Các dịch vụ xã hội trở nên chính thức hơn và nhiều việc làm được tạo ra khi chính phủ thành lập Bộ Lao động

Xã hội năm 1939 để cung cấp các dịch vụ xã hội công cộng Trước năm 1939, các dịch vụ

xã hội tại Ai Cập hoàn toàn mang tính chất tự nguyện, được tổ chức bởi các thánh đường Hồi giáo và các tổ chức phi chính phủ (Walton & El Nasr, 1988) Trong khi một số trường khác phát triển tại Ai Cập, chỉ đến năm 1975 việc đào tạo CTXH mới được đưa vào đại học khi Viện đào tạo CTXH tại Cairo trở thành một phần của Đại học mới thành lập Helwan

Một tổ chức giống như nhà định cư, Nagpada Neighborhood House được thành lập năm 1926 trong khu ổ chuột Bombay, Ấn Độ, bởi tiến sĩ Clifford Manshardt, một nhà truyền giáo Hoa Kỳ Một tu sĩ của giáo đoàn, Mansharrdt đã bị từ chối lúc đầu khi ông xin vào làm công tác truyền giáo bởi vì những người làm trong nhà thờ thấy rằng ông là người theo chủ nghĩa lý tưởng một cách đáng khen, nhưng về mặt tôn giáo thì vẫn chưa đủ (Manshardt,

1967, tr.9) Đặc biệt điều rắc rối với nhà thờ là ở quan điểm của ông về tình anh em giữa những người đàn ông, ông cho rằng tình anh em có thể có đối với tất cả mọi người, bất kể niềm tin của họ là gì Cuối cùng ông cũng được giao đảm nhận một vị trí làm công việc xã hội và được tuyên bố rằng, với những suy nghĩ không chính thống của ông, ông sẽ không được sử dụng để làm các công việc chính thức của nhà thờ với gia đình Thiên chúa giáo bởi

vì quan điểm của ông có thể “Làm rối loạn lòng tin của họ”; tuy nhiên, với vai trò đảm nhận công việc xã hội, nhà thờ cho rằng ông sẽ vô hại và nói chung là tốt” (Manshardt, 1967, tr.11)

Kể từ khi làm việc trong nhà thờ, Manshardt tin rằng “Chuẩn mực CTXH tại Ấn Độ không thể được nâng cao nếu không có một trường về CTXH cố định được thành lập nhằm

về xã hội học (Desai, 1987) Trường học chú trọng vào các vấn đề xã hội và tiên phong trong việc đào tạo lực lượng làm công tác phúc lợi cho người lao động để giải quyết vấn đề của các nhà máy đang mọc lên cùng với lực lượng lao động đông đảo từ các vùng nông thôn tới Bombay Phúc lợi cho người lao động vẫn tiếp tục là vấn đề quan trọng đối với CTXH tại

Ấn Độ Trường học thứ hai, trường Delhi (nguồn gốc được xây dựng tại Lucknow), được hình thành năm 1946, “Dưới sự tài trợ của YWCA (Hiệp hội Thiên chúa giáo cho phụ nữ trẻ) của Ấn Độ, Myanmar và Ceylon với sự hỗ trợ quan trọng của Ban quốc tế YWCA của Hoa Kỳ” (Yelaja, 1969,tr 365) Nói đến khuôn mẫu phát triển do De Jongh đưa ra (1972) đã

đề cập tại phần đầu chương, Ấn Độ là một trường hợp khác mà “Sự ra đời và phát triển ban đầu của CTXH không phải là sản phẩm bản xứ” (Kudchodkar, 1963, tr.96) Đào tạo CTXH tại Ấn Độ bị ảnh hưởng nặng nề bởi hình mẫu Hoa Kỳ trong nhiều năm

CTXH và đào tạo CTXH bị ảnh hưởng nặng nề bởi các nhà truyền giáo Hoa Kỳ và các tổ chức hữu quan như Hiệp hội Thiên chúa giáo cho những người đàn ông trẻ và Hiệp hội Thiên chúa giáo cho những người phụ nữ trẻ Mặc dù có một số hoạt động tại khu vực nông thôn, trọng tâm vẫn nhằm vào các vấn đề y tế thành thị, một mô hình không phù hợp với nhu cầu gây nhiều sức ép tại Trung Quốc (Leung, 1995)

2.3 Khối các quốc gia như Đông Âu cũ (bao gồm Nga, các quốc gia Đông Âu), Trung Quốc, và Việt Nam

Mở rộng CTXH tại các nước đang phát triển

Trên cơ sở các chương trình của UNRRA về đào tạo CTXH, gửi lực lượng hỗ trợ tới các quốc gia bị chiến tranh tàn phá và tại trợ cho các giảng viên đi học tại Hoa Kỳ, Liên Hợp Quốc sớm trở thành người đóng góp lớn nhất vào việc phổ biến CTXH trên thế giới, với trách nhiệm thành lập các trường CTXH tại nhiều nước đang phát triển (Younghusband, 1963) Trong khi Liên Hợp Quốc chỉ mới vừa được thành lập, sau đó – Uỷ ban tạm thời về

11

Kinh tế Xã hội (ECOSOC) đã thúc đẩy sự quan tâm đến việc đào tạo những người hoạt động

xã hội và cung cấp hỗ trợ kỹ thuật về phúc lợi xã hội Một loạt nghiên cứu và ấn phẩm ra đời với tiêu đề “Hỗ trợ Kỹ thuật đối với Tiến bộ xã hội” (Vander Straeten, 1992) Một trong các

tác phẩm, Đào tạo CTXH: khảo sát quốc tế, được xuất bản năm 1950, là tác phẩm đầu tiên

trong năm nghiên cứu toàn diện về lĩnh vực này Tiếp đó, năm 1959, ECOSOC yêu cầu Tổng Thư ký thực hiện “Mọi việc có thể để có được sự tham gia của các nhân viên CTXH vào việc chuẩn bị và thực hiện chương trình cho các quốc gia kém phát triển” (Garigue, tr.21)

Những năm 1950 và 1960 là giai đoạn của các phong trào giành độc lập tại châu Phi, Caribe và các phần tại châu Á vẫn nằm dưới chế độ thực dân Hỗ trợ xã hội được xác định là một phần quan trọng trong việc chuẩn bị cho chính phủ tự trị, bởi rõ ràng người dân nuôi hy vọng sẽ có cuộc sống tốt đẹp hơn dưới chế độ tự trị Ví dụ, tại Jamaica, Norman Manly, một trong những “Người cha già của nền độc lập Jamaica”, thành lập Hội cứu trợ Jamaica năm

1937, một tổ chức cống hiến vì sự phát triển của cộng đồng Trong phong trào chính trị nổi lên vào thời kỳ bất ổn những năm 1930, Manly bảo đảm thực hiện Thoả thuận về thuế xuất khẩu chuối nhằm tài trợ cho các chương trình phát triển cộng đồng (Maxwell, 1993) Phát triển cộng đồng được chọn lựa vì sự đóng góp đối với sự cải thiện cộng đồng trong khi xây dựng được một lực lượng quần chúng mạnh mẽ đóng vai trò thiết yếu trong việc thúc đẩy phong trào tiến lên Điều này trở thành một phần trong CTXH và đào tạo CTXH tại Jamaica

ở cả trường Đại học Tây Ấn và Trung tâm đào tạo phúc lợi xã hội

Kỷ nguyên Bản địa hoá: Những năm 1970s

Cuộc chiến tranh tại Việt Nam đã rấy lên làn sóng phản đối tư tưởng thân Mỹ khắp nơi trên thế giới và những cuộc bàn luận về các mối nguy hiểm của chủ nghĩa đế quốc Một chiến dịch được thực hiện bởi những người trí thức, được bắt nguồn từ các tạp chí chuyên môn và các bài phát biểu tại các cuộc hội nghị, đã kịch liệt lên án hậu quả tồi tệ của việc vay mượn dập khuôn mô hình CTXH của Mỹ và Anh vào hoạt động của các khu vực Châu Phi, Châu Á và Châu Mỹ Latinh Tại một số nước, kết quả đạt được mới chỉ dừng lại ở sự phản đối, trong khi tại một số nước khác các nỗ lực bản địa hoá đã thực hiện các nghiên cứu địa phương đầy tính hữu ích, xây dựng các tài liệu giảng dạy cũng như phát triển thành công các

12

lý thuyết chuyên sâu về lĩnh vực văn hoá lần thứ nhất Cũng tại một số nước khác, hoạt động tẩy chay những ảnh hưởng của phương Tây diễn ra vô cùng mạnh mẽ Như được trình bày trong tiểu sử vắn tắt của Sattareh Farman Farmaian, cuộc cách mạng Hồi giáo tại Iran đã đưa tới hoạt động tiếp quản các trường đào tạo về CTXH diễn ra một cách mạnh mẽ Trong khi công tác bản địa hoá vẫn tiếp tục được quan tâm, đồng thời xuất hiện các nỗ lực nhiều chiều hướng tới nền độc lập toàn cầu và một làn sóng mới trong việc đúc rút những kinh nghiệm

từ sự sụp đổ của phe Chủ nghĩa cộng sản

CTXH tại Liên Xô, Trung Quốc và Việt Nam

Vào những năm 1920s, CTXH đã tồn tại ở Liên Xô cũ theo một dạng thức nào đó; trên thực tế, một số đại diện của Liên Xô đã tham gia Hội nghị quốc tế về CTXH lần thứ nhất tổ chức tại Paris năm 1928 Tại đây, họ đã phát biểu phản đối cách thức tiếp cận công tác từ thiện theo phương pháp cá nhân cũng như phản đối những ảnh hưởng của tôn giáo đối với CTXH (Hội nghị quốc tế về CTXH, 1929) Tuy nhiên, vào những năm 1930s, CTXH

“Bị lên án là một công cụ của giai cấp tư sản và cần phải loại bỏ” (Guzzetta, 1995, tr 197)

Quá trình khai phá diễn ra với tốc độ nhanh nhưng cũng không kém phần quan trọng diễn ra tại Trung Quốc cũng đưa tới kịch bản tương tự Hoạt động xã hội được công nhận đầu tiên tại Trung Quốc (như được ghi nhận trong văn học) là hoạt động xã hội về y tế tại khoa CTXH bệnh viện tại Bắc Kinh, thành lập năm 1921 bởi một nhân viên làm CTXH Hoa

Kỳ, Ida Pruitt Bộ phận này cung cấp các dịch vụ nghiên cứu xã hội, công tác thích ứng, tái định cư, bên cạnh đó, đào tạo dịch vụ được tổ chức cho các nhân viên CTXH - có thể coi đây là công việc đào tạo đầu tiên tại Trung Quốc Các giáo sư Hoa Kỳ đến từ Princeton thành lập khoa xã hội học tại Đại học Yanjing (hiện giờ là Bắc Kinh) năm 1922 Một chuyên khoa mà vài năm sau đó đã trở thành Khoa xã hội học và dịch vụ xã hội (Leung, 1995)

Sau khi Đảng Cộng sản lên nắm quyền vào năm 1949, tất cả các môn khoa học xã hội, bao gồm các môn học về giai cấp tư sản và chủ nghĩa tư bản bị cấm dạy tại các trường Đại học của Trung Quốc cho tới năm 1952 Trong suốt gần 30 năm, không có bất cứ mối liên hệ nào giữa Trung Quốc và thế giới bên ngoài trong lĩnh vực CTXH Sau khi Trung Quốc cho phép giảng dạy trở lại các môn học trong lĩnh vực khoa học xã hội tại các trường Đại học kể từ đầu những năm 1980s, công tác thăm dò bắt đầu được thực hiện

13

Tính tới năm 1988, có bốn trường Đại học được Nhà nước cho phép tổ chức các khoá đào tạo về CTXH; và cũng kể từ thời điểm này, các cuốn sách và tạp chí bắt đầu đề cập tới thuật ngữ “Công tác xã hội” (Leung, 1995) Trường Đại học Hồng Kông hợp tác với trường Đại học Trung Sơn của Trung Quốc thực hiện dự án kéo dài 3 năm có nội dung về phát triển công tác giảng dạy và nghiên cứu Các học giả Trung Quốc được cho phép tham dự các hội nghị quốc tế bàn về CTXH; và năm 1988, Trung Quốc đã đăng cai tổ chức Hội nghị về Đào tạo CTXH trong khu vực Châu Á – Thái Bình Dương (Leung, 1995) Mặc dù, các hoạt động tại Trung Quốc vẫn bị kiểm soát chặt chẽ hơn so với tại Đông Âu, song đã đưa tới những bước phát triển nhanh chóng kể từ giữa những năm 1980s

Tại Việt Nam, CTXH có thể được coi là khởi đầu bởi một số hoạt động của trường Đại học Caritas với dòng đạo Thiên Chúa St Vincent de Paul cộng tác với tổ chức Chữ Thập Đỏ dạy CTXH cho một số y tá của bệnh viện Bạch Mai năm 1949 với mục đích giúp

đỡ tù nhân Việt Nam chữa bệnh tại bệnh viện Vào những năm 1960-1970, CTXH được dạy thành một nghề tại Sài gòn ở mức cán sự Sau năm 1975, ngành CTXH cũng như tại Liên

Xô và Trung Quốc đã không được công nhận là một ngành học Vào những năm 1990, CTXH được quan tâm vì ngành này có một số đóng góp trong các lĩnh vực phát triển cộng đồng, phụ nữ và trẻ em Năm 2004, ngành này bắt đầu được đào tạo ở cấp bậc đại học Năm

2010, Thủ tướng phê duyệt Đề án Phát triển Nghề CTXH giai đoạn 2010-2020 Năm 2011,

Bộ Y Tế quyết định phê duyệt Đề án "Phát triển Nghề CTXH trong ngành Y Tế giai đoạn 2011-2020"

II Cơ sở khoa học công tác xã hội

1 Định nghĩa công tác xã hội

Hiện nay có nhiều định nghĩa khác nhau về CTXH:

Định nghĩa của Hiệp hội quốc gia nhân viên CTXH Mỹ (NASW - 1970): "CTXH là một chuyên ngành để giúp đỡ cá nhân, nhóm hoặc cộng đồng tăng cường hay khôi phục việc thực hiện các chức năng xã hội của họ và tạo những điều kiện thích hợp nhằm đạt được các mục tiêu đó"

14

Định nghĩa của Hiệp hội nhân viên CTXH Quốc tế thông qua tháng 7 năm 2000 tại Montréal, Canada (IFSW): "Nghề CTXH thúc đẩy sự thay đổi xã hội, giải quyết vấn đề trong mối quan hệ của con người, tăng năng lực và giải phóng cho người dân nhằm giúp cho cuộc sống của họ ngày càng thoải mái, dễ chịu Vận dụng các lý thuyết về hành vi con người

và hệ thống xã hội, CTXH tương tác vào những điểm giữa con người với môi trường của họ Nhân quyền và Công bằng xã hội là các nguyên tắc căn bản của Nghề"

Bản dịch Định nghĩa mới về CTXH của Quốc tế (7/2014) – Người dịch : Lê Chí An:

“CTXH là một nghề thực hành và là một khoa học thúc đẩy sự tiến bộ và phát triển xã hội,

sự cố kết xã hội và tăng quyền lực và giải phóng người dân Các nguyên tắc công bằng xã hội, quyền con người, tinh thần trách nhiệm chung và tôn trọng sự đa dạng là trọng tâm của nghề CTXH Vận dụng những lý thuyết của CTXH, khoa học xã hội, khoa học nhân văn và kiến thức bản địa; CTXH vận động/thu hút người dân và các tổ chức nhận diện những thách thức trong cuộc sống và tăng cường an sinh cho con người.”

Tóm lại “CTXH” là một chuyên ngành để giúp đỡ cá nhân, nhóm và cộng đồng tăng cường hay khôi phục việc thực hiện các chức năng xã hội của họ và tạo những điều kiện thích hợp nhằm đạt được các mục tiêu đó Nghề CTXH thúc đẩy sự thay đổi xã hội, giải quyết vấn đề trong mối quan hệ của con người, tăng năng lực và giải phóng cho người dân nhằm giúp cho cuộc sống của họ ngày một tốt hơn Vận dụng các lý thuyết về hành vi con người và hệ thống xã hội, CTXH tương tác vào những điểm giữa con người với môi trường của họ Nhân quyền và Công bằng xã hội là các nguyên tắc căn bản của nghề" Như vậy,

CTXH thúc đẩy sự thay đổi xã hội CTXH là một nghề chuyên nghiệp nhằm hỗ trợ, giúp

đỡ những người gặp khó khăn hoặc những người bị đẩy ra ngoài xã hội (người nghèo, người khuyết tật, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, phụ nữ, người già ) Sứ mạng của ngành CTXH là

nỗ lực hành động nhằm giảm thiểu:

• Những rào cản trong xã hội

• Sự bất công

• Sự bất bình đẳng

15

CTXH tiếp cận các vấn đề này thông qua các hoạt động nhằm giúp đỡ các cá nhân và gia đình, nhóm, và cộng đồng tự giải quyết các vấn đề của mình với hệ thống lý thuyết và thực hành riêng

2 Vai trò của công tác xã hội

2.2 Giúp con người phù hợp với môi trường

Nghề CTXH luôn quan tâm tới môi trường sống của những người được giúp đỡ Môi trường sống bao gồm: môi trường tự nhiên, gia đình, bạn bè, họ hàng, hàng xóm, nhà trường, cơ quan và đồng nghiệp, chính quyền địa phương và hệ thống luật pháp )

2.3 Tăng năng lực

Là một tiến trình nhân viên CTXH sử dụng những kiến thức, kỹ năng và phương pháp giúp thân chủ phát hiện vấn đề mà họ đang gặp phải và xác định những nguồn lực cần thiết để giải quyết vấn đề giúp họ phát triển

3 Chức năng của công tác xã hội

CTXH có 04 chức năng là phòng ngừa, trị liệu, phục hồi và phát triển

3.1 Chức năng phòng ngừa

CTXH ngoài việc giải quyết các vấn đề xã hội thì việc ngăn ngừa những vấn đề mới phát sinh cũng là nhiệm vụ rất quan trọng Đề làm được việc này, công tác nghiên cứu và dự báo xu hướng vận động của xã hội cần được làm tốt, tiếp theo là vận động, tư vấn để chính quyền có những chính sách phù hợp đê ngăn ngừa sự phát sinh các vấn đề xã hội

16

3.2 Chức năng trị liệu

Đối với các vấn đề xã hội đang tồn tại thì nhiệm vụ của ngành CTXH là góp phần giải quyết các vấn đề đó thông qua việc cung cấp các dịch vụ xã hội như: chăm sóc sức khoẻ, cải thiện tình hình kinh tế & việc làm, hạ tầng cơ sở, nước sạch vệ sinh môi trường, hỗ trợ tâm lý tình cảm

4 Phương pháp công tác xã hội

Phương pháp CTXH là phương pháp sử dụng các lý thuyết và thực hành CTXH chuyên nghiệp nhằm thực hiện vai trò và chưc năng của CTXH Phương pháp CTXH bao gồm:

4.1 Công tác xã hội với cá nhân

CTXH với cá nhân là phương pháp làm việc trực tiếp với cá nhân/một người CTXH với cá nhân sử dụng các lý thuyết tâm lý học, xã hội học, triết học ứng dụng cho CTXH cũng như các lý thuyết được xây dựng nên trong quá trình thực hành CTXH Đó là phương pháp nhân viên CTXH sử dụng đề giải quyết vấn đề của từng cá nhân

4.2 Công tác xã hội với nhóm

CTXH nhóm hoặc được sử dụng để giải quyết vấn đề của một nhóm người có chung một vấn đề với kinh nghiệm của từng người hoặc dùng một nhóm nguời có chung một vấn

đề giải quyết vấn đề của từng người CTXH nhóm cũng sử dụng lý thuyết và thực hành CTXH cho nhóm

17

4.3 Phát triển cộng đồng

CTXH cộng đồng coi cộng đồng như một hệ thống có những vấn đề nhất định có thể được chẩn đoán, được giải quyết như đối với một cá nhân CTXH cộng đồng còn được coi là phát triển cộng đồng có những lý thuyết riêng như lý thuyết phát triển xã hội, phát triển cộng đồng, lý thuyết cấp tiến và phê phán, lý thuyết về phụ nữ học, v.v Trong phát triển cộng đồng cũng sử dụng các lý thuyết được dùng cho CTXH với cá nhân, với nhóm hư lý thuyết

hệ thống, lý thuyết kết cấu xã hội, tâm lý xã hội, lý thuyết nhận thức hành vi, v.v

5 Giá trị trong công tác xã hội

Các giá trị của CTXH tập trung vào ba lĩnh vực chung: các giá trị về con người, các giá trị về CTXH trong mối quan hệ với xã hội, và các giá trị về ứng xử chuyên môn

5.1 Các giá trị về con người

Những giá trị chung của nghề nghiệp phản ánh các ý tưởng cơ bản của các nhân viên CTXH về bản chất của nhân loại và bản chất của sự thay đổi – “Các giá trị cốt lõi của dịch

vụ, công bằng xã hội, phẩm giá và giá trị của con người, tầm quan trọng của các mối quan

hệ, tính nguyên vẹn và năng lực của con người” Đánh giá phẩm giá và giá trị của tất cả mọi người bất kể ở giai đoạn nào trong cuộc đời, lối sống và tín ngưỡng của họ là điều cần thiết khi thực hiện CTXH Các nhân viên CTXH ủng hộ các quyền tiếp cận các dịch vụ và tham gia đưa ra quyết định của các thân chủ Họ kết hợp các nguyên tắc tự quyết định, không phán xét, đảm bảo tính bí mật trong khi làm việc với các thân chủ

5.2 Các giá trị về CTXH trong mối quan hệ với xã hội

Các nhân viên CTXH hoạt động vì công bằng xã hội Các nhân viên CTXH đấu tranh với sự không công bằng và bất công xã hội Họ phải cam kết thực hiện nghề nghiệp để làm cho cuộc sống trong xã hội nhân đạo hơn và đáp ứng được nhiều hơn nhu cầu của con người Nâng cao các chương trình xã hội và cải tiến các chính sách xã hội phản ánh hoạt động của nhân viên CTXH

5.3 Các giá trị ứng xử nghề nghiệp

Các nhân viên CTXH đánh giá sức mạnh và tiềm năng của thân chủ phát triển sự hợp tác

để đưa ra các giải pháp sáng tạo Các nhân viên CTXH cũng luôn cần đánh giá chất lượng sự

18

thực hiện nhiệm vụ của bản thân, hiệu quả hoạt động nghề nghiệp của mình Thêm vào đó, nhân viên CTXH cũng chịu trách nhiệm về những hành vi đạo đức và luôn có ý thức phát triển chuyên môn cho mình

Hành vi của nhân viên CTXH luôn bị ảnh hưởng bởi các hệ thống giá trị khác nhau Những hệ thống này bao gồm các giá trị cá nhân, các giá trị của các nhóm mà họ tham gia vào (như nhóm tôn giáo, xã hội và văn hóa) và giá trị nghề nghiệp của mình (Mendoza, 1999)

Nhân viên CTXH cần lưu ý và cần biết mình nên hành động gì trong một số tình huống sau:

- Mâu thuẫn giữa các giá trị về cá nhân/văn hóa và công việc của nhân viên CTXH

- Mâu thuẫn giá trị của thân chủ với các giá trị nghề nghiệp Khi này Nhân viên CTXH cần biết mình nên làm gì

- Có sự khác biệt giữa giá trị của thân chủ và giá trị nghề nghiệp: giá trị của thân chủ

có sự không phù hợp với giá trị nghề nghiệp CTXH và có thể gây ra sự bất lợi cho chính họ

- Trong trường hợp mâu thuẫn các giá trị tích cực, giá trị nào sẽ được ưu tiên

6 Quy tắc đạo đức quốc tế dành cho nhân viên công tác xã hội

Các tiêu chuẩn đạo đức chung của các nhân viên CTXH được dựa trên Quy tắc Đạo đức Quốc tế dành cho Nhân viên CTXH chuyên nghiệp được IFSW thông qua vào năm

1976 Theo IFSW, dựa vào Tuyên bố Quốc tế về các Nguyên tắc Đạo đức trong CTXH, nhân viên CTXH cần tuân thủ các tiêu chuẩn về ứng xử đạo đức sau (Sowers & Rowe, 2007)

6.1 Các tiêu chuẩn chung về ứng xử đạo đức

• Nỗ lực hiểu biết thân chủ cũng như hệ thống thân chủ, và những yếu tố ảnh hưởng đến hành vi và dịch vụ cần có

• Ủng hộ và nâng cao các giá trị, hiểu biết và phương pháp nghề nghiệp, kiềm chế trước bất kỳ hành vi nào ảnh hưởng đến chức năng nghề nghiệp

• Nhận ra các giới hạn về nghề nghiệp và cá nhân

• Khuyến khích sử dụng tất cả sự hiểu biết và kỹ năng liên quan

• Áp dụng các phương thức liên quan để phát triển thông qua hiểu biết

19

• Đóng góp ý kiến chuyên môn về sự phát triển các chính sách và chương trình nâng cao chất lượng cuộc sống trong xã hội

• Xác định và hiểu những yêu cầu xã hội

• Xác định và có hiểu biết bản chất của vấn đề xã hội thuộc cá nhân, nhóm, cộng đồng, quốc gia, và quốc tế

• Xác định và có hiểu biết công việc của nghề CTXH

• Cần đảm bảo sự rõ ràng minh bạch những lời phát biểu hay những hành động

dù là cá nhân hay đại diện cho hiệp hội, cơ quan tổ chức chuyên nghiệp

6.2 Các tiêu chuẩn công tác xã hội tương ứng với các thân chủ

Có trách nhiệm với các thân chủ trong khuôn khổ yêu cầu đạo đức đặt ra

Duy trì quyền của thân chủ đối với mối quan hệ tin tưởng, riêng tư và bí mật, và sử dụng thông tin có trách nhiệm Thu thập và chia sẻ thông tin hoặc dữ liệu liên quan đến thân chủ cần được thông báo Không được phép tiết lộ bất kỳ một thông tin nào nếu thân chủ không tán thành, ngoại trừ những thông tin mà thân chủ không chịu trách nhiệm hoặc có thể ảnh hưởng nghiêm trọng Thân chủ có thể được xem các hồ sơ ghi chép liên quan đến họ

Tôn trọng các mục tiêu cá nhân và sự khác biệt của các thân chủ Các cơ quan dịch vụ nghề nghiệp có trách nhiệm trợ giúp thân chủ thúc đẩy hành động cá nhân và sẵn sàng giúp

đỡ mọi thân chủ, giúp đỡ thân chủ hiểu được mối quan hệ nghề nghiệp và sử dụng chúng đề đáp ứng mong muốn và nhu cầu của họ

Giúp đỡ thân chủ – cá nhân, nhóm, cộng đồng hoặc xã hội – để tự hoàn thành và đạt được khả năng cao nhất trong các giới hạn các quyền tương ứng của những người khác Dịch

vụ này phải dựa trên sự giúp đỡ thân chủ hiểu và sử dụng mối quan hệ công việc, để thúc đẩy những nhu cầu và quan tâm chính đáng của thân chủ

6.3 Các tiêu chuẩn công tác xã hội tương ứng với các cơ quan và các tổ chức

• Làm việc và hợp tác với các cơ quan và tổ chức mà các chính sách, thủ tục và các hoạt động của nó trực tiếp hướng đến sự giúp đỡ và khuyến khích cung cấp dịch vụ đầy

đủ phù hợp với các nguyên tắc đạo đức của IFSW

20

• Có trách nhiệm tiến hành những mục đích đã xác định và các chức năng của cơ quan hoặc các tổ chức, góp phần vào sự phát triển các chính sách, thủ tục và thực hiện đúng đắn để đạt được các tiêu chuẩn tốt nhất có thể

• Duy trì trách nhiệm đối với thân chủ, đề xuất những sự thay đổi mong muốn

về các chính sách, thủ tục và thực hiện thông qua cơ quan và các kênh tổ chức thích hợp Nếu không đạt được các biện pháp khắc phục cần thiết thì đề xuất lên cơ quan cao hơn

• Đảo bảo trách nhiệm giải trình nghề nghiệp cho thân chủ và cộng đồng về tính hiệu quả trong cung cấp dịch vụ

• Sử dụng nguyên tắc đạo đức để chấm dứt việc thực hiện không có nguyên tắc các chính sách, thủ tục và quy trình, dịch vụ, những cái làm ảnh hưởng đến đạo đức nghề CTXH

6.4 Các tiêu chuẩn công tác xã hội tương ứng với đồng nghiệp

• Chấp nhận sự giáo dục, đào tạo và thực hiện của các đồng nghiệp cũng như các chuyên gia CTXH từ những cơ quan khác, các liên đoàn, tổ chức nghề nghiệp

• Chấp nhận có các ý kiến khác nhau và cách thức thực hiện công việc của các đồng nghiệp, chuyên gia CTXH, bảy tỏ nhận xét thông qua các kênh có trách nhiệm

• Thúc đẩy và chia sẻ hiểu biết, kinh nghiệm và ý kiến với đồng nghiệp, chuyên gia CTXH, các tình nguyện viên vì mục đích phát triển chung

• Thúc đẩy sự minh bạch những vi phạm về các tiêu chuẩn và đạo đức nghề nghiệp trong hay ngoài tổ chức nghề nghiệp và thu hút sự tham gia kiểm soát cả từ phía thân chủ

• Bảo vệ đồng nghiệp qua việc chống lại những hành động không công bằng

6.5 Các tiêu chuẩn tương ứng với nghề nghiệp

• Duy trì các giá trị, các nguyên tắc đạo đức, sự hiểu biết và phương thức về nghề nghiệp và đóng góp vào việc làm sáng tỏ và cải tiến chúng

• Ủng hộ các tiêu chuẩn nghề nghiệp về thực hiện và công việc để cải tiến chúng

• Bảo vệ nghề nghiệp khỏi những phán xét không hợp lý, tăng cường uy tín nghề nghiệp

III Sự hình thành và những quan điểm về lý thuyết công tác xã hội

1 Sự hình thành của lý thuyết công tác xã hội

CTXH đã được hình thành như một nghề giúp đỡ con người có vấn đề liên quan đến chức năng xã hội (là các chức năng của con người liên quan đến mối quan hệ xã hội) tại một

số quốc gia như ở Mỹ, Anh, Pháp, Úc, Ca-na-đa v.v Tại đây có những người hành nghề CTXH, thân chủ của họ và có những cơ quan CTXH Lý thuyết CTXH đã dần dần được hình thành trong quá trình thực hiện CTXH Chính thực tiễn hành nghề CTXH đã tạo dựng nên lý thuyết CTXH

Sự phát triển của CTXH đến đâu đã hình thành nên lý thuyết CTXH tới đó Song, tại một quốc gia như Việt Nam hiện nay, khi CTXH chưa thực sự là một ngành, một nghề, khi người ta muốn ứng dụng CTXH, muốn sử dụng lý thuyết CTXH, người ta lại phải thực hiện một quá trình ngược lại, phải xem xét lý thuyết này phù hợp đến đâu với văn hóa dịa phương, truyền thống địa phương, có lơi ích như thế nào và lợi ích đến đâu cho người dân địa phương Việc ứng dụng này đòi hỏi trước hết sự hiểu biết tương đối thấu đáo về thực trạng các lý thuyết đang được đa số chấp nhận

Vào các thập kỷ 1950-1960, người ta có nghiên cứu để xem can thiệp CTXH có hiệu quả như thế nào đối với các lý thuyết được ứng dụng theo như lý thuyết đó nêu lên Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện nay thường tập trung vào hiệu quả của dịch vụ với những mục tiêu rõ rệt chứ không đánh giá lý thuyết nào tốt hơn lý thuyết nào

2 Khái niệm lý thuyết công tác xã hội

2.1 Lý thuyết công tác xã hội

Khái niệm lý thuyết trong CTXH bao gồm “mô hình” (models), “bối cảnh” (perspectives), và “lý thuyết giải thích hiện tượng” (explanatory theories)

22

“Mô hình” mô tả một cách chung nhất cái gì thường xảy ra trong thực hành, nêu lên tình huống bao quát nhất, và đưa ra một dạng cấu trúc cho ý tưởng Mô hình đúc kết các nguyên tắc và loại hình của hoạt động, giúp cho thực hành có một dáng dấp nhất định Mô hình cung cấp cho nhân viên CTXH ý tưởng để kết cấu và tổ chức tiếp cận cho một tình huống phức tạp Thí dụ về mô hình: “Mô hình thực hành nhiệm vụ tập trung”

“Bối cảnh” nêu lên các giá trị và quan điểm về thế giới ta sống giúp cho người trong cuộc tổ chức ý nghĩ của mình đủ để làm chủ bản thân mình khi vào cuộc Bối cảnh giúp ta suy nghĩ một cách có tổ chức về cái gì đang xảy ra Ứng dụng các bối cảnh khác nhau giúp

ta có cách nhìn từ nhiều góc độ khác nhau về một tình huống nào đó Thí dụ về bối cảnh:

“Bối cảnh các lý thuyết hệ thống”, “Bối cảnh nữ giới” (feminist)

“Lý thuyết giải thích hiện tượng” giải thích vì sao một hành động lại dẫn đến kết quả hay hậu quả nào đó, xác định tình huống để xảy ra hành động Có người sử dụng từ trị liệu

vì ở đây có ý nghĩa nguyên nhân và hậu quả Lý thuyết cho ta biết cái gì hoạt động, cái gì xảy ra Thí dụ về lý thuyết: “Lý thuyết nhận thức hành vi”

Mô hình, bối cảnh hay lý thuyết giải thích hiện tượng đều cùng quan trọng trong một loại lý thuyết nhất định Thực hành CTXH trong một thế giới phức tạp cần có các bối cảnh

và các lý thuyết giải thích cho một mô hình hướng dẫn hành động thực hành Lý thuyết bao gồm lý thuyết nói lên CTXH là gì, lý thuyết nói lên thực hiện CTXH như thế nào, và lý thuyết của thế giới thân chủ

2.2 Lý thuyết thực hành

CTXH là một nghề thực hành Do đó, lý thuyết CTXH cũng là lý thuyết thực hành

Lý thuyết thực hành là một loại lý thuyết hướng dẫn hành động của nhân viên CTXH, giúp

họ giải thích hành động của mình bằng cách trả lời các câu hỏi “Vì sao?” hay “Như thế nào?”

Nhân viên CTXH giúp thân chủ giải quyết một số vấn đề chức năng xã hội cũng như bác sĩ giúp bệnh nhân chữa bệnh; họ phải tiếp cận thân chủ, đánh giá tình hình vấn đề của thân chủ, đưa ra các phương án can thiệp, lựa chọn phương án can thiệp, thực hiện can thiệp, đánh giá kết quả can thiệp và kết thúc quá trình can thiệp Để làm tất cả các việc đó, nhân viên CTXH cần có lý thuyết hướng dẫn cho các công đoạn hành động của mình

23

Rất nhiều ý tưởng lý thuyết đã giúp hình thành lý thuyết CTXH thực hành Song, giá trị của từng lý thuyết cho thực hành vẫn còn là vấn đề tương đối Người ta cũng có so sánh các loại lý thuyết khác nhau trong CTXH với cá nhân, với nhóm, với cộng đồng và các hệ thống vĩ mô Song, ý kiến về sự so sánh này cũng chưa có sự thống nhất Lý thuyết về “trị liệu gia đình” (family therapy) và “chăm sóc tại nhà” (residential care) có thể được ứng dụng rộng rãi hơn trong CTXH

3 Phân loại lý thuyết

Vấn đề đầu tiên là nhân viên CTXH có quan tâm thường xuyên đến lý thuyết CTXH không, có biết cái gì đang xảy ra, đang được đổi mới về lý thuyết CTXH không? Câu trả lời

là không Thường nhân viên CTXH thực hành nghiệp vụ của mình với thói quen nghề nghiệp và với yêu cầu của cơ quan dịch vụ thuê mình Bởi lẽ đó, không mấy người biết có cái gì mới về lý thuyết CTXH trong những năm gần đây (đầu thiên niên kỷ này) Điều này cũng nói lên vậy lý thuyết CTXH cần như thế nào cho thực hành

Vấn đề thứ hai là lý thuyết CTXH có cái gì mới không, nhất là mới vào thời kỳ đầu thiên niên kỷ này Câu hỏi này có người cho là chưa có gì mới, có người cho là đã có cái mới Nếu có cái mới thì có lẽ đó là lý thuyết về “kết cấu xã hội” (social construction) Nhiều người cho rằng CTXH vào đầu thiên niên kỷ này vẫn giữ những lý thuyết truyền thống của

nó Song, những lý thuyết này được trình bầy dưới dạng mới thôi

Vấn đề thứ ba là CTXH có sự tranh luận giữa CTXH với cá nhân và CTXH với cộng đồng và các hệ thống vĩ mô Điều này dẫn đến nhận xét là CTXH ngày nay bao gồm cả CTXH với cá nhân và CTXH với cộng đồng và các hệ thống vĩ mô lớn hơn CTXH với giá đình và với nhóm được xếp như một sự chuyển tiếp phát triển lý thuyết CTXH

Chính với cách nghĩ này, tài liệu này trình bày lý thuyết CTXH thành hai phần riêng

là CTXH truyền thống (cá nhân và nhóm) và CTXH cộng đồng & phát triển xã hội

Lý thuyết CTXH truyền thống được sử dụng chủ yếu cho bệnh nhân tại bệnh viện hay tại cac cơ sở khám chữa bệnh Lý thuyết CTXH cộng đồng & phát triển xã hội có thể được sử dụng trong các chương trình y tế cộng cộng

• Hệ thống sinh thái (systems and ecological perspectives)

• Tâm lý xã hội và kết cấu xã hội (social psychology and social construction)

• Nhân văn, sinh tồn và tâm linh (humanism, existentialism and spiritualism)

CTXH cộng đồng & phát triển xã hội bao gồm:

• Phát triển xã hội và cộng đồng (social and community development)

• Cấp tiến và phê phán (radical and critical perspectives)

• Giải phóng phụ nữ (feminist)

• Chống phân biệt đối xử và vấn đề văn hóa dân tộc (anti-discrimination and cultural and ethnic sensitivity)

• Nâng cao quyền lực và cổ động ủng hộ (empowerment and advocacy)

• Lý thuyết CTXH dựa trên duy vật biện chứng

Ngoài ra, lý thuyết được hiểu theo hai kiểu chính: Có loại lý thuyết chính thức (formal), có loại lý thuyết không chính thức (informal) Lý thuyết chính thức là lý thuyết được viết ra và được tranh luận trong giới chuyên môn Lý thuyết không chính thức là lý thuyết đúc rút từ kinh nghiệm, từ dân gian Lý thuyết không chính thức mang tính “quy nạp” (induction) khái quát hóa một trường hợp cụ thể Quy nạp là quá trình ngược lại của “suy diễn” (deduction) là quá trình suy ra từ một lý thuyết cho một trường hợp cụ thể

Các kiểu lý thuyết Lý thuyết chính thức Lý thuyết phi chính thức

Các lý thuyết về

CTXH là gì?

Những đánh giá thành văn chính thức xác dịnh bản chất

và các mục đích của an sinh xã hội

Những giá trị văn hoá, đạo đức, chính trị của các nhà thực hành CTXH xác định những chức năng của CTXH

Các lý thuyết về Những lý thuyết thực hành Những lý thuyết hoạt động thực

25

việc thực hiện

CTXH như thế nào?

thành văn hành bất thành văn và có nguồn

gốc về mặt quy nạp được tạo dựng

từ những hoạt động trải nghiệm Các lý thuyết về

4 Một số quan điểm khác về lý thuyết thực hành công tác xã hội

4.1 Các nhóm quan điểm trong lý thuyết thực hành công tác xã hội

Có hai cách nhìn về tri thức CTXH là cách nhìn khoa học (positivist) và cách nhìn giải thích (interpretivist) Từ đó, có bốn cách giải thích tri thức tác động lên lý thuyết thực hành CTXH là “dựa trên bằng chứng” (evidence based), “kết cấu xã hội” (social construction), “nâng cao quyền lực” (empowerment) và “quan điểm thực tế” (realist views) Trong đó, cách giải thích tri thức tác động lên lý thuyết thực hành là kết cấu xã hội là được

sử dụng rộng rãi hơn cả

Kết cấu xã hội (social constructtion) là một khái niệm xã hội học cho rằng các vấn đề

xã hội khác với thế giới tự nhiên ở chỗ coi “thực tế” (reality) là một tri thức xã hội hướng dẫn hành vi của ta nhưng mỗi người lại có cách nhìn khác nhau về nó Người ta có thể tiến tới sự chia sẻ cách nhìn về “thực tế” thông qua các quá trình xã hội khác nhau; chúng tổ chức ra cách nhìn này và làm cho cách nhìn này khách quan hơn Chính kết cấu xã hội tạo ra

ý nghĩa chính trị của lý thuyết Các nhóm quyền lợi khác nhau có thể có sự chia sẻ khác nhau về tri thức xã hội Có ba cách nhìn về CTXH từ ba góc của một tam giác: 1 Cách nhìn trị liệu phản xạ (reflexive-therapeutic views), 2 Cách nhìn tập thể xã hội chủ nghĩa (Socialist-collective views), 3 Cách nhìn cá thể cải tổ (Individualist-reformist views)

Cách nhìn trị liệu phản xạ (reflexive-therapeutic views):

Dominelli (2002) còn gọi cách nhìn này là lấy trị liệu làm tiếp cận để giúp đỡ (therapeutic helping approaches) Cách nhìn này tìm kiếm sự thoải mái (wellbeing) nhất cho

cá nhân, nhóm và cộng đồng bằng cách nâng cao và hỗ trợ sự phát triển và sự tự khẳng định mình (self fulfilment) Một vòng xoắn quan hệ giữa nhân viên CTXH và thân chủ làm thay

26

đổi ý nghĩ của thân chủ và giúp nhân viên CTXH tác động vào nó (ý nghĩ) Ngược lại, vòng xoắn quan hệ này cũng tác động vào nhân viên CTXH giúp nhân viên CTXH hiểu rõ hơn về thế giới họ đang sống (thế giới của nhân viên CTXH và thân chủ) Qua đó, nhân viên CTXH

có thêm được kinh nghiệm nghề nghiệp Mối quan hệ qua lại trong trị liệu này làm cho nó có tính chất phản xạ; nó đáp ứng được quan tâm của nhân viên CTXH mong muốn có thêm được hiểu biết và kinh nghiêm trong thực hành; nó giúp thân chủ có được năng lực kiềm chế cảm xúc và cách sống của mình Năng lực này làm cho con người có thể vượt lên sự thống khổ và thiệt thòi của bản mình Cách nhìn này trong CTXH là cách nhìn đòi hỏi sự song hành của triết lý kinh tế, chính trị, xã hội, dân chủ và phát triển xã hội hướng tới sự hoàn thiện của cá nhân và xã hội Song cách nhìn này có thể bị chyển dịch bởi hai cách nhìn sau đây

Cách nhìn tập thể xã hội chủ nghĩa (Socialist-collective views):

Cách nhìn này tìm kiếm sự hợp tác và giúp đỡ lẫn nhau trong xã hội để nhóm người

bị đàn áp và yếu thế thu hoạch được sức mạnh (power) cho cuộc sống của mình Dominelli (2002) gọi tiếp cận này là “tiếp cận nổi loạn” (emancipatory approaches) bởi vì nó giải phóng con người khỏi sự áp bức Pease và Fook (1999) gọi nó là “tiếp cận chuyển hóa” (transformational) bởi vì nó tìm cách thay đổi xã hội vì lợi ích của những người bi áp bức Tiếp cận này đề cao công lý xã hội; nó mang tính triết lý xã hội chủ nghĩa, triết lý của kinh

tế kế hoạch hóa và triết lý của cung ứng xã hội tạo ra sự công bằng ngang bằng giữa mọi người (equality) và công bằng xã hội

Cách nhìn cá thể cải tổ (Individualist-reformist views):

Cách nhìn này coi CTXH là một dạng dịch vụ phúc lợi xã hội cho các cá nhân trong các xã hội Nó đáp ứng các nhu cầu cá nhân và cải thiện dịch vụ bao gồm cả dịch vụ CTXH;

nó làm cho dịch vụ được thực hiện một cách có hiệu quả hơn Dominelli (2002) gọi cách nhìn này là tiếp cận duy trì (maintenance approaches) vì nó nhằm duy trì trật tự xã hội và các nền tảng xã hội (social fabric), duy trì nhân dân trong các giai đoạn khó khăn mà họ phải trải nghiệm để họ có thể phục hồi được sự cân bằng Cách nhìn này triết lý kinh tế chính trị tự do (hay hợp lý) trong đó có tự do cá nhân trong kinh tế thị trường được bảo vệ bởi luật pháp

- Phát triển xã hội

- Hệ thống

- Lý thuyết - Kết cấu - Nữ giới học - Nhânh thức hành vi

- Mô hình - Khủng hoảng - Nâng cao vai trò - Nhiệm vụ tập trung

Chính tương tác xã hội của các thành phần trong các vòng quan hệ tương tác, nhất là quan hệ tương tác giữa thân chủ, nhân viên CTXH và cơ quan dịch vụ CTXH đã tạo thành lý thuyết CTXH Nhân viên CTXH là người sử dụng các lý thuyết CTXH phục vụ thân chủ trong bối cảnh của một cơ quan dịch vụ CTXH Chất liệu để xây dựng lên lý thuyết CTXH trước hết phải từ thân chủ và từ bối cảnh thực hành giúp cho nhân viên CTXH đánh giá việc ứng dụng các lý thuyết, phát triển lý thuyết hay xây dựng lý thuyết mới

Trong điều kiện Việt Nam chưa có nhiều cơ sở được coi là cơ sở dịch vụ CTXH và trên thực tế, cũng chưa có nhiều thân chủ sử dụng dịch vụ CTXH đúng nghĩa trên thực tế So với nhu cầu thực tế của xã hội, Việt Nam chưa có nhiều người được đào tạo về CTXH theo hướng chuyên nghiệp hoặc một vài phòng tư vấn chủ yếu là tư vấn tâm lý có mặt nhân viên CTXH Những nhân viên này chưa mấy vận dụng các lý thuyết CTXH cho các thân chủ của mình

Trong quá trình xây dựng nghề CTXH tại Việt Nam, việc đầu tiên cần có quyết định coi CTXH là một nghề chính thức Song, việc có được quyết định này cũng cần có bằng chứng về nhu cầu cần dịch vụ CTXH trong nhân dân, cần có thân chủ cho những người hành nghề CTXH Bệnh viện là nơi nhân viên CTXH có thể hành nghề CTXH với bệnh nhân, song cũng chưa có khảo sát nào để nói lên sự cần thiết này và cũng chưa có quyết tâm cho việc này Ngành Lao động Thương binh và Xã hội có mong muốn, coi nhân viên CTXH là

28

nhân lực cho ngành này Song, các hoạt động truyền thống của ngành và kiến thức cũng như

kỹ năng CTXH có mối quan hệ thế nào cũng chưa chứng minh được rõ ràng Vấn đề ở đây,

là làm thế nào để tri thức và kỹ năng CTXH truyền thống đã được vận dụng tại các quốc gia khác, có thể phát triển nghề này có chỗ đứng ở Việt Nam

4.2 Tranh luận về “hình mẫu” (paradigm) của công tác xã hội

Câu hỏi được đặt ra là có một hình mẫu chung nào cho CTXH không? Kuhn (1970) dùng từ paradigm (hình mẫu) để nói cách nhìn chung về bản chất hiện tượng vật lý hay tự nhiên trong khoa học Ông cho rằng các hoạt động khoa học như phương pháp nghiên cứu, thực nghiệm, xây dựng lý thuyết, v.v đều được xây dựng trên một mẫu hình nhất định Cách mạng khoa học kỹ thuật làm thay đổi thế giới quan về kết cấu của các hiện tượng; nó làm thay đổi quan niệm về hiện tượng và hình thành ra “hình mẫu” mới Như vậy, “hình mẫu” được coi là một loại hình (pattern) hay một khuôn mẫu (template)

Cách nhìn về nghề CTXH về phạm vi tri thức của CTXH được coi là hình mẫu của CTXH Hiện nay, CTXH ở các nước phương Tây được coi là hình mẫu lý tưởng cho các quốc gia khác trên thế giới Nhưng, ngay CTXH của Pháp và của Mỹ cũng có nhiều điểm khác nhau; có thể coi CTXH của Pháp và của Mỹ trong chung một hình mẫu không? Hoặc

có thể coi CTXH ở các nước phương Tây là hình mẫu để ứng dụng cho Việt Nam hay không? Đây là những câu hỏi được đặt ra và có nhiều ý kiến trả lời khác nhau; ý kiến nào cũng có lý lẽ sắc bén, song chưa ý kiến nào thực sự có tính thuyết phục

Một câu hỏi nữa được đặt ra là “Sự phát triển của CTXH đã có ý nghĩa như một cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật để hình mẫu của nó cũng phải thay đổi chưa? Cũng có nhiều ý kiến trả lời, có ý kiến nói “rồi”, có ý kiến nói “chưa”; và cũng chưa có ý kiến nào thực sự thuyết phục

Khái niệm “hiện đại” gắn với cuộc cách mạng lật đổ sự áp đặt của tôn giáo đối với cách suy nghĩ của con người Khái niệm này cho sự việc phải gắn với bối cảnh xã hội (địa điểm và con người) và thời gian; nó mang tính khoa học và hợp lý Khái niệm này còn cho rằng người ta có thể hiểu được các vấn đề của xã hội cũng như hiểu được xã hội và có thể có hành động hợp lý cho các vấn đề xã hội, thay đổi được con người và xã hội

29

Khái niệm “hậu hiện đại” là khái niệm được hình thành để phản bác lại khái niệm

“hiện đại” Khái niệm này đưa ra một cách nghĩ khác về tri thức và sự hiểu biết Khái niệm này cho rằng tri thức luôn luôn được kết cấu từ xã hội vì sự lụa chọn tri thức nào để phát triển phụ thuộc vào ý muốn xã hội Điều này có nghĩa là khái niệm “hậu hiện đại” nhìn nhận

sự việc không rõ ràng nhất quán qua các bối cảnh và thời gian khác nhau; luôn luôn gây tranh cãi Người ta chỉ có thể hiểu được sự việc thông qua cách nhìn lịch sử và bối cảnh của vấn đề vì vấn đề và sự kiện có thể thay đổi ý nghĩa qua thời gian và qua sự thay đổi bối cảnh

Câu hỏi là “CTXH mang tính hiện đại hay hậu hiện đại?” Có ý kiến cho rằng CTXH mang tính hiện đại, có ý kiến cho rằng CTXH mang tính hậu hiện đại, lại có ý kiến cho rằng CTXH vừa mang tính hiện đại vừa mang tính hậu hiện đại

4.3 Tranh luận về các vòng quan hệ tương tác (arena) trong công tác xã hội

Có nhiều ý kiến về các mối quan hệ tương tác trong CTXH Các ý kiến này tóm lại dẫn đến ba vòng quan hệ tương tác là vòng quan hệ “chính trị - xã hội - lý tưởng” (political – social – ideological arena), quan hệ “cơ quan – nghiệp vụ” (agency – professional arena), và quan hệ “thân chủ – nhân viên CTXH – cơ quan” (client – worker – agency arena)

Vòng quan hệ “chính trị - xã hội - lý tưởng” là vòng quan hệ trong đó tranh luận chính trị xã hội hình thành xu thế chính trị hướng dẫn hình thành các cơ quan (dịch vụ CTXH) và mục tiêu hoạt động để phát triển cơ sở Nhân viên CTXH thông qua các hội nghề nghiệp và các tổ chức khác cũng như thông qua uy tín ảnh hưởng của cơ quan mình để tác động vào vòng quan hệ tương tác này với tư cách là những người hoạt động xã hội, những

cử tri bỏ phiếu hay những người cầm bút phê phán Vòng quan hệ tương tác này chỉ được thiết lập khi CTXH đã phát triển ở mức hoạt động với cộng đồng và các tổ chức lớn hơn

Vòng quan hệ tương tác “cơ quan – nghiệp vụ” là vòng quan hệ trong đó giới chủ tương tác với tập thể những người làm công thông qua các tổ chức như tổ chức công đoàn hoặc các hội nghề nghiệp, hai bên tác động ảnh hưởng lẫn nhau để hình thành ra những nhân

tố cụ thể hơn, đặc hiệu hơn cho hoạt động CTXH

Vòng quan hệ tương tác “thân chủ – nhân viên CTXH – cơ quan (bối cảnh)” là vòng quan hệ thường được cho là cơ bản nhất Các đối tác nhân viên CTXH, thân chủ và cơ quan

30

dịch vụ tác động ảnh hưởng qua lại nhau dẫn đến các quyết định phát triển CTXH theo hướng nhât định Chính tác động này là yếu tố quan trọng dẫn đến sự hình thành các lý thuyết CTXH

IV Ứng dụng lý thuyết cho thực hành công tác xã hội

1 Quan hệ giữa lý thuyết và thực hành công tác xã hội

Phần nói về quá trình hình thành lý thuyết CTXH cho thấy lý thuyết CTXH hướng dẫn thực hành CTXH và ngược lại thực hành CTXH góp phần xây dựng lý thuyết CTXH Mối quan hệ giữa lý thuyết và thực hành CTXH được coi là mối quan hệ tất yếu vì lý thuyết CTXH là lý thuyết thực hành

Mối quan hệ giữa lý thuyết và thực hành CTXH xoay quanh bốn đặc tính sau:

1 Tính ứng dụng (applicability): lý thuyết ứng dụng trong thực hành có được không,

có hiệu quả không

2 Tính thích hợp (relevance): thực hành có thể làm thay đổi lý thuyết không và ngược lại

3 Tính hạch toán (accountability): lý thuyết có hỗ trợ cơ quan dịch vụ hay nhân viên thực hành đo đếm được hoạt động và hiệu quả của mình không

4 Tính pháp lý (legitimation): CTXH có vị trị và giá trị xã hội không

Nghề CTXH có đặc điểm là mọi người trưởng thành ai cũng có ít nhiều tri thức và kinh nghiệm ứng dụng lý thuyết (không chính thức) CTXH, ai cũng biết làm CTXH Song, CTXH chuyên nghiệp đòi hỏi sự hiểu biết về lý thuyết CTXH chính thức, là lý thuyết được những nhà chuyên môn thảo luận và chấp nhận, được thử nghiệm và đúc kết thành kinh nghiệm Trong việc ứng dụng lý thuyết CTXH chính thức, nhân viên CTXH tiếp xúc với thân chủ trong bối cảnh của một cơ quan cung ứng dịch vụ CTXH Thật ra cái khó nhất đối với nhân viên CTXH chuyên nghiệp là làm thế nào ứng dụng lý thuyết vào thực hành một cách sáng tạo và linh hoạt

Nhân viên CTXH, thân chủ và cơ quan có tác động ảnh hưởng qua lại với nhau dưới tác động của các hệ thống lớn hơn, của các vòng quan hệ tương tác trong CTXH Như vậy,

lý thuyết CTXH và thực hành CTXH tác động ảnh hưởng lẫn nhau Tác động lẫn nhau bao

Nhân viên CTXH chuyên nghiệp trong quá trình thu góp những kinh nghiệm cho mình; cần phải nhận thức, đo đếm được những việc mình làm; xem đã đáp ứng được mong muốn của thân chủ chưa, mong muốn của cơ quan sử dụng mình chưa, mong muốn của những người thầy dạy mình chưa Chính các lý thuyết sẽ giúp cho nhân viên CTXH trong việc nhận định này Lý thuyết cung cấp hướng dẫn thực hành cho nhân viên CTXH chuyên nghiệp để họ có thể xem cái gì được, cái gì chưa được và cần bổ xung Trong chừng mực nào đó, lý thuyết được coi như định hướng chính để nhân viên CTXH nhân định xem việc ứng dụng có cái gì phù hợp, có cái gì chưa phù hợp; để lấy lý thuyết nhằm xem xét đánh giá ngay việc ứng dụng lý thuyết, lấy lý thuyết này để kiểm chứng lý thuyết kia

Sự phát triển của CTXH cho thấy vai trò quan trọng của nhân viên CTXH Vấn đề là những đóng góp của nhân viên CTXH chuyên nghiệp với lý thuyết và thực hành được thừa nhận có tính pháp lý như thế nào Sự thừa nhận tính pháp lý này bao gồm cả sự thừa nhận chung của xã hội Chính sự phát triển của lý thuyết CTXH được ứng dụng trong thực tế có thể xây dựng tính pháp lý của nghề CTXH, phát triển vai trò của nhân viên CTXH trong xã hội

2 Chuyển tải kiến thức

Chuyển tải học vấn là ứng dụng ý tưởng và tri thức từ một lĩnh vực thực hành này sang một lĩnh vực thực hành khác Có người còn mở rộng khái niệm này đến mức chuyển tải

ý tưởng và tri thức từ quốc gia này sang quốc gia khác, từ nền văn hóa này sang nền văn hóa khác, từ nghề này sang nghề khác, từ truyền thống trí thức này sang truyền thống trí thức khác Chuyển tải học vấn có thể hiểu là việc xem xét các yêu cầu nhằm thích nghi và tổ chức ứng dụng cần thiết khi đưa một ý kiến từ lĩnh vực này sang lĩnh vực khác

32

CTXH có những lý thuyết xuất phát từ bản thân ngành học CTXH; thí dụ lý thuyết về nhiệm vụ trung tâm Song, phần lớn các lý thuyết của CTXH hiện nay xuất phát từ những ngành học khác Ngành CTXH đã lựa chọn các lý thuyết này, thêu dệt nó và phát triển nó với những ý nghĩ từ bên ngoài, từ những lý tưởng xã hội hay từ những bối cảnh kinh điển của những khoa học liên quan, v.v Những ý nghĩa và lý thuyết này được đưa vào CTXH thông qua sự tương tác với những nghề nghiệp liên quan như tâm lý học lâm sàng và tư vấn Thí dụ lý thuyết hệ thống được đưa vào CTXH qua những tài liệu viết về tâm lý học và lý thuyết về quản lý Nói như vậy có nghĩa là lý thuyết CTXH có từ ý tưởng của các thực thể lý thuyết rộng lớn hơn, và ngược lại CTXH cũng có thể đóng góp cho các thực thể lý thuyết này

Người ta cho rằng có hai hoàn cảnh dẫn nhân viên CTXH từ những lý thuyết bao quát hơn trong thực hành đến việc chuyển tải những ý nghĩa và lý thuyết CTXH Thứ nhất xuất phát từ định hướng của bản thân lý thuyết CTXH Nhân viên CTXH trong thực hành thường đặt mình trong ba cách nhìn (trị liệu, cá thể hay tập thể) Họ thường tiếp cận thân chủ một cách mềm dẻo, không cứng nhắc áp đặt lên thân chủ điều gì vì không có thân chủ nào muốn

bị áp đặt Thứ hai xuất phát từ trường hợp cụ thể mà nhân viên CTXH phải giải quyết Chính hai hoàn cảnh này là điểm bắt đầu cho việc chuyển tải học vấn từ lĩnh vực này sang lĩnh vực khác trong hành nghề CTXH

3 Lựa chọn và phối hợp các lý thuyết (selection và eclecticism)

Trong thực hành CTXH, nhân viên CTXH có thể lựa chọn lý thuyết nào phù hợp với trường hợp nào như trong hai hoàn cảnh trình bày ở trên, và cũng có thể phối hợp phần nào của lý thuyết này với phần nào của lý thuyết khác Nhân viên CTXH có trong tay mình nhiều lý thuyết có thể lựa chọn, cũng như nhiều phần của mỗi lý thuyết có thể kết hợp nhằm đạt mục đích giúp đỡ thân chủ

Lập luận kết hợp các lý thuyết dựa trên lập luận sau:

- Nhân viên CTXH làm việc với thân chủ dựa trên mong muốn nghề nghiệp và mong muốn của cơ quan dịch vụ

33

- Dựa trên mong muốn này, nhân viên CTXH sử dụng những lý thuyết mà đồng nghiệp trong cơ quan đã sử dụng trước đó thành công; họ ứng dụng những lý thuyết này coi như nhũng ý tưởng mới áp dụng

- Mặc dù trên thực tế cũng có một hoặc nhiều mô hình nào đó được áp dụng cho thân chủ, cách nghĩ trên cho phép xem xét nhiều lý thuyết, tìm trong các lý thuyết những thông tin có thể sử dụng để xây dựng một mô hình can thiệp hợp lý

Lập luận lựa chọn một lý thuyết như sau:

- Một cơ sở dịch vụ có thể tự cho mình chuyên một lý thuyết nào đó Thí dụ một cơ

sở tư vấn thay đổi hành vi (cai nghiện) có thể ứng dụng thường xuyên lý thuyết nhận thức hành vi và do đó cơ sở này tuyển dụng những nhân viên có xu thế sử dụng loại lý thuyết này

Cơ sở này có thể nhấn mạnh đến lý thuyết này trong khi vẫn ứng dụng nhiều lý thuyết khác

- Trong một có sở dịch vụ CTXH nói chung, một số nhân viên CTXH làm việc ở đây vẫn có thể đi nghiên cứu sâu và có chuyên môn sâu vào một lý thuyết nào đó

- Khi CTXH trở thành một nghề có nhiều người tham gia, việc mỗi nhân viên hiểu biết về các lý thuyết khác nhau Khi đó, sự giao thoa, so sánh cách vận dụng các lý thuyết khác nhau giữu các đồng nghiệp là việc cần thiết nên làm Chính đây cũng là cơ sở để mỗi người biết mình đang có xu thế sử dụng lý thuyết nào, chuyên về một lý thuyết nào

4 Quá trình tri thức và tư duy phản hồi, phản xạ và phê phán

Quá trình tri thức là con đường mà nhân viên CTXH lựa chọn để tìm lối ra qua những phức tạp phải giải quyết nhằm đưa ra các quyết định và phán đoán thích hợp Người ta cho rằng có hai quá trình là đánh giá phê phán tình huống và đưa ra giả thuyết để chứng minh thông qua can thiệp Đánh giá phê phán bao gồm tập trung sự quan tâm, tìm kiếm thông tin, không chấp nhận ngay một điều gì, tìm các mối liên hệ nhân quả, xem xét cái gì đang xảy ra đối với một trường hợp lý và cuối cùng nhân viên CTXH rút ra ý nghĩa gì đó để làm việc Giả thuyết có thể được nêu lên cho một phần của trường hợp hoặc cho toàn bộ trường hợp Nhân viên CTXH phân tích hoàn cảnh mà họ phải đương đầu, giả thuyết nguyên nhân và hậu quả để xác định những hoạt động can thiệp cần thực hiện

Vấn đề hiện nay đang được nhiều người thảo luận là tư duy phê phán và tư duy phản hồi Người ta phân biệt tư duy phản hồi (reflective) với tư duy phản xạ (reflexive) ở chỗ tư

34

duy phản hồi quan tâm chủ yếu đến quá trình của các sự vật được xem xét, còn tư duy phản

xạ quan tâm đến tất cả các bối cảnh có thể có cho một trường hợp, cho một hoàn cảnh Còn

tư duy phê phán không chỉ quan tâm đến trật tự xã hội mà còn quan tâm đến sự thay đổi xã hội

Tư duy phản hồi xuất hiện vào những năm 70 và 80 của thập thế kỷ trước Đó là cách

mà những người chuyên nghiệp biểu tượng thực tế dựa trên việc sử dụng tri thức CTXH để làm việc với thân chủ Nhân viên CTXH sử dụng khái niệm “hợp lý kỹ thuật” (technical rational) để làm việc Họ có bản hướng dẫn (guideline) để định hướng quyết định của mình với ý nghĩ như trong khoa học tự nhiên (thực hiện một thí nghiệm hay cho uống một loại thuốc, một hành động trước sẽ đem lại một kết quả sau như dự báo) Thế nhưng trong CTXH, hoàn cảnh của mỗi trường hợp mỗi khác; mỗi trường hợp có một hoàn cảnh dẫn đến kết quả không như dự báo do điều kiện thực hiện khác nhau Do đó tư duy phản hồi dần dần được bổ xung bằng tư duy phê phán VD: nghiên cứu trường hợp, trị liệu gia đình, công tác nhóm…

Vào giai đoạn giữa hai thiên niên kỷ, tư duy phản hồi được bổ sung bằng hai tư duy là

tư duy phản xạ và tư duy phê phán Tư duy phản xạ được đặc trưng như sau:

- Nhìn vào trong bản thân mình và tự hỏi mình nghĩ như thế nào và vì sao

- Phản hồi có sự tham gia của hai phía

- Xây dựng hệ thống làm việc để có thể hợp tác hai phía

- Sử dụng tư duy phản xạ như trong phê phán xã hội tự hỏi xem vì sao người ta lại không làm như vậy

- Sử dụng tư duy phản xạ để xác định xem các quyền lực tham gia đã có thể phá vỡ

sự cân bằng như thế nào

Và tư duy phê phán bao gồm những điểm sau:

- Xác định các hoàn cảnh mở hay không khẳng định thí dụ cơ hội để thực hiện việc thực hành một cách sáng tạo

- Tìm kiếm cơ hội để mở rộng quyền lực cá thể tiến tới một sự hợp tác tập thể cho việc thay đổi

- Nhanh nhậy trong việc sử dụng ngôn ngữ