SKKN trong Văn thuyết trình

Với một hệ thống xâu chuỗi nh vậy, việc rèn luyện kĩ năng làm văn thuyết minh phải đợc thực hiện một cách cơ bản, có hệ thống, có sự đầu t của ngời dạy và có tính tích cực, chủ động của

Trang 1

Sáng kiến kinh nghiệm – Rèn luyện kĩ năng làm văn thuyết minh ở trờng THCS

Rèn luyện kĩ năng làm văn thuyết minh ở trờng THCS”

A Mở đầu.

I Lí do chọN đề tài.

Mục đích của bộ môn Ngữ Văn trong nhà trờng là hình thành và phát triển năng lực văn cho học sinh gồm: năng lực cảm thụ,năng lực t duy, năng lực diễn đạt Các mặt ấy góp phần vào quá trình hình thành nhân cách cũng nh khả năng văn học cho mỗi con ng-ời

Nhiệm vụ của ngời thầy giáo dạy văn là giúp cho học sinh biết cảm thụ đợc cái đẹp một cách tự giác, có ý thức, từ đó bồi dỡng khả năng t duy, kĩ năng thực hành để học tốt môn Văn cũng nh các môn học khác trong chơng trình THCS hiện hành

Trong thực tế, rèn luyện kĩ năng cho học sinh nói chung và rèn luyện kĩ năng học văn thuyết minh nói riêng là một vấn đề tạo ra nhiều sự lúng túng cho ngời dạy cũng nh ngời học Trong chơng trình Ngữ văn THCS, văn thuyết minh đợc học sinh tiếp cận ở lớp

8, nâng cao ở lớp 9 Với một hệ thống xâu chuỗi nh vậy, việc rèn luyện kĩ năng làm văn thuyết minh phải đợc thực hiện một cách cơ bản, có hệ thống, có sự đầu t của ngời dạy và

có tính tích cực, chủ động của ngời học

Trong những năm qua tôi nhận thấy việc dạy- học văn thuyết minh có một số tồn

đọng sau:

- Nhiều giáo viên thụ động vận dụng rập khuôn sách thiết kế Cha thật sự coi trọng mục tiêu của đổi mới phơng pháp dạy học là rèn luyện t duy, kĩ năng thực hành cho học sinh

- Nhiều giáo viên vẫn sử dụng mô hình giáo án cũ, lên lớp máy móc

- Giáo viên cũng nh học sinh ngại lập dàn ý

- Vốn sống trực tiếp cũng nh gián tiếp của học sinh về các đối tợng còn hạn chế rất nhiều

Xuất phát từ mục tiêu và thực tiễn nói trên, tôi thấy cần phải tìm ra phơng pháp làm

thế nào để rèn luyện kĩ năng làm văn thuyết minh đạt hiệu quả cao nhất Tạo cho các em

những kĩ năng cơ bản, hệ thống và dễ dàng hơn khi tiếp cận làm văn thuyết minh

II Mục đích nghiên cứu.

Đề tài hớng tới các mục đích sau:

- Tìm ra một phơng pháp giảng dạy khoa học, có hiệu quả nhất, phát huy đợc tính chủ

động sáng tạo trong học tập của học sinh, đảm bảo Học sinh làm trung tâm trong tất cả

các giờ học

- Góp phần phát triển năng lực văn học của học sinh, qua đó giúp các em hình thành và phát triển nhân cách

- Làm rõ nội dung quan điểm: Rèn luyện kĩ năng dạy – học văn thuyết minh trong chơng trình Ngữ văn THCS với yêu cầu tăng dần theo suốt các khối lớp (Lớp 8, 9)

- Đa ra những định hớng cụ thể cho việc xây dựng bài dạy nhằm mục đích phục vụ cho việc rèn luyện kĩ năng làm văn thuyết minh, tiến tới nâng cao chất lợng dạy học môn Ngữ văn ở trờng THCS hiện nay

III Cấu trúc đề tài.

Gồm 3 phần :

Giáo viên : Hồ Phong Thuần – Tr ờng THCS Đức Hòa

Trang 2

A Mở đầu

I Lí do chọn đề tài

II Mục đích nghiên cứu

III Cấu trúc đề tài

B.Nội dung

Phần 1: củng cố lý thuyết

I Đặc điểm, yêu cầu của văn thuyết minh

II Phơng pháp thuyết minh

Phần 2: Rèn luyện kỹ năng thực hành

I Định hớng bài làm

II Su tầm, nghiên cứu và ghi chép t liệu cho bài viết

III Lập dàn ý

IV Viết bài văn

V Kiểm tra, sửa chữa

C Kết luận

B Nội dung.

Phần 1: Củng cố lý thuyết

I ĐặC ĐIểM, YÊU CầU CủA VĂN THUYếT MINH:

Đây là yêu cầu cơ bản, quan trọng mà ngời làm bài cần phải nhận thức, nắm bắt một cách đầy đủ bởi phơng thức biểu đạt sẽ chi phối cách nhìn, cách lựa chọn chi tiết của đối tợng để phục vụ cho mục đích văn bản và cách diễn đạt của ngời viết Hơn nữa khi thuyết minh, ngoài quan sát đặc điểm bên ngoài, còn phải tìm hiểu bản chất bên trong của đối t-ợng Những đặc điểm ấy thờng gắn với tác dụng của đối tợng đối với cuộc sống Vì vậy ngời viết văn thuyết minh phải nắm vững các đặc điểm và những yêu cầu của văn thuyết minh

1 Đặc điểm:

a) Tính tri thức:

Một bài văn thuyết minh hay phải cung cấp những kiến thức nào đó thật tờng tận cho ngời đọc Nói nh vậy không có nghĩa là những thể loại khác không mang lại kiến thức cho ngời đọc mà cần hiểu rằng với các thể loại khác, việc truyền thụ tri thức không phải là nhiệm vụ chính Còn văn thuyết minh, nhiệm vụ chính là cung cấp tri thức về đối tợng

đ-ợc thuyết minh Tri thức trong văn bản thuyết minh đđ-ợc truyền thụ một cách trực tiếp và

có hệ thống Chẳng hạn trong bài “Cây dừa Bình Định”(trang 114 SGK N văn 8)ngời viết

đã cung cấp một cách có hệ thống những tri thức về loài cây này: công dụng, sự phân bố,

phân loại… Trong khi cùng một đối tợng là “cây dừa”, nhng trong bài thơ “Dừa ơi” của

Lê Anh Xuân chủ yếu là lay động trái tim ngời đọc bằng hình tợng cây dừa mang ý nghĩa biểu trng cho vẻ đẹp kiên trung, bất khuất của con ngời quê hơng:

… “Dừa ơi dừa, ngời bao nhiêu tuổi.

Mà lá tơi xanh mãi đến giờ?

Tôi nghe gió ngàn xa đang gọi, Xào xạt lá dừa hay tiếng gơm khua.

Vẫn nh xa, vờn dừa quê nội, Sao lòng tôi bỗng thấy yêu hơn,

Ôi, thân dừa đã hai lần máu chảy, Biết bao yêu thơng, biết mấy oán hờn.

Dừa vẫn đứng hiên ngang cao vút,

Trang 3

Lá vẫn xanh rất mực diụ dàng.

Rễ dừa bám sâu vào lòng đất

Nh dân làng bám chặt quê hơng…"

b) Tính khoa học:

Do mục đích của văn bản thuyết minh truyền thụ tri thức, cho nên văn bản thuyết minh cần phải đảm bảo tính khoa học của tri thức Dẫu vẫn đợc phép sử dụng phơng thức miêu tả, tự sự nhng không cho phép tởng tợng, h cấu nh trong văn bản nghệ thuật mà phải phản ánh đúng bản chất và quy luật của sự vật một cách chân thực nh nó vốn có

c) Tính khách quan:

Nói đến tính khách quan của văn thuyết minh cần phải hiểu là : Một là tính khách quan trong thái độ của ngời viết, có nghĩa là phải bình thản, trung thực khi viết, không

đ-ợc xen tình cảm cá nhân vào Hai là tri thức bài văn thuyết minh phải phù hợp với thực tế khách quan nh đã đề cập đến trong tính khoa học ở trên

Chính vì bảo đảm tính khách quan mà Hoàng Văn Huyền trong bài thuyết minh về

cây dừa Bình Định đã tỏ ra rất bình thản và trung thực trong việc giới thiệu những đặc

điểm và công dụng của cây dừa Ngay cả khi dẫn câu ca dao thì vẫn không hề bị chi phối bởi khả năng lay động tình cảm trong câu ca đó

d) Tính thực dụng:

Không phải chỉ có văn thuyết minh mới có tính thực dụng mà bất cứ thể loại văn nào cũng có tính thực dụng của chính nó Với văn bản nghệ thuật, tính thực dụng là ở chỗ tác

động lên tình cảm của con ngời, rung cảm ngời đọc bằng những hình tợng nghệ thuật Tính thực dụng của văn bản nghị luận thể hiện ở chỗ nó tác động đến trí tuệ nhằm thuyết phục ngời đọc Còn văn thuyết minh tính thực dụng biểu hiện ở chỗ nó trực tiếp giới thiệu, cung cấp tri thức nhằm chỉ đạo thực tiễn trong mọi lĩnh vực của đời sống Chẳng hạn, sách hớng dẫn về kỹ thuật nấu nớng sẽ giúp cho ta nắm bắt đợc một cách dễ dàng về chế biến các món ăn Hoặc một chiếc máy gia dụng mới, ngời ta có thể dựa vào bản thuyết minh (catalog) để lắp đặt, vận hành, bảo dỡng

2 Yêu cầu :

a) Phải nắm bắt đợc đặc trng sự vật:

Chúng ta biết sự vật trên thế giới muôn hình muôn vẻ, biến đổi khôn lờng Vậy, nắm bắt đặc trng của sự vật là vô cùng quan trọng Đặc trng sự vật chính là nét phân biệt giữa

sự vật này và sự vật khác Nếu nắm bắt đợc đặc trng của sự vật thì trọng tâm của bài văn mới đợc biểu đạt một cách rõ ràng, có vậy mới giúp ngời đọc nắm bắt đợc chính xác, cụ thể đối tợng mình thuyết minh

Vậy làm thế nào để nắm băt đợc đặc trng sự vật? Thiết nghĩ, không gì hơn là nghiên cứu sâu, nghiên cứu tỉ mỉ đối tợng đợc thuyết minh tức là phải hiểu biết đối tợng có đặc

điểm tiêu biểu gì, có cấu tạo ra sao, nó hình thành nh thế nào, có giá trị, ý nghĩa gì đối với con ngời Có nghiên cứu tỉ mỉ thì mới thuyết minh đợc rõ ràng cụ thể Nh vậy tri thức này

có đợc là do trực tiếp quan sát, thể nghiệm Mặt khác những tri thức do gián tiếp có đợc

nh tìm hiểu qua những nhà chuyên môn hoặc sách vở Vậy là vừa có kinh nghiệm trực tiếp, vừa có kiến thức gián tiếp, chắc chắn các em sẽ viết đợc bài thuyết minh có giá trị

b) Phải làm rõ mạch thuyết minh:

Mạch lạc là yếu tố cần thiết cho mọi thể văn Với văn thuyết minh thì yêu cầu này càng cao Bởi vì mục đích chính của thuyết minh là đem đến cho ngời đọc một hiểu biết

t-ơng đối hoàn chỉnh về đối tợng( dù chỉ là một mặt, một pht-ơng diện) Vậy nên, các tầng thứ trình bày càng rành mạch, rõ ràng thì chắc chắn sự lĩnh hội của ngời đọc sẽ dễ dàng

Trang 4

Sự mạch lạc trong văn thuyết minh cũng hiển thị ở trình tự trình bày Sự vật khách quan muôn hình muôn vẻ, bởi vậy trình tự thuyết minh cũng phải hết sức linh hoạt Có thể thuyết minh theo trình tự không gian, thời gian, phơng diện, cấu trúc…, miễn sao hợp lý, lôgic, rõ ràng, dễ hiểu

c) Ngôn ngữ phải chuẩn xác, trong sáng, dễ hiểu:

Ngôn ngữ phải chuẩn xác, trong sáng, dễ hiểu vẫn biết là yêu cầu chung cho tất cả các thể loại văn chơng nhng với văn thuyết minh thì yêu cầu này về ngôn từ càng nghiêm ngặt và có nét riêng Cụ thể là, ngoài yêu cầu về quy tắt ngữ pháp trong dùng từ, đặt câu còn đòi hỏi phải chuẩn xác, phù hợp với thực tế khách quan của sự vật, vừa không đợc phép khoa trơng, vừa không đợc phép đa nghĩa, càng không đợc mơ hồ Có nh vậy mới bảo đảm tính chính xác, khoa học trong những tri thức cung cấp cho ngời đọc

Ngôn từ trong văn thuyết minh đòi hỏi ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu Tất nhiên ngắn gọn không có nghĩa là què quặt, thiếu hụt nội dung trọng tâm về đối tợng Ngôn từ trong sáng, dễ hiểu nhng cũng phải đạt tới sự sinh động thì mới có sức hấp dẫn

II PHƯƠNG PHáP:

1 Phơng pháp nêu định nghĩa:

Đây là phơng pháp chỉ ra bản chất của đối tợng thuyết minh, vạch ra phơng pháp lôgic của thuộc tính sự vật bằng lời lẽ rõ ràng, chính xác, ngắn gọn Muốn thuyết minh chuẩn xác đối tợng theo cách định nghĩa, cần nắm hai vấn đề: Một là tính chất của đối t-ợng, nó thuộc loại nào Hai là đặc điểm riêng của đối tt-ợng, tức là chỗ khác với đối tợng cùng loại Chẳng hạn:

- Giun đất là động vật cố đốt, gồm khoảng 2500 loài, chuyên sống ở vùng đất ẩm.

2 Phơng pháp liệt kê:

Đây là phơng pháp lần lợt chỉ ra các đặc điểm, tính chất của đối tợng theo một trật tự

nào đó Bài thuyết minh về cây dừa Bình Định (trang 114 SGK N-văn 8) là điển hình cho

phơng pháp này

3 Phơng pháp nêu ví dụ:

Đây là phơng pháp thuyết minh sự vật bằng cách nêu dẫn chứng thực tế Với cách này ta có thể thuyết minh, giải thích rõ ràng hơn, tạo ấn tợng cho ngời đọc Thuyết minh nêu ví dụ thờng có hai cách:

- Nêu ví dụ liệt kê: Tiêu biểu có bài “Thông tin về ngày trái đất năm 2000” (SGK

N-Văn 8)

- Nêu ví dụ điển hình: Chẳng hạn “Cây ngân hạnh cổ thụ ở chùa Định Lâm tỉnh Sơn Đông cao đến 24,7m; đờng kính thân cây 5m, phải 8 ngời mới ôm xuể Nghe nói đã

có tới 3000 năm tuổi”

4 Phơng pháp so sánh:

Đây là cách đối chiếu hai hoặc hơn hai đối tợng cùng loại để làm nổi bật bản chất của đối tợng cần đợc thuyết minh, để ngời đọc hình dung rõ hơn về đối tợng đợc thuyết

minh Ví dụ: “Có ngời bảo: Tôi hút, tôi bị bệnh, mặc tôi!

Xin đáp lại: hút thuốc là quyền của anh, nhng anh không có quyền đầu độc những ngời ở gần anh Anh uống rợu say mèm, anh làm anh chịu Nhng hút thuốc lá thì ngời gần anh cũng hít phải luồng khói độc Điều này hàng nghìn công trình nghiên cứu đã chứng minh rất rõ”.(Ôn dịch thuốc lá - Nguyễn Khắc Viện)

5 Phơng pháp dùng số liệu:

Đây là phơng pháp dẫn con số cụ thể để thuyết minh về đối tợng Bài văn thuyết minh càng có thêm tính khoa học chính là nhờ vào phơng pháp này Ví dụ: Để nói một

t-ợng phật lớn “Một tt-ợng phật ở Nhạc Sơn, Tứ Xuyên, Trung Quốc, cao 71m, vai rộng 24m,

Trang 5

Sáng kiến kinh nghiệm – Rèn luyện kĩ năng làm văn thuyết minh ở trờng THCS trên mu bàn chân tợng có thể đỗ 20 chiếc xe con” Thế là ngời ta hình dung đợc qui mô to

lớn của tợng phật

6 Phơng pháp phân loại, phân tích:

Đối với những loại sự vật đa dạng, sự vật có nhiều bộ phận cấu tạo, có nhiều mặt,

ng-ời ta dùng phơng pháp này Đây là cách chia đối tợng ra từng loại, từng mặt để thuyết minh

Chẳng hạn muốn thuyết minh về một thành phố, có thể đi từng mặt: vị trí địa lý, khí

hậu, dân số, lịch sử, con ngời, sản vật…Hoặc bài thuyết minh về xe đạp trong SGK Ngữ

văn 8 – Tập một khi thuyết minh về các bộ phận cấu tạo của xe đạp ngời viết đã phân

thành từng bộ phân: hệ thống truyền động, hệ thống điều khiển và hệ thống chuyên chở Trên đây là những phơng pháp tiêu biểu và cần nhớ rằng, không có một phơng pháp nào là tối u Tùy từng đối tợng cụ thể mà lựa chọn phơng pháp phù hợp, đồng thời phải biết kết hợp nhiều phơng pháp trong một bài văn thì mới linh hoạt, sinh động

Phần 2: Rèn luyện kĩ năng thực hành

I Định hớng bài làm

Trớc tiên, cần xác định chính xác và rõ ràng đối tợng cần thuyết minh là đối tợng nào? Cần thuyết minh điều gì ?

Ví dụ : Muốn thuyết minh về tác hại của thuốc lá thì ngời làm bài thuyết minh phải

hiểu đợc tác hại của thuốc lá đối với sức khoẻ, đối với kinh tế, đối với môi trờng Sau đó, ngời viết cần phải nắm đợc mục đích của bài viết là gì, viết cho ai Tuỳ theo sở thích, trình

độ của ngời đọc, ta có thể lựa chọn nội dung, xây dựng bố cục và chọn các hình thức diễn

đạt thích hợp

Có định hớng đúng, rõ, chúng ta mới có cơ sở bắt tay vào chuẩn bị t liệu cho bài viết

II Su tầm, ghi chép và lựa chọn các t liệu cho bài viết

Tìm và lựa chọn t liệu là bớc quyết định để xây dựng nội dung bài viết

Có thể tìm t liệu bài viết bằng nhiều con đờng khác nhau:

+ Để thông tin đa ra thuyết minh có sức thuyết phục cao, cần phải đến tận nơi hoặc tiếp cận đối tợng để quan sát, điều tra, tạo ấn tợng cảm xúc về đốitợng đó

Ví dụ: Giới thiệu về Huế, tác giả không thể chỉ ngồi ở nhà đọc t liệu, xem ti vi mà phải là ngời đã từng đến Huế, có cảm nhận sâu sắc về tự nhiên, kiến trúc, đặc sản, anh hùng của Huế thì mới tạo nên một văn bản về Huế có sức hấp dẫn mọi ngời

+ Nghe ngời khác kể, miêu tả về đối tợng

+ Đọc các tài liệu của ngời đi trớc viết về đối tợng, su tầm những ý kiến, truyện kể, thơ ca phẩm bình và thởng ngoạn về đối tợng

+ Nguồn t liệu phong phú, đa dạng, song trong quá trình viết văn bản thuyết minh ngời viết văn bản chỉ nên chọn những t liệu đặc sắc, điển hình, những t liệu gây ấn tợng mạnh với ngời đọc Dung lợng t liệu cần tùy thuộc vào trình độ, sở thích của ngời đọc, mục đích của bài viết và khuôn khổ cho phép của bài viết

III Lập dàn ý:

1 Mục đích của việc lập dàn ý

Nhận thức đề thấu đáo xong, sẽ là bớc lập dàn ý Rất nhiều ngời khi làm bài làm văn không bao giờ chịu làm việc này cả Vì vậy, bài làm thờng lộn xộn, các ý trùng nhau, không có sự cân đối, thậm chí còn có nhiều thiếu sót về ý Đó là những bài làm lệch yêu cầu, xa trọng tâm đề ra

Thật ra làm đợc một dàn ý tốt không phải dễ Ngời làm bài muốn có một dàn ý tốt thì ngoài việc nghiên cứu kĩ đề ra để lĩnh hội sáng tạo yêu cầu của đề, còn phải có thói quen bố trí khoa học Chính vì vậy, có nhiều học sinh cho rằng: Thời gian làm bài rất hạn chế, chỉ một, hai tiết, nếu còn phải lập dàn ý thì lãng phí mất một thời gian quý báu ! Sự

Trang 6

thật không phải nh vậy; ngợc lại là khác Dàn ý là nội dung sơ lợc của bài văn Nói cách khác, đó là hệ thống những suy nghĩ, tìm tòi, nhận xét, đánh giá của học sinh dựa trên yêu cầu cụ thể của đề bài Dàn bài trong bài tập làm văn chẳng khác nào bản thiết kế xây dựng một ngôi nhà, bản kế hoạch sản xuất của một xí nghiệp để thực hiện chỉ tiêu sản xuất

Ngay những nhà văn lớn, những ngời đã bỏ ra rất nhiều sức lao động để sáng tạo nên những tác phẩm bất hủ, cũng luôn nhấn mạnh vai trò quan trọng của dàn ý: Gớt - tơ,

nhà văn nổi tiếng của Đức quả quyết: Tất cả đều lệ thuộc vào bố cục Sở dĩ mọi ngời

đều nhấn mạnh vai trò của dàn ý chính vì vị trí đặc biệt quan trọng của nó Lập dàn ý tr

-ớc khi viết bài có những cái lợi sau:

- Nhìn đợc một cách bao quát, toàn cục nội dung chủ yếu và những yêu cầu cơ bản

mà bài làm cần đạt đợc, đồng thời cũng thấy đợc mức độ đáp ứng những yêu cầu mà đề bài đặt ra, những điểm nào cần bổ sung, sửa đổi cho hoàn thiện Nhờ đó sẽ tránh đợc tình trạng bài làm xa đề, lệch trọng tâm hay lạc đề Vấn đề càng phong phú, phức tạp càng cần phải có dàn bài chi tiết

- Thông qua việc làm dàn ý có điều kiện suy nghĩ sâu xa và toàn diện hơn để rà soát, điều chỉnh và phát triển hệ thống luận điểm, bồi đắp và cụ thể hóa bằng những luận

điểm, luận cứ ( nếu tìm thấy một tiến trình hợp lí hơn, có thể đảo lại một phần hay cả hệ thống luận điểm) Suy nghĩ, cân nhắc, bỏ bớt những ý trùng lặp vô ích, bổ sung những ý cha có, khi cần tạm tách ra những ý vốn gắn với nhau, nối liền, gộp nhập những ý xa nhau, những cái đồng thời có thể tạm đặt thành cái trớc, cái sau Làm nh vậy sẽ tránh tình trạng bỏ sót những ý quan trọng, đặc sắc hoặc cần thiết và không để lọt vào những ý thừa, bài văn sẽ không rờm rà, luộm thuộm

- Khi đã có dàn ý cụ thể, sẽ hình dung đợc trên những nét lớn các phần, các đoạn, trọng tâm, trọng điểm, ý lớn, ý phụ của bài văn ( toàn bộ trình tự triển khai nội dung).

Nhờ nhìn sâu, trông xa nên có thể chủ động phân phối thời gian khi làm bài, dành thời gian thỏa đáng cho trọng tâm, trọng điểm, phân lợng và định tỉ lệ chính xác giữa các

phần trong bài Tránh đợc tình trạng bài làm mất cân đối, đầu voi đuôi chuột

- Dấu ấn của dàn ý in rất đậm trong bài làm Nói chung , dàn ý nh thế nào thì bài làm, về cơ bản sẽ nh vậy Xây dựng đợc một dàn ý hoàn chỉnh, chi tiết khi viết thành bài văn sẽ thoải mái theo dòng suy nghĩ, không vớng vấp, không gián đoạn, sẽ đi tới đích một cách thông suốt Có một dàn ý tốt đảm bảo khá chắc chắn cho sự thành công của bài làm Cho nên việc lập dàn ý cho bài viết không thể bỏ qua

2 Phân loại dàn ý :

Trong phơng pháp làm văn trong nhà trờng, dàn ý thờng đợc chia thành hai loại: Dàn ý đại cơng và dàn ý sơ lợc

a) Dàn ý sơ lợc

Khi tìm đợc các ý, ta phải sắp xếp chúng thành dàn ý Việc sắp xếp các ý chính tạo thành dàn ý sơ lợc

Trong khi lập dàn ý, việc sắp xếp trình tự các ý chính và các ý phụ là hết sức quan trọng Việc sắp xếp ý nào trớc, ý nào sau, một mặt bộc lộ cách hiểu, cách nhận thức riêng của ngời viết về vấn đề trình bày, mặt khác, chính việc sắp xếp đó có ảnh hởng không nhỏ

đến tâm lí tiếp nhận của ngời đọc Vì vậy, không thể tùy tiện trong việc sắp xếp ý

Có trờng hợp các ý đợc sắp xếp một cách tự do, ý nào trớc, ý nào sau không bị quy định chặt chẽ Nhng thờng thứ tự trớc sau giữa các ý là bắt buộc, bởi vì, có giải quyết xong ý này mới đầy đủ điều kiện để chuyển sang ý khác, mới tránh đợc sự trùng lặp Sau đây là gợi ý cách trình bày một dàn ý đại cơng về mặt hình thức:

Trang 7

A Mở bài: (Ghi cô đọng ý định trình bày).

B Thân bài:

I ý lớn thứ nhất ( ghi cô đọng nh một tiêu đề).

II ý lớn thứ hai ( ghi cô đọng nh một tiêu đề).

III ý lớn thứ ba (ghi cô đọng nh một tiêu đề).

C Kết bài: (Ghi cô đọng ý định trình bày).

b) Dàn ý chi tiết

Khi lập dàn ý chi tiết, các ý lớn sẽ đợc tiếp tục phát triển thành các ý nhỏ, chi tiết

cụ thể Có nhiều cách trình bày dàn ý chi tiết: trình bày theo hình cây ( dọc hoặc ngang)

và trình bày theo trật tự viết ( từ trên xuống dới) Cách trình bày dàn ý theo hình cây có phần rắc rối, rậm rạp, khó nhìn; cách trình bày theo trật tự viết thông dụng hơn, cách này

đơn giản và dễ nhìn, dễ nhận

Nội dung của dàn ý là sự tóm tắt ngắn gọn các ý theo tầng bậc, theo trật tự trên

d-ới, trớc, sau, theo quan hệ bao hàm hoặc tơng quan kế cận

Có thể diễn đạt nội dung của dàn ý chi tiết bằng một hệ thống các câu hỏi lớn nhỏ theo một trật tự nhất định Cũng có thể diễn đạt theo kiểu các câu tờng thuật ( khẳng

định hay phủ định) hoặc chỉ bằng những nhóm từ có các dạng tiêu đề cô đúc

Để phân biệt rành mạch các ý lớn, ý nhỏ ngời ta thờng dùng cách xuống dòng, các dòng kế tiếp nhau đợc trình bày lùi dần về phía tay phải của trang giấy và đợc kí hiệu tuần tự bằng chữ số La Mã ( I, II, III, IV ), chữ cái in ( A, B, C, D ), chữ số ả rập ( 1,2,3,4 ) , rồi các con chữ nhỏ ( a, b, c, d ) Nếu phát triển chi tiết hơn nữa có thể dùng thêm các kí hiệu gạch đầu dòng ( -) và dấu chữ ( +) Ví dụ, có thể dùng các chữ số

A, B C để kí hiệu ba phần của bài làm ( A Mở bài, B Thân bài, C Kết luận Trong phần B có các ý lớn I II, III, trong các ý nhỏ1,2,3 và trong các ý nhỏ có các chi tiết a, b,

c Tiếp theo là các kí hiệu ( -) và ( +)

Sau đây là gợi ý cách trình bày một dàn ý chi tiết về mặt hình thức:

A Mở bài: ( ghi cô đọng ý định trình bày).

B Thân bài:

I ý lớn thứ nhất ( ghi cô đọng nh một tiêu đề).

1 ý nhỏ 1: ( ghi cô đọng các chi tiết nh một tiêu đề).

II ý lớn thứ hai ( ghi cô đọng nh một tiêu đề).

III ý lớn thứ ba ( ghi cô đọng nh một tiêu đề).

C Kết bài: Ghi cô đọng ý định trình bày

IV Viết bài văn thuyết minh

1 Viết phần mở bài:

a) Vị trí và vai trò của mở bài

Nếu quan niệm bài văn là một hệ thống hoàn chỉnh thì phần mở bài là một bộ phận trong thể thống nhất ấy Với t cách là một bộ phận cấu thành của hệ thống, nó vừa phải

Trang 8

thống nhất với toàn bài về mặt nội dung, kết cấu , và phong cách ngôn ngữ vừa phải có mặt khác biệt ( đối lập) với các bộ phận khác trong hệ thống, tức là không thể giống và không thể lẫn với phần kết bài

Mặt khác, phần mở bài lại có tính hoàn chỉnh và độc lập tơng đối cho phép nó tồn tại nh một đoạn văn riêng, nh một hệ thống nhỏ nằm trong hệ thống lớn là bài văn

Nói đến vai trò của phần mở bài, Đông Phơng Thụ đời nhà Thanh (Trung Quốc) có nói : Thơ , văn khéo nhất là mở bài, cái hay ở đó cả, tinh thần ở đó cả Mở bài của bài

văn là một phần quan trọng trong cấu trúc Mở bài hay dở sẽ trực tiếp ảnh hởng tới sự biểu đạt của chủ đề, sự thành bại của bài viết và hiệu quả trình bày

Có thể lấy một ví dụ so sánh là mở bài chính là cái thực đơn của bữa tiệc Thực

đơn ngon thì nhìn vào là biết ngay cái hơng vị Thấy đợc cái thực thì mới yên tâm mà

ăn Nếu không, có thể phải rời bàn tiệc Những quan điểm trên có nghĩa là mở bài phải mới mẻ, hấp dẫn, tạo cho ngời đọc một ấn tợng mạnh

Phần mở bài có vị trí quan trọng vì:

- Nó là phần đầu tiên ( gọi là mở bài vì vị trí cuả nó bao giờ cũng nằm ở đầu bài), phần trớc nhất đến với ngời đọc, gây cho ngời đọc cảm giác, ấn tợng ban đầu về bài viết, tạo ra âm hởng chung cho toàn văn bản Mặt khác nó còn tạo thêm hứng thú cho bản thân ngời viết văn bản

- Mở bài rõ ràng , hấp dẫn tạo đợc hứng thú ở ngời đọc và thờng báo hiệu một nội dung tốt Mở bài không rõ ràng, không thích hợp với yêu cầu nội dung là biểu hiện trình

độ nhận thức và t duy không tốt, do đó nội dung bài làm cũng kém chất lợng

b ) Yêu cầu về nội dung và hình thức của phần mở bài

- Về nội dung:

+ Giới thiệu đối tợng đợc thuyết minh

* Cấu tạo của phần mở bài ở dạng đầy đủ gồm:

+ Dẫn vào đề: Dẫn một câu thơ văn, nêu lí do đa đến bài viết hoặc nêu một sự kiện có liên quan để dẫn dắt ngời đọc vào đề ( Có thể bắt đầu bằng một sự kiện đặc sắc, một hình tợng hấp dẫn, một thông báo thú vị để khêu gợi trí tò mò) Cũng có thể có khi ngời ta vào đề thẳng mà không cần lời dẫn

+ Đề xuất vấn đề: Đây là bộ phận quan trọng có nhiệm vụ tạo nên tình huống có vấn đề mà mình sẽ giải quyết trong phần sau Nêu lên vấn đề và yêu cầu phải giải quyết (

có thể nêu một câu hỏi bất ngờ và thông minh, một mẩu chuyện ngợc đời để gây hấp dẫn )

+ Giới hạn vấn đề: Xác định phơng hớng, phơng pháp, phạm vi, mức độ, giới hạn của vấn đề ( xác định góc độ nhìn nhận đối tợng, mục tiêu nhằm tới)

- Về hình thức:

+ Phần mở bài phải cân xứng với khuôn khổ bài viết, đặc biệt, nó phải thể hiện mối liên hệ chặt chẽ và sự tơng ứng về dung lợng và cả về phong cách diễn đạt với phần kết

+ Các câu trong phần mở bài thờng ngắn gọn hoặc có độ dài vừa phải Chúng phải thống nhất về mặt phong cách ngôn ngữ với toàn bài, đặc biệt với phần kết luận

c) Các kiểu mở bài trong văn thuyết minh:

Mở bài có nhiều phơng pháp, nhng có thể quy vào hai phơng pháp chủ yếu là mở bài trực tiếp và mở bài gián tiếp Ngời viết có thể lựa chọn sử dụng các phơng pháp khác nhau, tùy theo nội dung, mục đích, khuôn khổ bài viết và cách biểu đạt

Ví dụ 1: Khi giới thiệu về Hà Tây quê lụa có thể mở bài nh sau:

Hà Tây là tỉnh có địa hình tơng đối đa dạng bao gồm đồi, núi và đồng bằng Do

ảnh hởng của địa hình nên khí hậu Hà Tây có nhiều tiểu vùng khí hậu nóng ẩm, nhiệt độ trung bình năm khoảng23,8 0 c Vùng gò đồi có nhiệt độ trung bình 23, 5 0 c, khí hậu lục

Trang 9

địa chịu ảnh hởng của vùng gió Lào.Vùng Ba Vì có khí hậu mát mẻ nhiệt độ trung bình

18 0 c Hà Tây có nhiều hồ đẹp, giao thông đờng bộ, đờng thuỷ đều thuận tiện.

Ví dụ 2: Khi giới thiệu- thuyết minh về Lạng Sơn- một vùng danh thắng có thể mở

bài nh sau:

Là ngời Việt Nam ai cũng đã một lần nghe câu ca dao:

Đồng Đăng có phố Kì Lừa

Có nàng Tô Thị có chùa Tam Thanh

Từ Hà Nội đi theo quốc lộ 1A, du khách ngồi xe ô tô khoảng 2 tiếng đồng hò là đến

địa phận Lạng Sơn Qua dãy núi Kai Kinh rồi đến ải Chi Lăng thâm nghiêm hùng vĩ, những kì tích đó đã làm cho bao kẻ thù xa nay khiếp sợ Đờng 1A trờn dài theo những triền núi ngút ngàn thông reo Từng đoàn xe lớn nhỏ hối hả về xứ Lạng ẩn mình trong s

-ơng sớm Qua khỏi đèo Sài Hồ là đến thị xã Lạng Sơn, vùng biên ải của Tổ quốc nơi quê hơng của hoa thơm, trái ngọt và những điệu đặc sắc Then, Sli, Lợn của các dân tộc Tày, Nùng, Dao.

Ví dụ 3: Mỗi lần bạn bè hỏi thăm xứ Huế, tôi thờng trả lời vui bằng một câu thơ

của thi sĩ Bùi Giáng:

Dạ tha xứ Huế bây giờ, Vẫn còn núi Ngự bên bờ sông Hơng!

Cứ tởng là đùa chơi, hóa ra câu thơ còn nhắc tới một sự kiện bất biến của xứ Huế, khi mà núi Ngự - sông Hơng từ bao đời nay đã trở thành biểu tợng của xứ này Nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tờng cũng đã từng lo sợ một ngày nào đó Huế không còn sông

H-ơng thì liệu còn ai buồn nhắc tới Huế nữa không Còn nhà thơ Huy Tập thì xa xăm rằng : nếu nh chẳng có sông Hơng - Câu thơ xứ Huế giữa đờng đánh rơi Vâng, con sông, ngọn núi là chỗ tựa, đồng thời cũng là cội nguồn để tạo ra hơng sắc của cả một vùng đất, và cao hơn nữa là bản sắc văn hóa của vùng đất ấy Qua nhiều biến thiên thăng trầm của lịch sử, Huế không chỉ là một danh từ mà còn là tính từ trìu mến trong cảm thức của biết bao ngời.

( Theo Nguyễn Trọng Tạo : Một góc nhìn của trí thức, tập 1, NXB Trẻ, TP Hồ Chí

Minh, 2002)

Ví dụ 4:

Có nhiều món ăn hết sức dân giã, bình thờng nhng mùi vị của nó sẽ làm ngời ta nhớ mãi không quên Măng là một món ăn rất đỗi bình thờng và quen thuộc với mọi

ng-ời, mọi nhà, đặc biệt là các vùng miền núi Ca dao đã từng ngợi ca:

Ai về nhắn với nẫu nguồn Măng le gởi xuống cá chuồn gởi lên Măng le là loại tre gai có thân nhỏ, măt nhặt, nhiều cành toả ra chi chít và nhiều gai, đna xen vào nhau thành bụi rậm Le mọc thành rừng dọc theo các bờ sông, bờ suối

ở Tây Nguyên- Trờng Sơn.

Tóm lại, đoạn mở bài là một phần trong tổng thể bài văn Nó có quan hệ chặt chẽ với toàn bài, đặc biệt là với phần kết nhng đồng thời nó lại là một đoạn văn hoàn chỉnh,

có nội dung và kết cấu riêng, có quan hệ chặt chẽ và lôgic

Có thể tùy nghi lựa chọn cách thức mở bài thích hợp với nội dung, khuôn khổ bài (và phù hợp với trình độ viết văn của mình ) miễn là đoạn mở bài phải đạt đ ợc yêu cầu cơ bản là giới thiệu đợc đối tợng cần thuyết minh với nét khái quát của những đặc điểm tiêu biểu

2 Viết phần thân bài.

ở bài văn thuyết minh, cũng giống nh các thể loại khác, phần thân bài là phần giải quyết vấn đề Phần này thờng gồm một số đoạn văn đợc liên kết với nhau thành một hệ

Trang 10

thống nhằm giải đáp một số yêu cầu của đề bài Tùy vào yêu cầu của đề bài mà tiến hành khai thác các đoạn ở phần thân bài Nếu đề bài có cho sẵn trình tự yêu cầu thì ta giải quyết từng yêu cầu theo một trình tự ấy Nếu đề bài không cho sẵn trình tự giải quyết thì

ta phải định ra cho mình một trình tự giải quyết sao cho hợp lôgic, hợp tâm lí tiếp nhận của ngời đọc nh đã trình bày ở phần sắp xếp ý

Trong quá trình làm bài, để các đoạn văn có thể liên kết với nhau thành một bài hoàn chỉnh chúng ta cần chú ý tới phần chuyển ý Có thể tóm tắt ý ở đoạn tr ớc để chuyển sang ý đoạn sau Có thể dùng một số từ nối, hoặc dựa vào ý sau đoạn móc nối với đoạn tr-ớc

Ngoài ra, cần lu ý với các đề mục trong bài để định rõ độ dài ngắn của các đoạn Các ý lớn, các đề mục trọng tâm cần đợc viết thành các đoạn chiếm tỉ lệ thích đáng so với toàn bài Các ý phụ chỉ nên viết thành các đoạn ngắn Nếu làm ngợc lại, bài làm sẽ mất cân đối, lệch hoặc xa đề

Sau mỗi đoạn văn giải quyết trọn vẹn một đề mục, một ý lớn phải xuống dòng Những chỗ xuống dòng thích hợp rất cần cho một bài làm Nó giúp cho bài làm sáng sủa, mạch lạc

Viết đoạn văn trong văn bản thuyết minh nên tuân thủ theo thứ tự cấu tạo của sự

vật, theo thứ tự nhận thức ( từ tổng thể đến bộ phận, từ ngoài vào trong, từ xa đến gần),

theo thứ tự diễn biến sự việc trong một thời gian trớc sau hay theo thứ tự chính phụ,cái chính nói trớc, cái phụ nói sau

Sau đây là cách viết một số đoạn văn thuyết minh thờng gặp trong các kiểu bài thuyết minh

a) Đối tợng thuyết minh là một danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, thì nội dung thuyết minh thờng là

- Về vị trí địa lí:

- Những cảnh quan làm nên vẻ đẹp đặc sắc của đối tợng;

- Những truyền thống lịch sử, văn hoá gắn liền với đối tợng;

- Cách thởng ngoạn đối tợng

Ví dụ 1: Giới thiệu về Hà Tây

[ ] - Nằm ở cửa ngõ Hà Nội, Hà Tây là tỉnh có nhiều di tích lịch sử và kho tàng văn học dân gian phong phú: Ca dao, dân ca, tục ngữ, truyện thơ, truyện cời có giá trị văn học Nơi đây cũng là quê hơng của những anh hùng dân tộc nh: Phùng Hng, Ngô Quyền, Nguyễn Trãi, Phan Huy Chú.

- Hà Tây có rất nhiều lễ hội Những lễ hội nổi tiếng ở Hà Tây đã là điểm dừng chân và làm say lòng bao du khách Nào hội chùa Hơng, hội chùa Thầy, hội chùa Tây Phơng, hội Làng Chuông; nào hội Đền Và, hội làng Đa Sĩ, hội diễn Bá Giang Du khách

đến dự hội còn đợc đắm mình trong những câu hát dân ca, trong điệu múa tiếng khèn đặc sắc của các dân tộc: Ngời Kinh có hát chèo, hát trống quân, hát cò lả, hát cửa đình, múa rối nớc; ngời Mờng có hãtéc bùa, hát ví, hát đúm, hát ru, hát đồng dao; ngời dao có hát múa rùa, múa chung, múa chim [ ]

Ví dụ 2: Giới thiệu Hàm Rồng

[ ] Hàm Rồng trở thành bất tử với những chiến công oanh liệt và cảnh trí nên thơ Nhng hai chữ Hàm Rồng ( tên chữ là Long Hạm hay Long Đại) vốn là tên riêng của ngọn núi hình đầu rồng với cái thân uốn lợn nh một con rồng từ làng Ràng ( Dơng Xá) theo dọc sông Mã bên phía bờ Nam Trên núi Rồng, có động Long Quang, hang ăn sâu thông sang bên kia nh hai mắt rồng, đợc gọi là hang Mắt Rồng ( cho nên còn có tên là núi Mắt Rồng) Truyền thuyết kể lại, con rồng đang vờn ngọc ở phía bên kia sông bị trúng mũi tên độc vào mắt phải, nên phải gục ở bên sông Mắt phải ấy có lỗ ăn thông lên trên,

Tiêu đề	Sáng kiến kinh nghiệm – rèn luyện kỹ năng làm văn thuyết minh ở trường THCS
Người hướng dẫn	Hồ Phong Thuần
Trường học	Trường THCS Đức Hòa
Chuyên ngành	Ngữ Văn
Thể loại	Sáng kiến kinh nghiệm
Thành phố	Đức Hòa

Định dạng
Số trang	17
Dung lượng	148,5 KB