Tư tưởng lớn xuyên suốt sự nghiệp trước tác của Nguyễn Trãi - tư tưởng nhân nghĩa yêu nước thương dân - được thể hiện qua những rung động trữ tình dạt dào trước cảnh thiên nhiên ngày h[r]
Trang 1ĐỀ CƯƠNG ÔN TẬP
1 MỘT SỐ BIỆN PHÁP TU TỪ VÀ TÁC DỤNG:
* So sánh: đối chiếu sự vật này với sự vất khác có nét tương đồng nhằm tăng sức
gợi hình gợi cảm
* Ẩn dụ: Gọi tên sự vật hiện tượng khác có nét tương đồng nhằm tăng sức gợi
hình gợi cảm
* Nhân hóa: cách gọi tả vật, đồ vật v.v bằng những từ ngữ vốn dùng cho con
người làm cho thế giới vật, đồ vật trở nên gần gũi biểu thị được những suy nghĩ tình cảm của con người
* Hoán dụ: gọi tên sự vật hiện tượng khái niệm khác có quan hệ gần gũi với nó
* Nói quá: Biện pháp tu từ phóng đại mức độ qui mô tính chất của sự vật hiện
tượng được miêu tả để nhấn mạnh gây ấn tượng tăng tính biểu cảm
* Nói giảm nói tránh: dùng cách diễn đạt tế nhị uyển chuyển tránh gây cảm giác
phản cảm và tránh thô tục thiếu lịch sự
* Điệp ngữ: lặp lại từ ngữ hoặc cả câu để làm nối bật ý gây cảm xúc mạnh
* Chơi chữ: Cách lợi dụng đặc sắc về âm và về nghĩa của từ ngữ để tạo sắc thái dí
dỏm hài hước
2 PHƯƠNG THỨC BIỂU ĐẠT
1 Tự sự (kể chuyện, tường thuật) Là kể chuyện, nghĩa là dùng ngôn ngữ để kể
một chuỗi sự việc, sự việc này dẫn đến sự việc kia, cuối cùng tạo thành một kết thúc Ngoài ra, người ta không chỉ chú trọng đến kể việc mà còn quan tâm đến việc khắc hoạ tính cách nhân vật và nêu lên những nhận thức sâu sắc, mới mẻ về bản chất của con người và cuộc sống
2 Miêu tả Là dùng ngôn ngữ mô tả sự vật làm cho người nghe, người đọc có thể
hình dung được cụ thể sự vật, sự việc như đang hiện ra trước mắt hoặc nhận biết được thế giới nội tâm của con người
3 Biểu cảm Là dùng ngôn ngữ để bộc lộ tình cảm, cảm xúc của mình về thế giới
xung quanh
4 Nghị luận Là phương thức chủ yếu được dùng để bàn bạc phải trái, đúng sai
nhằm bộc lộ rõ chủ kiến, thái độ của người nói, người viết rồi dẫn dắt, thuyết phục người khác đồng tình với ý kiến của mình
5 Thuyết minh Là cung cấp, giới thiệu, giảng giải…một cách chính xác và khách
quan về một sự vật, hiện tượng nào đó có thật trong cuộc sống Ví dụ một danh lam thắng cảnh, một vấn đề khoa học, một nhân vật lịch sử
6 Hành chính - công vụ Là phương thức dùng để giao tiếp giữa Nhà nước với
nhân dân, giữa nhân dân với cơ quan Nhà nước, giữa cơ quan với cơ quan, giữa nước này và nước khác trên cơ sở pháp lí
3 PHONG CÁCH CHỨC NĂNG NGÔN NGỮ:
*- Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt: là phong cách (PC) được dùng trong giao tiếp
sinh hoạt hàng ngày, thuộc hoàn cảnh giao tiếp không mang tính nghi thức Giao tiếp ở đây thường với tư cách cá nhân nhằm để trao đổi tư tưởng, tình cảm của mình với người thân, bạn bè, hàng xóm, đồng nghiệp, đồng hành
Trang 2Gồm các dạng: chuyện trò/ nhật kí/ thư từ
*- Phong cách ngôn ngữ khoa học: PC khoa học là PC được dùng trong lĩnh vực
nghiên cứu, học tập và phổ biến khoa học Ðây là PC ngôn ngữ đặc trưng cho các mục đích diễn đạt chuyên môn sâu Khác với PC ngôn ngữ sinh hoạt, PC này chỉ tồn tại chủ yếu ở môi trường của những người làm khoa học (ngoại trừ dạng phổ cập khoa học)
Gồm các dạng: KH chuyên sâu/ KH giáo khoa/ KH phổ cập
*- Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật: là PC được dùng trong sáng tác văn
chương PC này là dạng tồn tại toàn vẹn và sáng chói nhất của ngôn ngữ toàn dân
PC văn chương không có giới hạn về đối tượng giao tiếp, không gian và thời gian giao tiếp
*- Phong cách ngôn ngữ chính luận: là PC được dùng trong lĩnh vực chính trị xã
hội Người giao tiếp ở PC này thường bày tỏ chính kiến, bộc lộ công khai quan điểm chính trị, tư tưởng của mình đối với những vấn đề thời sự nóng hổi của xã hội
*- Phong cách ngôn ngữ hành chính: là PC đuợc dùng trong giao tiếp thuộc lĩnh
vực hành chính Ðấy là giao tiếp giữa Nhà nước với nhân dân, giữa nhân dân với
cơ quan Nhà nước, giữa cơ quan với cơ quan, giữa nước này và nước khác
PC hành chính có hai chức năng: thông báo và sai khiến Chức năng thông báo thể hiện rõ ở giấy tờ hành chính thông thường, ví dụ như: văn bằng, chứng chỉ các loại, giấy khai sinh, hoá đơn, hợp đồng Chức năng sai khiến bộc lộ rõ trong các văn bản quy phạm pháp luật, văn bản của cấp trên gởi cho cấp dưới, của nhà nước đối với nhân dân, của tập thể với các cá nhân
*- Phong cách ngôn ngữ báo chí (thông tấn): là PC được dùng trong lĩnh vực
thông tin của xã hội về tất cả những vấn đề thời sự (Thông tấn: có nghĩa là thu thập và biên tập tin tức để cung cấp cho các nơi)
4 NGHỊ LUẬN XÃ HỘI
-Nghị luận là bàn bạc, đánh giá một vấn đề, trong đó, nghị luận xã hội là phương pháp nghị luận lấy đề tài từ các lĩnh vực xã hội chính trị, đạo đức làm nội dung bàn bạc nhằm làm sáng tỏ cái đúng – sai, cái tốt – xấu của vấn đề được nêu
ra Từ đó đưa ra một cách hiểu thấu đáo về vấn đề nghị luận cũng như vận dụng nó vào đời sống
-Nghị luận xã hội gồm có hai dạng:
+ Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí
+ Nghị luận về một hiện tượng đời sống
* Nghị luận về một tư tưởng, đạo lý là bàn về một vấn đề thuộc lĩnh vực tư
tưởng, đạo đức, quan điểm nhân sinh (như các vấn đề về nhận thức; về tâm hồn nhân cách; về các quan hệ gia đình xã hội, cách ứng xử; lối sống của con người trong xã hội…)
Bước 1 : Giải thích tư tư tưởng , đạo lí
Trang 3Bước 2 : Bàn luận
- Phân tích mặt đúng
- Bác bỏ ( phê phán ) những biểu hiện sai lệch có liên quan đến vấn đề
Bước 3: Mở rộng
-Mở rộng bằng cách giải thích và chứng minh
-Mở rộng bằng cách đào sâu thêm vấn đề
-Mở rộng bằng cách lật ngược vấn đề
(Người tham gia nghị luận đưa ra mặt trái của vấn đề Phủ nhận nó là công nhận cái đúng, ngược lại ,nếu vấn đề bình luận là sai hãy lật ngược bằng cách đưa ra vấn đề đúng Bảo vệ cái đúng cũng có nghĩa là phủ định cái sai
Trong các bước mở rộng ,tuỳ vào từng trường hợp và khả năng của mình mà
áp dụng cho tốt ,không nên cứng nhắc)
Bước 4 : Nêu ý nghĩa ,rút ra bài học nhận thức và hành động
* Nghị luận về một hiện tượng đời sống là sử dụng tổng hợp các thao tác
lập luận để làm cho người đọc hiểu rõ, hiểu đúng, hiểu sâu những hiện tượng đời sống có ý nghĩa xã hội Thông thường, những hiện tượng mà đề bài đề cập tới thường là những hiện tượng nổi bật, tạo được sự chú ý và có tác động đến đời sống
xã hội Không chỉ đề cập đến những hiện tượng tốt đẹp, tích cực trong đời sống, kiểu bài nghị luận này còn đề cập đến những hiện tượng mang tính chất tiêu cực, đang bị xã hội lên án, phê phán
Bước 1: Miêu tả hiện tượng được đề cập đến trong bài
- Giải thích ( nếu trong đề bài có khái niệm, thuật ngữ hoặc các ẩn dụ, hoán
dụ, so sánh…)cần làm rõ để đưa ra vấn đề bàn luận
- Chỉ ra thực trạng ( biểu hiện của thực trạng)
Bước 2: Phân tích các mặt đúng – sai, lợi – hại của vấn đề
- Phân tích tác dụng của vấn đề nếu là hiện tượng tích cực
- Phân tích tác hại của vấn đề nếu là hiện tượng tiêu cực
- Phân tích cả hai mặt tích cực và hạn chế nếu đề có cả hai mặt
Bước 3: Chỉ ra nguyên nhân
Bước 4: Bày tỏ thái độ, ý kiến đánh giá của người viết về hiện tượng Rút ra bài
học và đề xuất giải pháp
5 NGHỊ LUẬN VĂN HỌC
Trang 4TRUYỆN AN DƯƠNG VƯƠNG
VÀ MỊ CHÂU - TRỌNG THUỶ
(Truyền thuyết)
Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy được trích từ Truyện Rùa Vàng trong Lĩnh Nam chích quái - tập truyện dân gian được sưu tập vào cuối thế kỉ
XV
Đọc - hiểu văn bản
a) Nội dung
- An Dương Vương xây thành, chế nỏ giữ nước : thành xây ở đất Việt Thường nhưng "hễ đắp tới đâu lại lở tới đấy" Nhờ sự giúp đỡ của Rùa Vàng, An Dương Vương xây được thành, chế nỏ thần, chiến thắng Triệu Đà, buộc hắn phải cầu hòa Thông qua những chi tiết kì ảo trong truyền thuyết (có sự giúp đỡ của thần linh), dân gian đã ngợi ca nhà vua, tự hào về chiến công xây thành, chế nỏ, chiến thắng ngoại xâm của dân tộc
- Bi kịch nước mất nhà tan và bi kịch tình yêu tan vỡ
+ Vì chủ quan, mất cảnh giác, hai cha con An Dương Vương đã mắc mưu Triệu Đà dẫn đến việc nước Âu Lạc thất bại Cùng với nước mất là nhà tan, trước lời kết tội của Rùa Vàng, An Dương Vương đã "rút gươm chém Mị Châu" Câu nói của Rùa Vàng làm An Dương Vương tỉnh ngộ, nhận ra bi kịch Hành động "rút gươm chém
Mị Châu" thể hiện sự dứt khoát, quyết liệt và sự tỉnh ngộ muộn màng của nhà vua + Mối tình Mị Châu -Trọng Thuỷ tan vỡ bởi âm mưu xâm lược của Triệu Đà Cái chết của Mị Châu, Trọng Thủy là kết cục bi thảm của một mối tình éo le luôn bị tác động, chi phối bởi chiến tranh
+ Nhân dân không đồng tình với sự chủ quan, mất cảnh giác của An Dương Vương
và nêu bài học lịch sử về thái độ cảnh giác với kẻ thù ; vừa phê phán hành động vô tình phản quốc, vừa rất độ lượng với Mị Châu, hiểu nàng là người cả tin, ngây thơ
bị lợi dụng Hình ảnh "ngọc trai - nước giếng" thể hiện thái độ vừa nghiêm khắc vừa nhân ái của nhân dân ta với các nhân vật trong truyện
b) Nghệ thuật
-Kết hợp nhuần nhuyễn giữa "cốt lõi lịch sử" và hư cấu nghệ thuật
- Kết cấu chặt chẽ, xây dựng những chi tiết kì ảo có giá trị nghệ thuật cao (ngọc trai - giếng nước)
- Xây dựng được những nhân vật truyền thuyết tiêu biểu
c) Ý nghĩa văn bản
Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy giải thích nguyên nhân việc
mất nước Âu Lạc và nêu bài học lịch sử về việc giữ nước, tinh thần cảnh giác với
kẻ thù, cùng cách xử lí đúng đắn mối quan hệ giữa riêng với chung, nhà với nước,
cá nhân với cộng đồng
CA DAO THAN THÂN, YÊU THƯƠNG TÌNH NGHĨA
- Về nội dung :Diễn tả đời sống tâm hồn, tư tưởng, tình cảm của nhân dân
- Về nghệ thuật :thể thơ lục bát ; ngôn ngữ giàu hình ảnh, gần gũi với lời nói hằng ngày ; sử dụng nhiều so sánh, ẩn dụ,
Đọc - hiểu văn bản
Trang 5-Bài 1 : Ý thức về phẩm chất và số phận của người phụ nữ
- Bài 2 : Khẳng định giá trị đích thực nhưng cũng là nỗi ngậm ngùi về thân phận của người phụ nữ
- Bài 3 : Diễn tả nỗi chua xót vì lỡ duyên ; qua đó, ca ngợi tình nghĩa thuỷ chung,
bền vững của con người
- Bài 4 : Diễn tả cụ thể, sinh động nỗi niềm thương nhớ của trai gái trong tình yêu
- Bài 5 : Lời tỏ tình kín đáo, duyên dáng mà rất táo bạo (khai thác ý nghĩa của hình ảnh bắc cầu dải yếm)
- Bài 6 : Ca ngợi lối sống tình nghĩa, thuỷ chung của người bình dân xưa
b) Nghệ thuật
- Công thức mở đầu :có một hệ thống những bài ca dao mở đầu bằng cụm từ "Thân em "
- Hình ảnh biểu tượng
- Cách so sánh, ẩn dụ, thể thơ lục bát, song thất lục bát
c) Ý nghĩa văn bản
Ngợi ca và khẳng định vẻ đẹp đời sống tâm hồn, tư tưởng, tình cảm của người bình dân Việt Nam xưa trong ca dao - dân ca
TỎ LÒNG
(Thuật hoài - PHẠMNGŨ LÃO)
1.Tìm hiểu chung
a) Tác giả :
Phạm Ngũ Lão (1255 - 1320) là anh hùng dân tộc, có công lớn trong công cuộc
chống xâm lược Mông - Nguyên
b) Tác phẩm
Hoàn cảnh ra đời và thể thơ thất ngôn tứ tuyệt
2.Đọc - hiểu văn bản
a) Nội dung
- Vóc dáng hùng dũng
+Hình ảnh tráng sĩ : hiện lên qua tư thế "cầm ngang ngọn giáo" (hoành sóc) giữ non sông Đó là tư thế hiên ngang với vẻ đẹp kì vĩ mang tầm vóc vũ trụ
+Hình ảnh "ba quân" : hiện lên với sức mạnh của đội quân đang sôi sục khí thế quyết chiến thắng
+Hình ảnh tráng sĩ lồng trong hình ảnh "ba quân" mang ý nghĩa khái quát, gợi ra hào khí dân tộc thời Trần - "hào khí Đông A"
-Khát vọng hào hùng
Khát vọng lập công danh để thoả "chí nam nhi", cũng là khát vọng được đem tài trí
"tận trung báo quốc"- thể hiện lẽ sống lớn của con người thời đại Đông A
b) Nghệ thuật
-Hình ảnh thơ hoành tráng, thích hợp với việc tái hiện khí thế hào hùng của thời đại và tầm vóc, chí hướng của người anh hùng
-Ngôn ngữ cô đọng, hàm súc, có sự dồn nén cao độ về cảm xúc
c) Ý nghĩa văn bản
Thể hiện lí tưởng cao cả của vị danh tướng Phạm Ngũ Lão, khắc ghi dấu ấn đáng
Trang 6CẢNH NGÀY HÈ
(Bảo kính cảnh giới, bài 43 -NGUYỄN TRÃI)
1.Tìm hiểu chung
- Nguyễn Trãi: 1380 – 1442
-Xuất xứ : là bài số 43 thuộc chùm thơ Bảo kính cảnh giới trong Quốc âm thi tập
-Chủ đề : bộc lộ nỗi lòng, chí hướng của tác giả
2.Đọc - hiểu văn bản
a) Nội dung
- Vẻ đẹp rực rỡ của bức tranh thiên nhiên
+ Mọi hình ảnh đều sống động : hoè lục đùn đùn, rợp mát như giương ô che rợp ; thạchlựu phun trào sắc đỏ, sen hồng đang độ nức ngát mùi hương
+ Mọi màu sắc đều đậm đà : hoè lục, lựu đỏ, sen hồng
- Vẻ đẹp thanh bình của bức tranh đời sống con người : nơi chợ cá dân dã thì"lao xao", tấp nập ; chốn lầu gác thì "dắng dỏi" tiếng ve như một bản đàn
Cả thiên nhiên và cuộc sống con người đều tràn đầy sức sống Điều đó cho thấy một tâm hồn khát sống, yêu đời mãnh liệt và tinh tế, giàu chất nghệ sĩ của tác giả
- Niềm khát khao cao đẹp
+ Đắm mình trong cảnh ngày hè, nhà thơ ước có cây đàn của vua Thuấn, gảy
khúc Nam phong cầu mưa thuận gió hoà để"Dân giàu đủ khắp đòi phương"
+ Lấy Nghiêu, Thuấn làm "gương báu răn mình", Nguyễn Trãi đã bộc lộ chí hướng cao cả : luôn khao khát đem tài trí để thực hành tư tưởng nhân nghĩa yêunước thương dân
b) Nghệ thuật
- Hệ thống ngôn từ giản dị, tinh tế xen lẫn từ Hán và điển tích
- Sử dụng từ láy độc đáo : đùn đùn, lao xao,dắng dỏi,
c) Ý nghĩa văn bản
Tư tưởng lớn xuyên suốt sự nghiệp trước tác của Nguyễn Trãi - tư tưởng nhân nghĩa yêu nước thương dân - được thể hiện qua những rung động trữ tình dạt dào trước cảnh thiên nhiên ngày hè
NHÀN (NGUYỄN BỈNH KHIÊM) 1.Tìm hiểu chung
a) Tác giả : Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 - 1585) là người thông minh, uyên bác,
chính trực, coi thường danh lợi, "chí để ở nhàn dật"
b) Tác phẩm : Nhan đề do người đời sau đặt nhưng cũng là một sự tri âm với tác
giả Chữ nhàn trong bài nhằm chỉ một quan niệm, một cách xử thế
2.Đọc - hiểu văn bản
a) Nội dung
- Nhàn thể hiện ở sự ung dung trong phong thái, thảnh thơi, vô sự trong lòng, vui
với thú điền viên, kiên định với lựa chọn của bản thân
- Nhàn là nhận dại về mình, nhường khôn cho người, xa lánh chốn danh lợi bon
Trang 7- Nhàn là sống thuận theo lẽ tự nhiên, hưởng những thức có sẵn theo mùa ở nơi
thôn dã giản dị mà thanh cao
- Nhàn là vượt qua được cám dỗ cuộc đời, xem phú quý tựa chiêm bao
Từ đó, cảm nhận được trí tuệ uyên thâm, tâm hồn thanh cao của nhà thơ thể hiện qua lối sống đạm bạc, nhàn tản, vui với thú điền viên thôn dã
b) Nghệ thuật
- Sử dụng phép đối, điển cố
-Ngôn từ mộc mạc, tự nhiên mà ý vị, giàu chất triết lí
c) Ý nghĩa văn bản
Vẻ đẹp nhân cách của tác giả : thái độ coi thường danh lợi, luôn giữ cốt cách thanh cao trong mọi cảnh ngộ đời sống
Hết