Lịch sử nghê thuật- Tranh lụa Việt Nam

SỰ RA ĐỜI Tranh lụa với tư cách là một loại hình nghệ thuật độc đáo của các nước phương Đông đã có mặt trong nền hội họa Việt Nam từ lâu qua tranh chân dung các nhân vật lich sử, tranh

DANH SÁCH SINH VIÊN THỰC HIỆN

MỤC LỤC

• KHÁI QUÁT 04

Sự ra đời 04

Tranh lụa cổ 06

Quá trình phát triển 07

• ĐẶC ĐIỂM CỦA TRANH LỤA 10

• CHẤT LIỆU, DỤNG CỤ VÀ KỸ THUẬT VẼ TRANH LỤA 13

Chất liệu 14

Dụng cụ 15

Kỹ Thuật 16

• CÁC HỌA SĨ VIỆT NAM NỔI TIẾNG VỚI TRANH LỤA 17

Tạ Thúc Bình 18

Nguyễn Phan Chánh 19

Lưu Văn Đệ 20

Nguyễn Tiến Chung 21

Lê Phổ 22

KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRANH LỤA

1 SỰ RA ĐỜI

Tranh lụa với tư cách là một loại hình nghệ thuật độc đáo của các nước phương Đông đã có mặt trong nền hội

họa Việt Nam từ lâu qua tranh chân dung các nhân vật lich sử, tranh thờ của một dòng họ quý tộc.

Tranh lụa bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam từ những năm 30 của thế kỷ XX tại trường Cao đẳng Mĩ thuật Đông

Dương- do các họa sĩ người Pháp truyền dạy, được thành lập ở Hà Nội.

• Nhắc đến tranh lụa Việt Nam không thể không nhắc đến Phan Chánh – một trong những họa sĩ vẽ tranh lụa

thế hệ đầu Tại cuộc triển lãm năm 1931, “bức ô ăn quan” của ông được đánh giá “như một tác phẩm có giá

trị nghệ thuật cao và hiếm lạ, không giống một nước nào” Ngoài ra còn có Trần Phềnh, Nguyễn Nam Sơn, Tô

Ngọc Vân,…

• Sở dĩ tranh lụa Việt Nam đặc biệt như vậy là do tình hình kinh tế của đất nước Khi đất nước đói khổ việc

đầu tư cho nghệ thuật hạn chế là điều hiển nhiên Lúc bấy giờ, các sinh viên vẽ hỏng tranh không đủ tiền

mua lụa nên đã thử giặt rửa và vô tình điều này tạo nên những tuyệt tác vô cùng đặc biệt mà không nước

nào có được Trên chất liệu lụa mềm mại, đời sống sinh hoạt của con người Việt Nam được đưa vào một

cách sống động, gần gũi.

Nguyễn Phan Chánh và thời kỳ đầu tên:  

Chúng ta hay nói, Nguyễn Phan Chánh tham khảo

tranh lụa Đường, Tống để từ đó tìm ra cách vẽ tranh

lụa Việt Nam, nhưng chính xác hơn thì tranh ông

thiên về cái ý vị của Tống học, tinh túy tập trung ở

“tịnh lự” (Thiền) Sắc- không của Thiền nhập với

vô-hữu của Lão khiến ông luôn luôn ý thức được ý nghĩa

của các mảng trống Thiền và Đạo thâm nhập vào

nhau tạo nên thi vị Ấn tượng nhận được thường

mang tính chủ lý, giàu chất trí tuệ, giản dị tới mức

thanh thản.

Thập niên 1930 đương nhiên là thời kỳ đầu tiên, và cũng có thể được xem là thời kỳ hoàng kim của tranh lụa Ở thời kỳ này, với lụa, hầu như không có một họa sĩ nào không từng thử nghiệm

Kĩ thuật vẽ cổ đại là phương pháp vẽ tượng trưng – sự vật không được mô tả theo mắt thường nhìn thấy

Ra đồng của Nguyễn Phan Chánh

TRANH LỤA CỔ

Hiện thân của tranh lụa thực ra chỉ là một cái màng màu (hoặc mực) mỏng manh, rất loãng vật chất Bởi vậy, lụa rất thích hợp cho sự thể hiện cả cái nhìn từ bên ngoài vào lẫn cái nhìn từ bên trong ra, hay nói khác đi, là sự hài hòa giữa tâm

và vật Một bức tranh vẽ trên giấy chuyển sang vẽ trên lụa đã mang một phẩm giá khác hẳn, nhiều khi đồng nghĩa với việc chuyển một tư liệu thành một tác phẩm.

Tranh lụa có từ lâu đời tại Trung Quốc và Nhật Bản Ở Việt Nam ngày nay còn lưu lại một vài bức chân dung Nguyễn Trãi, Phùng Khắc Khoan, Trịnh Đình Kiên,

Phan Huy Cẩn, Phan Huy Ích, Phan Huy Thực, Phan Huy Vịnh từ thời Hậu Lê và thời Nguyễn Tất cả những bức họa này (chưa rõ tác giả) đều vẽ trên lụa

Như người Trung Hoa, người Việt Cổ cũng vẽ tranh trên lụa

và giấy Dưới thời phong kiến,

mỹ thuật chưa phát triển ở nước ta, vì thế chỉ có một số bức tranh lụa vẽ chân dung thờ trong thế kỷ 19, bức tranh cổ nhất được cho là chân dung của Nguyễn Trãi thế kỷ 15

Chân dung cụ Nguyễn Trãi Chân dung cụ Trịnh Đình Kiên

(1715 – 1786)

*Giai đoạn 1945 đến trước đổi mới

• Cách mạng tháng Tám năm 1945 diễn ra đã đem lại hướng sáng tác mới cho tranh vẽ Việt Nam nói chung và tranh lụa nói riêng Tranh lụa truyền thống có cơ

sở phát triển đúng đắn hơn, có bước tiến về con đường nghệ thuật

• Tháng 8 năm 1946, triển lãm Mĩ thuật toàn quốc diễn ra với những màu sắc mới của tranh lụa với hình ảnh những em bé, chị nông dân cấy lúa

• Những năm tháng kháng chiến chống Pháp, tranh lụa đã chuyển từ hình ảnh phong tục sinh hoạt sang đề tài cách mạng, kháng chiến Nghệ thuật đi vào tả

thực, gắn với cuộc sống chiến đấu đa màu sắc Từ nghệ thuật dân tộc, tranh lụa mang tính chất xã hội

• Tuy nhiên, đến thời kỳ này tranh lụa không phát triển kịp so với tranh sơn dầu, sơn mài và đã có khuynh hướng nghiên cứu để xuất khẩu Lý do lớn là tranh

lụa khó bảo quản, các họa sĩ ít nghiên cứu sáng tác

Lê Văn Đệ (1906-1966) - Nắng hè vẽ năm 1954 tại Hà Nội   

*Giai đoạn từ đổi mới đến nay

Những năm sau đổi mới, do nhu cầu của thị trường nên nhiều họa sĩ lao vào vẽ tranh lụa nhưng sau cơn sốt đó tranh lụa lại chìm dần Sau họa sĩ Nguyễn Phan Chánh, không một họa sĩ nào nghiên cứu chuyên sâu về vẽ tranh lụa, họa sĩ nào cũng “chấm” một chút, có vài bức kỷ niệm lại thôi

Những tưởng tranh lụa Việt Nam sẽ đi vào quên lãng, nhưng năm 2007 Triển lãm về tranh lụa đã diễn ra Với 154 bức được chọn treo ở Triển lãm

ĐẶC ĐIỂM VÀ ĐẶC TRƯNG CỦA TRANH

LỤA

• Trong kho tàng mỹ thuật Việt Nam bên cạnh các loại tranh dân gian như tranh

Đông Hồ, trang Hàng Trống thì tranh Lụa được xem là một thể loại mang đậm

bản sắc và dấu ấn dân tộc Cùng với tranh Sơn Mài và Sơn Dầu thì tranh lụa

cũng được xếp vào hàng Quốc Họa của Việt Nam Kỹ thuật vẽ tranh lụa cũng

gồm cọ mực, màu, bút viết nhưng khác với các loại tranh khác là các họa tiết

đường nét được thể hiện trên nền vải lụa.

Nhưng ưu thế lớn nhất của tranh lụa chính là sự mềm mại, nhuần nhị, êm ả và sâu lắng Để tạo được hiệu quả như vậy, các họa sĩ thường phải vẽ nhiều lần

cho một mảng màu để màu thấm vào từng thớ lụa Nếu như trong kỹ thuật sơn mài có phần việc mài sơn cũng được coi là vẽ thì trong kỹ thuật tranh lụa,việc

rửa lụa cũng cần phải tính toán kỹ.Công đoạn đầu tiên khi vẽ lụa là căng lụa lên khung sao cho thật đều tuy có thể để lụa khô hoặc ẩm Sau đó, họa sĩ hồ lụa

bằng nước bột gạo có pha một chút phèn để khi vẽ, màu bám không bị loang Có người bỏ qua công đoạn hồ lụa, họ thích khai thác những nét nhòe, loang, tạo

sự mơ màng của tác phẩm Khi thể hiện màu, họa sĩ có thể can hình lên bằng nét chì thật mảnh qua giấy can hoặc đặt bút vẽ thẳng lên lụa để cảm xúc được

tuôn trào qua nét bút Vẻ đẹp của tác phẩm tùy theo cách sử dụng ngọn bút của tác giả, của sự hòa quyện giữa màu, nét, bố cục, mảng màu Một nét riêng của

kỹ thuật vẽ lụa là họa sĩ có thể dùng nước rửa lụa Cách vẽ lụa truyền thống yêu cầu họa sĩ phải kiên trì: màu được pha loãng, sau đó nhuộm từng sợi vải, lớp

màu nọ chồng lên lớp màu kia sao cho màu ngấm, thẩm thấu kỹ vào từng thớ lụa Sau khi bức tranh hoàn thành, người vẽ có thể biểu lên giấy hoặc ghim lên

giấy không bồi

         Trên nền lụa, mực nho hay thuốc nước là những chất liệu khá phù hợp khi kết hợp với nhau chi phối kỹ năng vẽ lụa Chúng đều dễ hòa tan trong nước, tùy theo mức

độ nước mà trở thành những mảng đậm nhạt khác nhau trên nền lụa và có độ loang thấm sang nhau rất duyên, rất riêng mà mềm mại Những mảng để sáng của lụa thường nổi rõ các thớ lụa tạo độ sâu, độ chín cho những mảng màu bên cạnh và tạo cho tranh lụa vẻ trong trẻo, làm tăng thêm hiệu quả chất lượng của tranh Đã có họa

sĩ dùng trắng điệp trong tranh dân gian làng Hồ để thay trắng của màu nước Chất điệp óng ánh và xốp, tạo sự tương phản với nền lụa mịn màng Như vậy dù đậm hay nhạt, màu sắc không bao giờ che phủ hay đọng trên mặt lụa mà ngấm vào từng thớ sợi để lan tỏa, biểu hiện vẻ óng ả của nền lụa.

GIÁ TRỊ BIỂU ĐẠT CỦA TRANH LỤA

 Việc vẽ tranh lụa hiển nhiên cũng phải tuân theo những quy luật bố cục

đã được đúc kết Tuy nhiên mỗi chất liệu lại có đặc tính riêng và mỗi họa sĩ lại có

cảm xúc và cách nhìn riêng, tạo ra những cách bố cục đặc trưng.Thông thường

các họa sĩ ít dùng những khối nổi không gian của tự nhiên, ít sử dụng đến ánh

sáng như cách vẽ của sơn dầu Người họa sĩ sáng tạo theo một không gian của

mình, có khi không nhờ đến một phối cảnh nào, hoặc chỉ gợi lên bằng cách sử

dụng những bộ phận của phối cảnh Trong tương quan giữa người và phối cảnh,

có khi họa sĩ dùng sắc độ mạnh để nhấn vào người, còn cảnh vẫn để ở sắc độ

trung bình hoặc làm nhẹ đi để tôn các nhân vật nhưng vẫn tạo ra sự thống nhất

Có khi vật ở tiền cảnh được thể hiện mờ đi để tôn vật ở xa hơn mà vẫn không gây

xáo trộn về không gian Sự vẽ rõ nét hoặc làm mờ nhòe đi trong tranh lụa được

xử lý theo chủ ý của họa sĩ bằng một tương quan hợp lý mà họa sĩ đặt ra, khiến

người xem có thể xem gần hay xa cũng được.

  Phải khẳng định một điều rằng, không gian trong tranh lụa phần nhiều được tạo nên từ các mảng lụa trống Điểm sáng tạo này chúng ta thấy nhiều ở các bố cục của Việt Nam xưa như trong tranh dân gian, tranh thờ và cả phù điêu

cổ, mà ngày nay các họa sĩ Việt Nam đã khai thác và phát triển trong nhu cầu muốn cô đọng và tập trung vào chủ đề Trong trường hợp họa sĩ không dùng phối cảnh, các mảng trống trong tranh trở thành một phần của bố cục Họa sĩ phải làm cho những mảng hình và mảng trống ăn ý, hòa hợp với nhau Vai trò của các mảng trống là làm tôn ý chính của toàn bộ bức tranh, tạo nên nhịp điệu cho

bố cục Bên cạnh đó, bố cục còn là tương quan của các mảng đậm, mảng sáng và trung gian, có tranh dùng những mảng đậm làm điểm nhấn nhưng có tranh lại nhấn vào những điểm thật sáng trên một hòa sắc đậm Bố cục còn là sự sắp xếp các mảng màu tạo ra một hòa sắc chung, trong đó, tạo điểm nhấn bằng sắc màu ngược lại.

Ở tranh lụa, bản thân chất lụa đã rất mong manh, mịn màng Mỗi bức tranh lụa mang vẻ đẹp hiền hòa nhưng cũng vô cùng phá cách và tinh tế Tranh lụa Việt Nam mang tính chất mơ màng, tạo được chất riêng của người Việt Nam nói riêng và người Á Đông nói chung.

Chất liệu

Dụng cụ

Kĩ thuật

CHẤT LIỆU, DỤNG CỤ VÀ KỸ THUẬT VẼ TRANH LỤA

CHẤT LIỆU

 Hiện nay, loại lụa mà các họa sĩ thường dùng để vẽ là lụa của làng Quan Phố, được dệt hoàn toàn bằng tơ tằm nên độ bền

chắc và thấm màu rất tốt

 Trước kia, họa sĩ thường dùng lụa Trung Quốc, một loại lụa có kết cấu sợi ngang dọc như nhau, do vậy khi vẽ, màu hòa với

nước có thể tạo sự mờ ảo, loang nhòe dễ dàng nhưng cảm giác về sắc nhị của màu bị mỏng và nông

 Mặt khác khi vẽ thường phải để lụa ẩm, nếu vẽ lúc nền lụa khô thì gây cảm giác đanh cứng, đục và cặn vì mặt lụa quá mỏng

manh, độ hút nước, thấm màu có hạn Do vậy, lụa Trung Quốc chỉ phù hợp với cách vẽ chấm phá quốc họa nhiều hơn, không

tằm, có loại sợi mướt, nhỏ mịn, có loại thô mộc tạo nên những thớ khỏe khoắn, sù sì Mỗi loại lụa sẽ mang lại một hiệu quả khác nhau khi vẽ do độ ken dày mỏng của thớ lụa Trước kia, nhiều vùng nông thôn dệt vải thủ công để phục vụ sinh hoạt, trong đó

có một loại gọi là vải sồi, dệt bằng tơ tằm thô, khổ hẹp dùng để may áo, làm bao ruột tượng Sồi cũng được một số họa sĩ thử nghiệm vẽ, có một số nét mới lạ.

 Màu vẽ để vẽ lụa thường là màu nước, phẩm hoặc mực nho Theo dân gian, màu vẽ trên lụa được chế từ những sản

phẩm thiên nhiên, có sẵn và dễ kiếm, như màu đen từ tro than lá tre, màu xanh từ lá chàm, màu vàng từ nước hoa hòe (giã nhỏ hoa và lọc lấy nước cốt) hoặc từ cây gỗ vang, trắng từ điệp tán nhỏ Những màu từ thiên nhiên này rất bền, sắc

độ đằm chín tự nhiên nhưng kém phần tươi tắn so với màu nước hiện đại Ngày nay, nhiều họa sĩ còn dùng những họa phẩm đục, dày hơn như tempera, màu bột, phấn màu, để thử sức với lụa

DỤNG CỤ

- Bút đi nét: Bút cán tre màu đen, lông mềm mỏng và có nhiều loại kích thước khác nhau phù hợp để đi nét

• Bút vẽ loại tròn: Bút có lông mềm nhưng to hơn theo kích cỡ Bút này thường rất ngậm màu, đầu bút lại mỏng chóp, rất thích hợp cho đi những chi tiết và vờ tả

• Bút Banhxo: Bút to lông cứng, dùng để vẽ những mảng lớn, và dùng để chuốt nước ấm khi vẽ

• Bút vẽ cọ màu: Khi vẽ hỏng, hoặc muốn lấy bớt màu ra trong một mảng màu đậm ta lấy bút sơn dầu đã sơ, lông cứng, dùng để cọ trong các mảng ta muốn rửa đi

• Bút đi nét: Bút cán tre màu đen, lông mềm mỏng và có nhiều loại kích thước khác nhau phù hợp để đi nét

• Bút vẽ loại bè: Đầu bút bè, lông cứng hơn một chút,thích hợp vẽ các mảng phẳng và sử dụng khi vẽ lụa thưa

KỸ THUẬT

• Công đoạn đầu tiên khi vẽ lụa là căng lụa lên khung sao cho thật đều tuy có thể để lụa khô hoặc ẩm.

• Sau đó , họa sĩ hồ lụa bằng nước bột gạo có pha một chút phèn để khi vẽ, màu bám không bị loang Có người bỏ qua

công đoạn hồ lụa, họ thích khai thác những nét nhòe, loang, tạo sự mơ màng của tác phẩm.

• Khi thể hiện màu, họa sĩ có thể can hình lên bằng nét chì thật mảnh qua giấy can hoặc đặt bút vẽ thẳng lên lụa để

cảm xúc được tuôn trào qua nét bút Vẻ đẹp của tác phẩm tùy theo cách sử dụng ngọn bút của tác giả, của sự hòa

quyện giữa màu, nét, bố cục, mảng màu

Một nét riêng của kỹ thuật vẽ lụa là họa sĩ có thể dùng nước rửa lụa Cách vẽ lụa truyền thống yêu cầu họa sĩ phải kiên

trì: màu được pha loãng, sau đó nhuộm từng sợi vải, lớp màu nọ chồng lên lớp màu kia sao cho màu ngấm, thẩm thấu

kỹ vào từng thớ lụa Sau khi bức tranh hoàn thành, người vẽ có thể biểu lên giấy hoặc ghim lên giấy không bồi.

Nghệ thuật đặt màu lên lụa cũng hết sức tinh tế và chủ động vì khi lụa đã ngấm màu thì không thể nào làm cho chúng sáng lại được nữa, khác hẳn với sơn dầu hay bột màu, có thể dùng màu nọ chồng lấp lên màu kia Nhưng ưu thế lớn nhất của tranh lụa chính là sự mềm mại, nhuần nhị, êm ả và sâu lắng Để tạo được hiệu quả như vậy, các họa

sĩ thường phải vẽ nhiều lần cho một mảng màu để màu thấm vào từng thớ lụa Nếu như trong kỹ thuật sơn mài có phần việc mài sơn cũng được coi

là vẽ thì trong kỹ thuật tranh lụa,việc rửa lụa cũng cần phải tính toán kỹ.

Khi vẽ lụa, người ta thường vẽ từ nhạt đến đậm, màu nhạt chồng lên nhau nhiều lần sẽ thành đậm nhưng vẫn nhìn thấy thớ lụa, tạo nên vẻ đẹp của chất lụa Vẽ chồng lên nhau bằng các

màu khác nhau cũng là một cách pha màu Thỉnh thoảng, khi màu đã khô, họa sĩ phải rửa nhẹ cho sạch những chất bẩn nổi lên mặt lụa và để cho màu ngấm vào từng thớ lụa

CÁC HỌA SĨ

VIỆT NAM NỔI TIẾNG VỚI

TRANH LỤA

Click icon to add picture

Họa sĩ Tạ Thúc Bình sinh ngày 29 tháng 2 (nhuận) năm 1917 tại phủ Lạng Thương (nay là TP Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang) trong một gia đình đông con có nền nếp gia phong, nhưng chỉ có một mình ông theo ngành mỹ thuật Năm 1937, Tạ Thúc Bình tốt nghiệp Thành chung Đi làm được ba năm, năm 1940 ông quyết định thi vào Trường Cao đẳng

Mỹ thuật Đông Dương và vào học khóa 15 cùng lớp với các họa sĩ: Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng, Huỳnh Văn Gấm… Ngày 19/12/1946, kháng chiến toàn quốc bùng nổ, theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, các văn nghệ sĩ lên đường tham gia kháng chiến Năm 1954, miền Bắc hoàn toàn giải phóng, ông là một trong những người đầu tiên cùng với các họa sĩ: Trần Văn Cẩn, Trần Đình Thọ, Phạm Gia Giang, Nguyễn Đức Nùng, Lương Xuân Nhị… tham gia thành lập lại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam (nay là Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội) Ông là một trong những người thầy đầu tiên giảng dạy tại ngôi trường này cho đến ngày nghỉ hưu và cũng là người

đã dành nhiều thời gian soạn chương trình Mỹ thuật dân gian vẫn còn

sử dụng cho đến tận bây giờ.

Tranh lụa Góp thóc vào kho - Tác phẩm điển hình về sự điêu luyện trong bút pháp của họa sĩ Tạ Thúc Bình

Tác phẩm Buổi sớm trong đầm  

Tạ Thúc Bình chuyên về lụa và bột màu Cái đẹp trong sáng nhiều ẩn  

dụ của tranh lụa thấm vào ông qua con đường rất hàn lâm của hội họa phương Tây mà ông được hấp thụ tại nhà trường tạo ra một phong cách rất riêng biệt gần với cách nhìn bình đồ của tranh dân gian Tác phẩm của ông thường gắn liền với những sự kiện của đời sống, cho dù có khắc nghiệt và gian khó đến đâu, ông cũng luôn nhìn ra vẻ đẹp của người của cảnh Những tác phẩm lớn của ông cũng ở giai đoạn này, như những bức lụa khổ lớn: Góp thóc vào  kho, Mùa lúa chín, Mừng hội làng , cùng những ký họa màu trên từng chặng đường Góp thóc vào kho là một thí dụ điển hình về sự  điêu luyện trong bút pháp Tạ Thúc Bình cộng với cách bố cục hoàn  toàn Á Đông theo đơn tuyến bình đồ, với toàn cảnh được nhìn từ trên xuống Với cống hiến cho mỹ thuật Việt Nam, ông đã được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2001