Biến cố thiên an môn năm 1989

Năm 1989, vài tháng trước khi bức tường Berlin sụp đổ, tại Trung Quốc, thủ đô Bắc Kinh và nhiều thành phố lớn đã diễn ra những cuộc biểu tình lớn, nhưng ôn hòa của sinh viên và công nhân

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thanh Hồng Ân

BIẾN CỐ THIÊN AN MÔN NĂM 1989

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

Thành phố Hồ Chí Minh – 2020

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thanh Hồng Ân

BIẾN CỐ THIÊN AN MÔN NĂM 1989

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi với sự hướng dẫn của TS.Lê Phụng Hoàng Tất cả các nguồn tài liệu đã được công bố đầy

đủ, nội dung của luận văn là trung thực

Người cam đoan

Nguyễn Thanh Hồng Ân

LỜI CẢM ƠN

Sau hai năm học tập và rèn luyện tại Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, bằng sự biết ơn và kính trọng, tác giả xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các phòng, khoa thuộc Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh và các thầy cô đã nhiệt tình giảng dạy và tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập và làm Luận văn Đặc biệt, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn và lời cảm ơn sâu sắc tới TS.Lê Phụng Hoàng, người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Do điều kiện về năng lực bản thân còn hạn chế, luận văn chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các thầy

cô giáo trong hội đồng khoa học, bạn bè và đồng nghiệp để luận văn của tôi được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Nguyễn Thanh Hồng Ân

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan 3

Lời cảm ơn 4

Mục lục 5

Danh mục các từ ký hiệu - viết tắt 7

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ PHÁT SINH TỪ CÔNG CUỘC CẢI CÁCH Ở TRUNG QUỐC TRONG NHỮNG NĂM 1978 - 1989 6

1.1 Bối cảnh Trung Quốc trước biến cố Thiên An Môn 1989 6

1.2 Các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hóa ở Trung Quốc trước biến cố Thiên An Môn 1989 7

1.2.1 Chính trị - Xã hội 7

1.2.2 Kinh tế - văn hóa 14

1.3 Những ảnh hưởng của Đặng Tiểu Bình trong công cuộc cải cách kinh tế ở Trung Quốc 19

1.4 Lập trường và những mâu thuẫn trong ban lãnh dạo ĐCSTQ 21

1.4.1 Tư duy cải cách của Triệu Tử Dương 21

1.4.2 Mâu thuẫn giữa Đặng Tiểu Bình và Hồ Diệu Bang 27

Tiểu kết chương 1 32

Chương 2 BIẾN CỐ THIÊN AN MÔN VÀ NHỮNG CHÍNH SÁCH ĐỐI PHÓ CỦA GIỚI LÃNH ĐẠO TRUNG QUỐC 33

2.1 Tiềm năng phản kháng của sinh viên ở Trung Quốc 33

2.2 Diễn biến Biến cố Thiên An Môn 35

2.2.1 Diễn biến cuộc biểu tình của sinh viên Trung Quốc tại quảng trường Thiên An Môn 35

2.2.2 Phong trào phản đối đang dần leo thang 50

2.2.3 Đàn áp và kết thúc 67

Tiểu kết chương 2 74

Chương 3 NHỮNG ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI TRUNG QUỐC HẬU

THIÊN AN MÔN 75

3.1 Sự Kiện Thiên An môn qua lăng kính của quốc tế 75

3.1.1 Nhân chứng Thiên An Môn 75

3.1.2 Những vụ bắt giữ và thanh trừ hậu Thiên An Môn 76

3.2 Những ảnh hưởng từ hậu Thiên An Môn 79

3.2.1 Ảnh hưởng trên các khuynh hướng chính trị trong nước 79

3.2.2 Ảnh hưởng kinh tế 82

3.2.3 Ảnh hưởng về mặt ngoại giao 88

Tiểu kết chương 3 91

KẾT LUẬN 92

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ KÝ HIỆU - VIẾT TẮT

Đại học Khoa học Chính trị và Luật pháp Trung Quốc Đảng Cộng Sản Trung Quốc (Chinese Communist Party) Khu vực hành chính đặc biệt Hồng Kông ( Hong Kong Special Administrative Region)

Đại hội nhân dân toàn quốc Quân đội Giải phóng Nhân dân

Ủy ban Thường vụ Bộ Chính trị

Ủy ban giáo dục nhà nước Trung Quốc

Xã Hội Chủ Nghĩa

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trung Quốc đang phủ bóng lớn hơn bao giờ hết lên nền kinh tế thế giới thì thật đáng để nhớ lại rằng vào tháng 6 của 30 năm trước, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đã gần như sụp đổ Làn sóng biểu tình tụ hợp tại Thiên An Môn năm đó đặt ra một bước ngoặc lớn còn đối với đất nước được dẫn dắt bởi Đảng Cộng sản Năm 1989, vài tháng trước khi bức tường Berlin sụp đổ, tại Trung Quốc, thủ

đô Bắc Kinh và nhiều thành phố lớn đã diễn ra những cuộc biểu tình lớn, nhưng ôn hòa của sinh viên và công nhân Phong trào tranh đấu đã tạo ra hy vọng Trung Quốc

đi vào con đường dân chủ hóa Từ khi Mao Trạch Đông qua đời vào năm 1976 và tiếp theo những đợt thanh trừng nội bộ của thời “tứ nhân bang” Trung Quốc bắt đầu tiến hành cải cách kinh tế Nhưng chỉ 10 năm sau, năm 1987, chế độ độc đảng cứng nhắc cảm thấy bị kinh tế tự do đe dọa Phe cực đoan trong đảng cách chức nhà cải cách Hồ Diệu Bang Hai năm sau, Hồ Diệu Bang qua đời Hơn 10.000 sinh viên đại học kéo ra quảng trường Thiên An Môn biểu tình chống tham nhũng và đòi dân chủ

để trong sạch hóa đất nước

Biến cố Thiên An môn bị chính quyền Trung Quốc tìm cách bác bỏ: Không nói, không nhắc trên truyền thông đại chúng, không giảng dạy ở học đường

Hàng năm, đến gần ngày tưởng niệm nạn nhân Thiên An Môn thì chính quyền luôn luôn ra tay trấn áp trước Trung Quốc đã tung chiến dịch cô lập các nhà tranh đấu trên toàn quốc và kiểm soát không gian mạng thông tin điện tử

Và các nghiên cứu về sự kiện Thiên An Môn năm 1989 chủ yếu là các tài liệu được ghi chép và xuất bản tại nước ngoài Trong công trình này tác giả mong muốn

bổ sung phần nào tư liệu về cuộc biến động chính trị này cũng như hệ thống một cách toàn diện lại quá trình diễn biến của biến cố tại Thiên An môn năm 1989 từ trước cuộc biến động cho đến những tác động của nó đến tình hình Trung Quốc trong giai đoạn cuối thế kỷ XX

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Cho đến hiện nay, đã nhiều công trình nghiên cứu về biến cố ở Thiên An Môn

1989 phải kể đến như : Tác phẩm Who Will Shout If Not Us?: Student Activists and the Tiananmen Square Protest tác giả đã trình bày khá chi tiết nguyên nhân, diễn biến sự kiện biểu tình của học sinh – sinh viên tại quảng trường Thiên An Môn

1989 và những lời tường thuật của những nhân chứng sau khi phong trào bị đàn áp bởi chính phủ Trung Quốc Đây là một tác phẩm tổng quan ấn tượng về các cuộc biểu tình dân quyền khét tiếng tại Quảng trường Thiên An Môn Toàn bộ tác phẩm cho thấy cái nhìn tổng quan trực tiếp vào các cuộc biểu tình tại Thiên An Môn khiến người đọc hiểu rõ về lý do tại sao cuộc xung đột này nổ ra và sự hiểu biết về lập trường của cả hai bên về vấn đề này Đã có nhiều tranh luận về thương vong do cuộc xung đột, nhưng cuốn sách này đưa ra một cách nhẹ nhàng về vấn đề trích dẫn các số liệu của Trung Quốc sau cuộc biến cố

Tác phẩm Prisoner of the state The Secret Journal of Premier là những hồi ức

của cựu lãnh tụ cộng sản Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, người từng bị hạ bệ sau biến cố Thiên An Môn năm 1989 Cuốn sách này được viết dựa vào 30 băng ghi âm

do Triệu tử Dương bí mật thực hiện trong lúc ông bị quản thúc tại gia vào năm 1999

và năm 2000 Ngoài các vấn đề chính trị trong lúc ông còn tại nhiệm thì Triệu Tử Dương còn cung cấp các chi tiết về cuộc đàn áp Thiên An Môn và sự mâu thuẫn trong giới cầm quyền của ĐCSTQ trong các vấn đề khác nhau

The Tiananmen Papers, The Chinese Leadership's Decision to Use Force Against their Own People In their Own Words của Andrew J Nathan và Perry Link

là cuốn sách quan trọng nhất về Trung Quốc được xuất bản trong nhiều thập kỷ Nó tiết lộ các quá trình ra quyết định cấp cao nhất xung quanh vụ thảm sát kinh hoàng ở Quảng trường Thiên An Môn vào ngày 4 tháng 6 năm 1989

Được rút ra từ khoảng 2.000 tài liệu, The Tiananmen Papers đã được biên soạn

và chỉnh sửa như một phần của sự hợp tác phi thường giữa hầu hết nước Mỹ các

học giả nổi tiếng của Trung Quốc và một số ít người Trung Quốc The Tiananmen

Papers phơi bày cuộc xung đột giữa các các cấp lãnh đạo và những tiết lộ về sự

kiện quan trọng nhất trong lịch sử Trung Quốc hiện đại Tác giả đã trình bày những

tư liệu diễn biến cuộc biểu tình tại Thiên An Môn như một nhân chứng lịch sử Tác phẩm cung cấp những thông tin rõ nét về những mâu thuẫn trong nội bộ ĐCSTQ lúc bấy giờ đến cái chết của Hồ Diệu Bang đã gây nên sức ảnh hưởng lớn đối với phong trào sinh viên dẫn đến cuộc biểu tình đòi dân chủ cho đến khi công cuộc đàn áp được tuyên bố

Tác phẩm Culture and Politics in China: An Anatomy of Tiananmen Square New York: Transaction, 2007 của Peter Li, Marjorie H Li, và Steven Marks một tài liệu bao gồm các lời kể của các nhà lãnh đạo sinh viên, các bài phát biểu của Đặng Tiểu Bình và Dương Thượng Côn về biện minh cho việc sử dụng vũ lực tác giả đã trình bày một số phân tích về vai trò của Đặng Tiểu Bình trong các sự kiện tại Quảng trường Thiên An Môn, và quan điểm của ông về nhà nước Đảng Cộng sản Trung Quốc cũng như việc ông coi các cuộc biểu tình là một hình thức dân sự bất tuân và bất đồng chính kiến với Đảng và nhà nước…

3 Nguồn tư liệu

Để hoàn thành công trình này, tôi chủ yếu dựa vào tài liệu sách, chủ yếu là các sách viết bằng tiếng Anh của các học giả phương Tây, các bài báo liên quan Bên cạnh đó, tôi còn tham khảo một số sách có liên quan đến tình hình Trung Quốc trước và sau biến cố Thiên An Môn của các tác giả Trung Quốc được dịch sang tiếng Việt để có cách nhìn đa chiều và khách quan hơn khi đánh giá, nhận xét xung quanh những mâu thuẫn dẫn đến sự kiện biểu tình của sinh viên Trung Quốc cho đến khi phong trào bị đàn áp

Ngoài ra, tôi còn tham khảo thêm nguồn tài liệu mạng: những bài viết của một

số tác giả tìm hiểu về biến cố Thiên An môn và các nhân vật như: Đặng Tiểu Bình, Triệu Tử Dương, Giang Trạch Dân, Lý Bằng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu

Trước tiên, tôi sẽ tìm hiểu về tình hình Trung Quốc trước sự kiện Thiên An Môn 1989 những sự xung đột về quyền lực và các quan điểm chính trị của giới cầm quyền Trung Quốc xoay quanh vấn đề biểu tình của sinh viên

Miêu tả một cách chi tiết nguyên nhân, diễn biến cuộc biểu tình cho đến khi phong trào bị đàn áp cũng như hậu quả và những tác động của nó đối với Trung Quốc hậu Thiên An Môn

tư liệu về sự kiện biểu tình của học sinh- sinh viên diễn ra tại Thiên An Môn 1989

từ nguyên nhân cho đến khi phong trào bị đàn áp, cũng như những ảnh hưởng của

sự kiện đối với Trung Quốc hậu Thiên An Môn

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

Làm rõ được bối cảnh của Trung quốc trước cuộc biến cố tại Thiên An Môn

1989 và những sự xung đột, mâu thuẫn về tư tưởng của giới lãnh đạo ĐCSTQ trong các phong trào dân chủ

Khái quát diễn biến của sự kiện cho đến khi phong trào bị đàn áp và những ảnh hưởng của nó đối với Trung quốc trên một số lĩnh vực

7 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này, tác giả sử dụng hai phương pháp chính: Thứ nhất, phương pháp lịch sử để trình bày các sự kiện liên quan đến cuộc biến cố ở Thiên An Môn Qua đó, hệ thống lại các quan điểm chính trị và những ảnh hưởng tác động của cuộc biến cố đối với lịch sử Trung Quốc Thứ hai, phương pháp logic nhằm mục đích khái quát những sự kiện theo từng vấn đề nhằm rút ra đánh giá về vai trò của Đặng Tiểu Bình, Hồ Diệu Bang, Triệu Tử Dương trong cuộc biểu tình của sinh viên tại Thiên An Môn, và sự xung đột quyền lực cũng như quan điểm của giới cầm quyền của ĐCSTQ trong việc giải quyết vấn đề Ngoài ra, phương pháp định lượng, phương pháp tổng hợp và những phương pháp phục vụ cho quá trình nghiên cứu

cũng được sử dụng, góp phần làm rõ những biến động xoay quanh cuộc biểu tình của sinh viên và những tác động của biến cố hậu Thiên An Môn

8 Cấu trúc luận văn

Luận văn gồm 3 chương, cụ thể:

MỞ ĐẦU

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ PHÁT SINH TỪ CÔNG CUỘC CẢI CÁCH

Ở TRUNG QUỐC TRONG NHỮNG NĂM 1978 - 1989

CHƯƠNG 2: BIẾN CỐ THIÊN AN MÔN VÀ NHỮNG CHÍNH SÁCH ĐỐI PHÓ CỦA GIỚI LÃNH ĐẠO TRUNG QUỐC

CHƯƠNG 3: NHỮNG ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI TRUNG QUỐC HẬU THIÊN AN MÔN

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ PHÁT SINH

TỪ CÔNG CUỘC CẢI CÁCH Ở TRUNG QUỐC

TRONG NHỮNG NĂM 1978 - 1989

1.1 Bối cảnh Trung Quốc trước biến cố Thiên An Môn 1989

Vào giữa những năm 1980, các nhà lãnh đạo Trung Quốc phải đối mặt với một lựa chọn khó khăn giữa tự do hóa chính trị và thắt chặt ý thức hệ, một vấn đề khó khăn cho các nhà lãnh đạo bởi những nhu cầu về cải cách kinh tế và chính trị Một phía đứng đầu là Tổng Bí thư Hồ Diệu Bang và Thủ tướng Triệu Tử Dương, tiến hành một loạt các hành động gọi là cải cách chính trị và cho rằng đó là điều cần thiết để loại bỏ những trở ngại đối với cải cách kinh tế Các thành viên khác của nhóm này bao gồm Lục Định Nhất (cựu trưởng ban tuyên giáo của Đảng), Vạn Lý (phó thủ tướng, chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội Nhân dân Quốc gia) và Tập Trọng Huân (thành viên của Ban Bí thư Trung ương và là chủ tịch ủy ban thường

vụ Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc (NPC))

Một bộ phận các nhà lãnh đạo thứ hai, đứng đầu là Trưởng lão Trần Vân (một nhà hoạch định chính sách kinh tế đã nghỉ hưu), Lý Tiên Niệm (nguyên thủ quốc gia ), và Bành Chân (người đứng đầu NPC), sợ rằng sự kiểm soát của Đảng đã bị suy yếu và rối loạn bởi các tư tưởng và xã hội Họ nhấn mạnh những nguy cơ của

"tự do hóa tư sản" Họ yêu cầu Đảng thực hiện các bước để khôi phục tổ chức và kỷ luật tư tưởng, đặc biệt là nghĩa vụ của các đảng viên, bao gồm cả trí thức để hỗ trợ các ý tưởng và chính sách của các thành viên khác Các Chiến dịch chống tự do hoá

đã được phát động bởi những người bảo thủ trong Đảng trong năm 1987 để chống lại một trào lưu tự do đang tăng lên giữa giới trí thức Trung Quốc Từ 1979 tới

1989, Đặng Tiểu Bình đã lặp lại và nhấn mạnh nhu cầu mở rộng việc giáo dục và đấu tranh để hỗ trợ vững chắc Bốn Nguyên Tắc Căn Bản1 và chống đối việc tự do hoá tư bản

1 * Bốn Nguyên tắc Cốt yếu, được Đặng đưa ra trong năm 1979, nhấn mạnh rằng không thể có việc nghi ngờ về bốn trụ cột của nhà nước: con đường xã hội chủ nghĩa, chế độ độc tài dân chủ nhân dân, sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, và tư tưởng Marxist–Leninist–Maoist

Với cuộc biểu tình của sinh viên nổ ra ở Bắc Kinh vào tháng 12 năm 1986 đã khiến

Hồ Diệu Bang phải từ chức Năm 1988 cựu phó thủ tướng Lý Bằng thay thế làm thủ tướng Hồ Diệu Bang đã giữ chức tổng bí thư từ năm 1982 tới 1987 từ khi Đặng Tiểu Bình bắt đầu đề xướng ngoại thương , đầu tư, doanh nghiệp tư nhân, và những yếu tố giá thị trường Song song với những cải tổ này, TQ đã chứng kiến sự gia tăng những ý tưởng hướng Tây của các ký giả, nhà văn, học giả, sinh viên, một giai cấp mới của những doanh gia tư mới nổi lên, và ngay cả nơi quần chúng Những người bảo thủ đã chỉ trích ông Hồ Diệu Bang đã không ngăn chặn xu hướng đó Họ cũng

đã hy vọng ông Triệu Tử Dương sẽ làm khá hơn sau khi thay thế Hồ

Mùa xuân năm 1988, Triệu đã đề xuất dưới sự chấp nhận của Đặng Tiểu Bình

đã nỗ lực xóa bỏ nhanh chóng hệ thống giá nhà nước hiện có cho các đầu vào sản phẩm công nghiệp chính và cho phép giá tăng lên theo giá trị thị trường Điều này

sẽ loại bỏ phần lớn sự chậm chạp cho các doanh nghiệp nhà nước đồng thời xóa bỏ một số cơ hội sinh lợi nhất cho tham nhũng Nhưng ngay cả trước khi kế hoạch được chính thức quyết định, những thông tin về nó đã khiến cho việc mua bán trở nên hoảng loạn Đầu tiên, các trưởng lão bảo thủ hơn là Trần Vân, Lý Tiên Niệm và sau đó chính Đặng cung đã kêu gọi từ bỏ kế hoạch cải cách giá cả Kết quả của việc này khiến lòng tin của Đặng đối với Triệu Tử Dương đã bị lung lay, các kế hoạch cải cách chính trị của Triệu bị hoãn lại, và những cải cách kinh tế cũng bị trì hoãn Thiên An Môn 1989 là sự kết hợp của một cuộc khủng hoảng lạm phát sau đó

là sự siết chặt về kinh tế, và là khát vọng dân chủ cùng thất vọng sinh viên kéo theo

đó là những mối bất đồng giữa các nhà lãnh đạo của ĐCSTQ, các yếu tố này đã gây

ra một cuộc khủng hoảng lớn trong năm 1989

1.2 Các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hóa ở Trung Quốc trước biến cố Thiên

chức phó ở trung ương; thiết lập ủy ban kiểm tra kỷ luật trung ương và ủy ban cố vấn trung ương Sau đó, Đặng tập trung toàn bộ tâm sức làm cải cách kinh tế Nhưng đến giữa thập kỷ 80, ông phát hiện thấy việc cải cách thể chế chính trị lạc hậu nghiêm trọng so với cải cách thể chế kinh tế, càng ngày càng thấy sự cần thiết

và tính bức thiết của cải cách thể chế chính trị, nếu không cải cách thể chế chính trị thì cải cách kinh tế không thể đi sâu được, những thành công đã giành được cũng khó lòng giữ vững Năm 1986, nhiều lần Đặng đều nhắc đi nhắc lại về mục tiêu và phương pháp cải cách thể chế chính trị Đến trước khi triệu tập Đại hội lần thứ XIII, Đặng đã hình thành ý tưởng về cải cách như sau: Mục tiêu thứ nhất là cơ cấu hành chính của đảng và toàn bộ thể chế nhà nước phải tăng cường sức sống Mục tiêu thứ hai là khắc phục chủ nghĩa quan liêu, nâng cao hiệu suất công tác Mục tiêu thứ ba

là phát huy tính tích cực của cơ sở và công nhân, nông dân trí thức Phương pháp để tìm thuận lợi, bỏ tệ hại cũng có ba điều:

1) Tách riêng đảng và chính quyền

2) Quyền lực trao xuống dưới

3) Tinh giản cơ cấu.2

Trong điều kiện Đảng Cộng sản cầm quyền, cải cách thể chế lãnh đạo đảng và nhà nước rất dễ dẫn tới những nghi ngờ, lo lắng : Có còn cần sự lãnh đạo của đảng không? Sự lãnh đạo của đảng cần phải mạnh lên hay yếu đi? Những vị quan liêu sợ cải cách thường xuyên đưa những vấn đề này ra trước Đặng Đặng trả lời: cải cách chế độ lãnh đạo của đảng và nhà nước chính là để giữ vững và tăng cưởng sự lãnh đạo của đảng, vì chỉ có “tiến hành cải cách triệt để” những tệ hại trên thì “nhân dân mới tín nhiệm sự lãnh đạo của chúng ta “ Nếu nói một số biện pháp cải cách của Đặng (như chống lại việc đảng can thiệp quá nhiều) là “làm yếu” sự lãnh đạo của đảng, thì mưu lược của Đặng là “muốn cho mạnh lên, tất phải làm yếu đi” Có nghĩa

là, Đặng muốn thông qua cải cách để chủ động sửa chữa những sai lầm của đảng phạm phải trước kia, tránh sau này lại tái phạm, làm cho sự lãnh dạo có được sức sống mới Nếu không có những cải cách đó, Đảng Cộng sản Trung quốc có thể sẽ đi

2 Xuân Duy, Quỳnh Dung Mưu lược Đặng Tiểu Bình- NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000

trang 303

theo vết xe đổ của Đảng Cộng sản Liên xô và các Đảng Cộng sản Đông Âu Đặng cho rằng cải cách thể chế chính trị “không thể không làm”, sự lãnh đạo của đảng cần phải giữ vững, vấn đề là đảng phải giỏi lãnh đạo Phải không ngừng cải thiện sự lãnh đạo thì mới tăng cường dược sự lãnh đạo 3

Những mâu thuẫn trong các vấn đề “tự do” ngày một nhiều Những nhà lãnh đạo bảo thủ hơn yêu cầu Đảng thực hiện siết chặt kỷ luật tư tưởng Đảng viên và trí thức Để thực hiện điều đó, năm 1986, Đặng Tiểu Bình đã ủy quyền cho Đảng đẩy mạnh tuyên truyền tư tưởng theo đạo luật “xây dựng nền văn minh tinh thần xã hội chủ nghĩa”

Cuộc đấu tranh giữa hai phe mạnh mẽ hơn khi các cuộc biểu tình của sinh viên

nổ ra ở Bắc Kinh và một số thành phố khác vào tháng 12 năm 1986 Mặc dù các sinh viên đã trở lại lớp học vào tháng 1 năm 1987, vào ngày 16 tháng 1, Bộ Chính trị, với sự thông qua của Đặng, buộc Hồ Diệu Bang phải từ chức Đây là một đòn giáng mạnh vào kế hoạch của Đặng cho sự kế vị của ông Năm 1988 cựu phó thủ tướng Lý Bằng để thay thế làm thủ tướng

Bất chấp những lo ngại của các đồng nghiệp bảo thủ của mình, Đặng đã chỉ thị Triệu Tử Dương không để chiến dịch chống bạo lực can thiệp vào một trong hai cải cách kinh tế hay chính trị Tầm nhìn của Đặng về cải cách chính trị bị hạn chế Nó liên quan đến việc "tách Đảng và chính phủ", có nghĩa là thay đổi các biện pháp hành chính để các cơ quan của Đảng Cộng sản ít can thiệp trực tiếp vào chính phủ, khiến cho tổ chức này hoạt động độc lập hơn và có chuyên môn cao hơn, đặc biệt là quản lý nền kinh tế Triệu đã trình bày một kế hoạch chi tiết tại Đại hội Đảng lần thứ mười ba vào tháng 10 năm 1987, một động thái được thiết kế để chuẩn bị tăng cường cải cách kinh tế, Đại hội cũng tuyên bố rằng Trung Quốc đang ở “giai đoạn

sơ bộ của chủ nghĩa xã hội”, nghĩa là giai đoạn thích hợp để sử dụng tư bản và những phương pháp như kinh tế thị trường và quản lý lợi nhuận để đạt được tăng trưởng kinh tế

3Xuân Duy, Quỳnh Dung Mưu lược Đặng Tiểu Bình- NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000 trang 304- 305

Các nhà lãnh đạo cải cách đã hình dung vào năm 1978 rằng trí thức sẽ đóng một vai trò hàng đầu trong việc hướng dẫn đất nước thông qua các cải cách, nhưng điều này đã không xảy ra Mặc dù các trường đại học mới được mở cửa và tăng tuyển sinh, hệ thống giáo dục do nhà nước chỉ đạo lại không tạo ra đủ sinh viên tốt nghiệp để đáp ứng nhu cầu thị trường gia tăng trong các lĩnh vực nông nghiệp, công nghiệp nhẹ, dịch vụ và đầu tư nước ngoài Thị trường việc làm đặc biệt hạn chế đối với sinh viên chuyên ngành khoa học xã hội và nhân văn

Đối mặt với một thị trường việc làm ảm đạm và cơ hội ra nước ngoài hạn chế, trí thức và sinh viên đã tập trung quan tâm nhiều hơn vào các vấn đề chính trị Đồng thời, hệ tư tưởng xã hội chủ nghĩa của đảng phải đối mặt với nhiều vấn đề khi nó dần dần áp dụng các thực tiễn tư bản chủ nghĩa Doanh nghiệp tư nhân đã tạo điều kiện cho những kẻ trục lợi, lợi dụng các quy định lỏng lẻo và thường phô trương sự giàu có của họ trước những người nghèo hơn Sự bất mãn phổ biến tập trung vào sự phân phối của cải không công bằng Tham vọng chứ không phải kỹ năng dường như trở thành yếu tố quan trọng nhất của thành công Quần chúng muốn thay đổi, nhưng sức mạnh để xác định con đường chính xác tiếp tục chỉ nằm trong tay của chính phủ

mà họ không được bầu chọn

1.2.1.2 Xã hội

Tội phạm gia tăng

Báo cáo công việc tháng 3 năm 1989 do Tòa án Nhân dân Tối cao đệ trình lên Phiên họp thứ hai của Đại hội Nhân dân toàn quốc lần thứ bảy cho thấy vào năm

1988, các tòa án của quốc gia đã xử lý kỷ lục 55.710 trường hợp phạm tội kinh tế: 8.428 người đã bị xét xử vì tham nhũng, 1.584 cho nhận hối lộ, 1.699 để trục lợi và

198 cho buôn lậu 15.787 trường hợp phạm tội kinh tế khác đã đến tòa án trong quý đầu năm 1989 Số người bị kết tội tham nhũng và hối lộ tăng 27% so với năm trước Các vụ tham nhũng từ mười nghìn nhân dân tệ trở lên trở lên đạt 1.338 vụ trong quý, tăng 107% so với một năm trước Các vụ án nghiêm trọng về tội phạm kinh tế liên quan đến các quan chức chính phủ có tác động gợn sóng nguy hiểm trên toàn

xã hội Bộ Công an đã báo cáo 560.000 vụ án hình sự trong năm 1989 trong quý

đầu tiên, so với 540.000 vụ như vậy trong cả năm 1985 Tình hình ở Hồ Nam là đại diện

Công an Hồ Nam đã phát động một cuộc chiến toàn diện tương đối thành công chống lại các hoạt động tội phạm trong năm nay, nhưng triển vọng cho tương lai vẫn còn ảm đạm Tình hình đã thu hút sự chỉ trích mạnh mẽ và sự bất mãn từ người dân Từ đầu năm, nhiều người đã viết thư cho Đảng ủy để chỉ ra các vấn đề xã hội,

để thông báo cho tội phạm hoặc đơn giản là để trút cảm xúc Những lá thư buộc tội

và tức giận Một số người phàn nàn rằng kẻ cướp, và kẻ móc túi hiện đang phổ biến đến mức vô pháp luật Gái mại dâm, khuất mắt trong nhiều năm, đã trở lại Một nghiên cứu của Công an Hồ Nam đã tiết lộ hoạt động tội phạm trong năm lĩnh vực: Tội phạm lớn, bao gồm cướp và trộm, đã tăng mạnh Quý trước chúng tôi đã có 14.040 vụ án hình sự trong tỉnh, trong đó 2.739 vụ được phân loại là "nghiêm trọng"

và 125 là "chính" Những con số này thể hiện mức tăng tương ứng là 51%, 96% và 52% so với cùng kỳ năm ngoái Băng cướp có tổ chức tràn lan Trong tháng 1 và tháng 2, 2.182 thành viên của 615 băng đảng đã bị theo dõi Cướp mộ đã trở nên phổ biến Kể từ năm 1987, hơn 2.700 vị trí mộ đã bị lục soát ở Trường Sa, một ngàn hoặc nhiều trong số đó là các khu chôn cất cổ có niên đại từ thời Minh và Thanh Hoạt động mại dâm và đánh bạc đang gia tăng Hơn 25.000 trường hợp đã được báo cáo trong tỉnh trong quý vừa qua, tăng 17% so với năm ngoái; tiền phạt cho những tội ác này vượt quá 1,75 triệu nhân dân tệ và tài sản trị giá hơn 290.000 nhân dân tệ

đã bị tịch thu Các trường hợp mại dâm đã tăng 62% so với năm ngoái và các trường hợp phổ biến nội dung khiêu dâm tăng 80% Cờ bạc, trước đây là một hoạt động bí mật, phổ biến hơn và hiện đang được công khai Có nhiều trường hợp biểu tình, kiến nghị công khai và sự phá vỡ trật tự công cộng khác Các trận chiến vũ trang giữa các làng hoặc các quận trên đất liền và các khu mộ là điều thường xuyên xảy ra Một số chiến binh tự chế tạo súng, và những người khác tấn công các đơn vị quân đội để thu giữ vũ khí.4

4 Các số liệu được trích từ: Andrew J Nathan và Perry Link, with an afterword by Orville Schell, PublicAffairs, New York, 2001 The Tiananmen Papers, Compiled by Zhang Liang tr 8-9

Điều gì đã gây ra sự gia tăng mạnh trong hành vi tội phạm và phá vỡ trật tự công cộng? Thống kê cho thấy 82 phần trăm các tội phạm lớn có thể truy nguyên bằng tiền Các yếu tố đóng góp cụ thể để tập trung vào tiền là (1) mất kiểm soát tài chính cũng như lạm phát tràn lan; (2) mong muốn một lối sống xa hoa; (3) an ninh suy yếu trong các đơn vị chậm triển khai các biện pháp phòng ngừa; và (4) phản ứng chậm của các cơ quan chức năng và tỷ lệ thành công thấp trong việc giải quyết tội phạm Trong quý vừa qua, tỷ lệ thành công trong việc giải quyết các tội phạm nghiêm trọng và nghiêm trọng là 73%, giảm 6% so với một năm trước; tỷ lệ cho các

vụ trộm cắp và cướp bóc lớn chỉ là 68% và ở một số quận và thành phố thấp tới 40% hoặc 50%.5

Ủy ban Thường vụ Tỉnh ủy đã xem xét kỹ nguyên nhân của những vấn đề này

và kết luận rằng một trong những nguyên nhân trước mắt là quan điểm cho rằng trật tự xã hội chỉ là hoạt động kinh doanh của các cơ quan công an Một số tổ chức của Đảng và chính phủ đã duy trì chính sách xử lý, từ đó dẫn đến thất bại trong an ninh công cộng Tội phạm tìm thấy lỗ hổng trong một hệ thống trong đó nhân viên an ninh công cộng lấy phần trăm phí cho các vụ án và trong đó người phạm tội

có thể nộp phạt để có được trường hợp của họ giảm hoặc bác bỏ Số lượng và chất lượng của công tố viên và nhân viên thực thi pháp luật không đáp ứng nhu cầu phát triển Không chỉ tỷ lệ giải pháp tội phạm thấp, mà nhiều nhân viên thực thi pháp luật thậm chí còn tham gia vào tội phạm và do đó gây ảnh hưởng xấu đến xã hội Một số đồng chí cảm thấy rằng nguyên nhân sâu xa của tình huống này là đã lỏng lẻo trong giáo dục tư tưởng Mọi người chỉ coi trọng tiền và chỉ nghĩ đến tiền, và do

đó tất cả các thành phần trong xã hội trở nên bão hòa với các hành vi tham nhũng và hành vi chống đối xã hội như sự nhàn rỗi, tham lam, giao dịch bất hợp pháp, trộm cắp, móc túi, cướp, hối lộ và lừa đảo Một số đồng chí lưu ý rằng giáo dục tư tưởng lỏng lẻo đã cắt xén những đức tính truyền thống của Đảng và dân tộc và coi đây là một sai lầm lớn Đã đến lúc phải đối mặt với những vấn đề này và giải quyết chúng

5 Andrew J Nathan và Perry Link, with an afterword by Orville Schell, PublicAffairs, New York, 2001 The Tiananmen Papers, Compiled by Zhang Liang tr9

Vấn đề trật tự công cộng đạt đến ngay cả trong các nhà tù Một báo cáo của

Bộ Tư pháp ngày 8 tháng 2 năm 1989 đã mô tả một cuộc bạo loạn nổ ra trong một trang trại cải cách lao động ở góc tây nam của sa mạc Taklimakan ở Tân Cương Hơn tám mươi tù nhân cầm búa và dao giết chết lính canh, chiếm giữ một khu vực của nhà tù, bắt giữ con tin và các tòa nhà bị đốt cháy Mười người chết Một báo cáo

từ Cục Cải cách Lao động Tân Cương đã mô tả mười một cuộc bạo loạn nhà tù lớn

đã nổ ra trong hai mươi ba trại cải cách lao động trong năm qua Chín mươi sáu tù nhân trốn thoát, và ba lính canh bị giết Trong quý đầu tiên của năm 1989, thêm bảy

vụ xáo trộn nghiêm trọng liên quan đến trộm cắp vũ khí và dẫn đến vụ giết ba lính canh và trốn thoát mười ba tù nhân Báo cáo trích dẫn các vấn đề nghiêm trọng trong hệ thống cải cách lao động của tỉnh

Đầu tiên, các giám sát viên dần bỏ qua và không tôn trọng các quy định Nhân viên trại giam đánh đập, lăng mạ và ngược đãi các tù nhân; các tù nhân, để đáp lại, chống lại cải cách và tìm cách trả thù Thứ hai, vì các trại lao động nằm ở những nơi xa xôi và hoang vắng nhất, nhân viên trại giam và gia đình họ phàn nàn rằng họ cũng phục vụ án chung thân, và những người trẻ tuổi đã bắt đầu trốn tránh

sự nghiệp tại các trang trại cải cách lao động Những khó khăn như vậy chỉ làm tăng

xu hướng của họ để trút sự thất vọng lên các tù nhân Cuối cùng, chất lượng thực phẩm của nhà tù đã suy giảm, và các nhà tù quá đông đúc, điều kiện là nơi sinh sản của xung đột giữa các tù nhân.6

Văn phòng Tổng cục Trung ương đã nhận được một báo cáo khẩn cấp, ngày 3 tháng 12 năm 1988, từ Tỉnh ủy Tứ Xuyên về một loạt các áp phích phản đối xuất hiện trong khuôn viên của Đại học Giao thông Tây Nam Các áp phích đã xúc phạm Đảng vì lạm phát, bất bình đẳng, và làm xấu đi điều kiện sống và kêu gọi trí thức trỗi dậy và biểu tình chống lại chính quyền Trung ương Đảng chỉ thị cho chính quyền tỉnh để đảm bảo những cuộc biểu tình này không xảy ra Ủy ban thành phố Thượng Hải cũng đã đệ trình một báo cáo vào tháng 3 năm 1989 chi tiết về điều kiện sống và tinh thần của các giảng viên trẻ tại năm mươi mốt tổ chức học tập cao

6 Andrew J Nathan và Perry Link, with an afterword by Orville Schell, PublicAffairs, New York, 2001 The Tiananmen Papers, Compiled by Zhang Liang tr10-12

hơn ở thành phố đó Ngoài ra, Đảng phải đối mặt với những thách thức từ những trí thức tự do trong và ngoài cơ sở Ba trí thức tự do hàng đầu là Phương Lệ Chi, Lưu Tân Nhạn và Vương Nhược Vọng đã bị khai trừ khỏi Đảng vào đầu năm 1987 liên quan đến việc sa thải Hồ Diệu Bang Vào ngày 6 tháng 1 năm 1989, Phương, giáo

sư vật lý thiên văn và cựu quản trị viên học thuật, đã viết một bức thư ngỏ gửi Đặng Tiểu Bình đề nghị ân xá cho Ngụy Kinh Sinh, nhà bất đồng chính kiến nổi tiếng nhất của Trung Quốc, người đã ở tù gần mười năm và cho các tù nhân chính trị khác Một lá thư ủng hộ ý tưởng này và được ký bởi ba mươi ba trí thức nổi tiếng

đã được gửi đến NPC và Trung ương Đảng vào ngày 13 tháng 2 Một lá thư kêu gọi cải cách chính trị nhanh hơn và triệt để hơn đã được ban hành vào ngày 26 tháng 2 bởi bốn mươi hai trí thức nổi tiếng Và vào ngày 14 tháng 3, một nhóm bốn mươi ba trí thức đã ký một lá thư cho NPC ủng hộ lời kêu gọi thả tù nhân chính trị.7

1.2.2 Kinh tế - văn hóa

và phát triển từ phía Liên Xô, sự thô sơ của hệ thống quản lý sản xuất, sự tàn phá

7 Andrew J Nathan và Perry Link, with an afterword by Orville Schell, PublicAffairs, New York, 2001 The Tiananmen Papers, Compiled by Zhang Liang tr13

của thiên tai đã khiến nền kinh tế lâm vào nguy ngập, nạn đói Hậu quả là kinh tế suy thoái, nông nghiệp bị tàn phá, công nghiệp ngưng phát triển, trên 20 -30 triệu người đã chết vì những nguyên nhân phi tự nhiên Nền kinh tế Trung Quốc tiếp tục suy thoái trong 10 năm Cách mạng văn hóa

Trong thập niên tiếp theo, tăng trưởng kinh tế bắt đầu diễn ra mạnh mẽ theo những cải tổ từng bước từ phía chính quyền trung ương GDP bình quân đầu người vào thời điểm đó tăng trưởng từ tốc độ không đáng kể vào thập niên 1960 lên 70% vào thập niên 1970; Trung Quốc đã vượt qua Ấn Độ và đạt được tốc độ tăng trưởng đáng kể 63% vào thập niên 1980 và đạt đỉnh điểm với mức 175% vào thập niên

1990 Tuy nhiên, sự thịnh vượng của Trung Quốc vẫn tập trung vào các tỉnh duyên hải và các tỉnh phía Nam vì Trung Quốc phát triển kinh tế theo chiến lược tập trung các nguồn lực để phát triển một số ngành công nghiệp quan trọng và các thành phố lớn, các tỉnh duyên hải làm đầu tàu kéo toàn bộ nền kinh tế phát triển sau đó mới chú trọng đến các khu vực nội địa kém phát triển hơn Trong những năm gần đây, Chính phủ Trung Quốc đã có các nỗ lực trong việc mở rộng sự phát triển đến các tỉnh ở sâu trong nội địa và vùng Đông Bắc.8

Vào thập niên 1980, Trung Quốc đã cố gắng kết hợp các cải tổ kế hoạch hóa tập trung với định hướng thị trường để tăng năng suất, mức sống và chất lượng công nghệ mà không làm tăng lạm phát, thất nghiệp, và thâm hụt ngân sách Chính phủ

đã theo đuổi chính sách cải cách nông nghiệp, xóa bỏ chế độ công xã và áp dụng chế độ khoán đến hộ gia đình, cho người nông dân quyền quyết định lớn hơn trong nghề nông, đồng thời cũng khuyến khích các ngành phi nông nghiệp như các xí nghiệp hương trấn ở vùng nông thôn, tăng cường quyền tự chủ trong các doanh nghiệp quốc doanh, tăng tính cạnh tranh trên thị trường và tạo điều kiện thuận lợi cho sự tiếp xúc giữa các doanh nghiệp Trung Hoa đại lục với các doanh nghiệp thương mại nước ngoài Trung Quốc cũng dựa nhiều hơn vào các nguồn tài chính nước ngoài và nhập khẩu Trung Quốc có thị trường nội địa khổng lồ với hơn một

8 Trần Văn Thọ (20/10/2006) Chương 3: Thách thức của kinh tế Trung Quốc, thach-thuc-cua-kinh-te-trung-quoc-166340.htm

https://tuoitre.vn/chuong-3-tỷ dân Đây là yếu tố thuận lợi cho các doanh nghiệp Trung Quốc phát triển, cũng là yếu tố thu hút đầu tư nước ngoài

Từ đầu thập kỷ 60, khi Đặng đề ra “lý luận con mèo”, đã ý thức thấy trong nông dân có khuynh hướng khoán sản phẩm tới hộ và kinh tế thị trường Chính sách cải cách mở cửa do Hội nghị Trung ương lần thứ ba đề ra, không có điểm ưu tiên nào với nông dân, nhưng những người đầu tiên hưởng ứng, đầu tiên dược lợi lại là đông đảo nông dân9 Khi cuộc cải cách ở thành thị còn trong giai đoạn thí điểm thận trọng, thì gió bão cải cách nông thôn đã thổi khắp lục địa Trung Hoa Thành tựu cải cách nông thôn đã tạo nên một sức ép vô hình với thành thị Sản phẩm nông nghiệp phong phú đa dạng đã từ nông thôn tràn vào thành thị, khiến người thành thị bỗng cảm thấy tiền lương của nhà nước không đủ chi tiêu Xí nghiệp hương trấn liên tục mấy năm đã phát triển với tốc độ hơn 20%, làm cho hình tượng các xí nghiệp lớn và vừa ở thành thị trở nên mờ nhạt10 Cuộc chỉnh đốn kinh tế bắt dầu từ năm 1979, do hình thế cải cách ở nông thôn phát triển, đã kết thúc sớm vào năm 1981 Đến đầu năm 1983, nông thôn toàn quốc đã phế bỏ chế độ công xã nhân dân, thực hiện sự chuyển biến lịch sử quan trọng sang khoán sản phẩm đến hộ Trong thập niên 1980, các cải cách này đã giúp cho sản lượng nông nghiệp và công nghiệp hàng năm đạt tốc độ tăng trưởng lên tới 10% hay hơn Thu nhập thực tế bình quân đầu người ở nông thôn đã tăng gấp đôi Ngành công nghiệp đã đạt được thành tựu lớn đặc biệt ở các khu vực duyên hải gần Hồng Kông và khu vực đối diện với eo biển Đài Loan, những nơi mà vốn đầu tư nước ngoài đã giúp thúc đẩy sản lượng của cả hàng hóa nội địa và hàng xuất khẩu Trung Quốc đã trở thành một nước tự túc được về ngũ cốc; các ngành công nghiệp ở nông thôn đã chiếm 23% sản lượng nông nghiệp, giúp thu hút lực lượng lao động ở vùng quê Lượng hàng tiêu dùng và công nghiệp nhẹ đã tăng lên Các cuộc cải cách đã được bắt đầu trong các hệ thống tài chính công, tài chính, ngân hàng, định giá và lao động

Nền kinh tế thị trường mang màu sắc Trung Quốc, một nền kinh tế hỗn hợp giữa kế hoạch và thị trường trong đó khu vực nhà nước và tư nhân cùng tồn tại song

9 Xuân Duy, Quỳnh Dung Mưu lược Đặng Tiểu Bình- NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000 tr156

10Số liệu được trích: Xuân Duy, Quỳnh Dung Mưu lược Đặng Tiểu Bình- NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2000 tr248

song chứa đựng nhiều mặt trái của nền kinh tế kế hoạch như quan liêu, quyền sở hữu tư nhân chưa được tôn trọng và các mặt trái của chủ nghĩa tư bản như thu nhập bất thường, phân hóa giàu nghèo, lạm phát tăng cao Những căng thẳng kinh tế cùng những tác động xấu về mặt chính trị khiến Bắc Kinh quay về đường lối cũ, tái thắt chặt kiểm soát của Trung ương trong những khoảng thời gian nhất định Cuối năm

1988, để đối phó một làn sóng lạm phát do các cải tổ về giá gia tăng gây ra, chính quyền đã áp dụng một chương trình khắc khổ

Vào cuối năm 1988 và đầu năm 1989, Trung tâm đã nhận được nhiều báo cáo nước ngoài nhấn mạnh các vấn đề kinh tế của Trung Quốc, nhưng các báo cáo không lường trước được rối loạn chính trị Ba báo cáo đã nhận được sự chú ý đáng

kể ở Trung Nam Hải Trong tờ Daily Telegraph ngày 17/11/1988, chuyên gia Trung Quốc Graham Hutchings cho rằng sự thay đổi chính trị không theo kịp sự thay đổi của hệ thống kinh tế và Trung Quốc dường như không có nhà lãnh đạo nào có khả năng đáp ứng thách thức này Tại Los Angeles, Times ngày 19 tháng 3 năm 1989, Edward A Gargan nói rằng:

Hệ thống kế hoạch kinh tế của Trung Quốc đã sụp đổ Chính phủ đã không thể

đủ khả năng trả giá chính trị mà họ sẽ phải trả để đảo ngược sự mất kiểm soát về giá

cả, và một phần của giới lãnh đạo muốn đảo ngược tiến trình cải cách Hệ thống đang trôi dạt, hướng đi không rõ ràng 11

1.2.2.2 Văn hóa

Tháng 10 năm 1979, tại Đại hội đại Đặng Tiểu Bình đã đưa ra phương châm chỉ đạo phát triển sự nghiệp văn học nghệ thuật, phải căn cứ vào đặc trưng và quy luật phát triển của văn hóa nghệ thuật để giúp đỡ, tạo điều kiện cho những người làm công tác văn nghệ, nhằm phát triển sự nghiệp văn hóa nghệ thuật Báo cáo công tác Chính phủ của Quốc vụ viện Trung Quốc năm 1983 đã xác định: “Cải cách thể chế văn hóa phải được tiến hành từng bước, có chỉ đạo, với mục tiêu căn bản là tăng cường sức sống cho sự nghiệp văn hoá, phát huy triệt để tính sáng tạo của người

11 Andrew J Nathan và Perry Link, with an afterword by Orville Schell, PublicAffairs, New York, 2001 The Tiananmen Papers, Compiled by Zhang Liang tr 23

làm công tác văn hoá, nhằm tạo ra nhiều sản phẩm tốt, nhiều nhân tài giỏi, làm phồn vinh sự nghiệp văn hoá”

Xây dựng hệ thống quy phạm văn hóa đa ngành, nhiều lớp: về cơ bản, đây là một hệ thống quy phạm đa ngành, nhiều lớp, lấy Hiến pháp năm 1982 làm nền tảng, lấy Luật Văn hóa làm nội dung chính và có mối liên quan chặt chẽ với Luật Hành chính, Luật Dân sự, Luật Thương mại, Luật Kinh tế, Luật Xã hội, Luật Hình sự và Luật Tố tụng Trong đó nổi bật là “ Thông tư về tăng cường công tác quản lý thị trường văn hóa” được Bộ Văn hóa, Bộ Quản lý chính trị công thương quốc gia công

bố năm 1988 Lần đầu tiên, khái niệm “ thị trường văn hóa” được đề cập trong một văn bản pháp quy của Trung Quốc Năm 1989, Quốc vụ viện Trung Quốc đã phê chuẩn thành lập Cục Quản lý thị trường văn hóa trực thuộc Bộ Văn hóa Sự ra đời của Cục Quản lý thị trường văn hóa đã đánh dấu bước cụ thể hóa tiếp theo của Đặng Tiểu Bình về vấn đề tự do văn hóa Dựa vào hệ thống các quy định pháp quy, đơn vị này đã tiến hành quản lý thị trường văn hóa theo hướng duy trì trật tự, ổn định trong hoạt động văn hóa, tạo ra các điều kiện đảm bảo cho sự phát triển lành mạnh của thị trường văn hóa Trung Quốc Ngoài ra, các cơ quan quyền lực và chính quyền các địa phương còn định ra nhiều pháp quy, quy chế địa phương để chấp hành pháp luật của Nhà nước và pháp quy hành chính theo tình hình thực tế

Chuyển từ bao cấp sang phân cấp quản lý văn hóa: từ năm 1949 đến trước năm 1978, phương thức quản lý văn hóa của Trung Quốc do nhà nước thống nhất quản lý và có kế hoạch Tuy nhiên, sự vận hành của phương thức quản lý cũ đã cho thấy nhiều bất cập như không đáp ứng được các nhu cầu ngày càng cao về sinh hoạt văn hóa của người dân trong bối cảnh Trung Quốc đã tiến hành cải cách thể chế kinh tế, chính trị một cách sâu rộng Các tổ chức văn hóa cơ sở như thư viện, bảo tàng, nhà văn hóa trực thuộc các cơ quan hành chính các cấp tại Trung Quốc hoạt động cầm chừng dưới sự chỉ đạo chồng chéo mang tính áp đặt, thậm chí giáo điều đối với các hoạt động văn hóa Để đáp ứng nhu cầu của người dân, thích ứng yêu cầu phát triển kinh tế thị trường, Trung Quốc đã tiến hành chuyển từ mô hình bao cấp quản lý sang mô hình phân cấp quản lý: Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý vĩ

mô, các tổ chức văn hóa được tăng quyền tự chủ và vận hành theo pháp luật Điểm

then chốt của mô hình này là cho phép mọi thành phần sở hữu nhà nước, tập thể, cá nhân cùng tham gia vào hoạt động sản xuất, sáng tạo, tiêu dùng các sản phẩm văn hóa và dịch vụ văn hóa Trong khi Trung Quốc thực hiện xã hội hóa hoạt động cho các ngành nghề văn hóa, các hoạt động do Nhà nước tổ chức vẫn đóng vai trò chủ đạo trong việc phát triển ngành công nghiệp này đặc biệt là ngành tin tức xuất bản, điện ảnh và truyền thông

Cải cách thể chế văn hóa đã tạo nên cuộc cách mạng về quyền sở hữu, mở rộng thị trường, thúc đẩy công nghiệp văn hóa phát triển và nâng cao năng lực hội nhập quốc tế của văn hóa Trung Quốc Gần bốn thập kỷ tiến hành cải cách thể chế, Trung Quốc đã tạo nên cuộc cách mạng về quyền sở hữu trong lĩnh vực phát triển văn hóa Quá trình cải cách cơ chế tự chủ tại các đơn vị văn hóa đã giúp Trung Quốc xây dựng được cơ chế vận hành tổng thể của ngành văn hóa phù hợp với cơ chế thị trường xã hội chủ nghĩa Nước này đã tập trung vào việc phá vỡ các rào cản

cũ bằng việc thí điểm cải cách có tự chủ của các đoàn biểu diễn, điện ảnh, truyền thông nhằm tăng cường năng lực tự chủ, sức sáng tạo cho các tổ chức và người làm văn hóa Sự vận hành của cơ chế đã đảm bảo cho sự kết hợp giữa hiệu quả xã hội và hiệu quả kinh tế, từ đó đem lại sức sống mới cho các ngành nghề văn hoá của Trung Quốc

1.3 Những ảnh hưởng của Đặng Tiểu Bình trong công cuộc cải cách kinh tế ở Trung Quốc

Đặng Tiểu Bình, lãnh đạo tối cao của Trung Quốc từ năm 1978 cho đến khi ông qua đời vào năm 1997 Giống như người tiền nhiệm Mao Trạch Đông và người

kế nhiệm Tập Cận Bình, Đặng Tiểu Bình được Đảng là một nhà lý luận chính trị, và một nhà cải cách Năm 1977, được trở lại làm việc sau những lần bị cắt chức, việc thứ nhất mà Đặng Tiểu Bình làm là thanh trừ hậu quả của cách mạng văn hóa Điều

đó không phải xuất phát từ ý chí cá nhân Nguyên nhân căn bản là Đặng có cả một

hệ thống phương lược từ trước hoàn toàn khác với Mao, từ mục tiêu “bốn hiện đại hóa” đến phương pháp cải cách mở cửa, Đặng hiểu rõ rằng, nếu cứ kế thừa nguyên

xi toàn bộ hậu quả của cách mạng văn hóa mà Mao Trạch Đông để lại thì sẽ là chướng ngại không thể vượt qua được để ông thực hiện lý tưởng của mình Đặng

Tiểu Bình quyết tâm sửa chữa sai lầm của cách mạng văn hóa Ông đặt trọng điểm chú ý vào việc dốc sức sửa chữa những sai lầm cụ thể của cách mạng văn hóa, từng việc một, đình chỉ coi đấu tranh giai cấp là chủ yếu, chuyển trọng điểm công tác sang xây dựng kinh tế

Đặng nhằm vào các bước đi cụ thể của việc sửa sai, án oan, án giả trong cách mạng văn hóa, vận dụng phương pháp lật lại từ gần đến xa Trước hết tiến hành sửa sai cho sự kiện Thiên An Môn và “làn gió lật án hữu khuynh” sau cách mạng văn hóa, sau đó thâm nhập vào những vấn đề quan trọng trong 10 năm cách mạng văn hóa, lật lại các bản án mà Mao Trạch Đông đã định đối với một số nhân vật, một số ngành, một số sự kiện, một số văn kiện

Chỉ sau ba năm Đặng được phục chức, đã khiến cho mấy chục triệu người được rửa sạch nỗi oan, khôi phục danh dự Những người may mắn còn sống lại được nhận công tác, có người còn được đền bù về kinh tế Những tội ác của Lâm Bưu và “nhóm bốn tên”, kể cả những sai lầm của Mao Trạch Đông đều biến thành việc tốt với Đặng Tiểu Bình, biến thành động lực thúc đẩy mọi người tiến theo Đặng Tiểu Bình Do đó, không có gì là khó hiểu đối với việc Đặng Tiểu Bình, sau hai lần bị Mao Trạch Đông cách chức, trở lại thay thế địa vị lãnh đạo của Mao Trạch Đông

Năm 1978, Đặng Tiểu Bình nêu kế hoạch “cải cách mở cửa” trước phiên họp của hội nghị trung ương đảng Cộng sản Trung Quốc, đánh dấu sự thay đổi mãnh liệt

và phát triển chóng mặt của nền kinh tế nước này trong 30 năm sau đó Đặng được xem là người khởi xướng cải cách thị trường, bốn hiện đại hóa và hình thái khái niệm “CNXH mang màu sắc TQ” Đặng đã nhiều lần nhắc lại là phải kiên trì chủ nghĩa Mác, kiên trì con đường xã hội chủ nghĩa, nhưng chủ nghĩa Mác phải kết hợp với thực tế Trung quốc, chủ nghĩa xã hội phải là chủ nghĩa thích hợp với thực tế Trung quốc, mang màu sắc Trung quốc

Chủ nghĩa xã hội mang màu sắc Trung quốc đã khái quát toàn bộ hoạt động thực tiễn của người Trung quốc trong thời đại Đặng Tiểu Bình và đã trở thành tên gọi lý luận của Đặng Trong kinh tế, Đặng tuyên bố chính sách cởi mở với nước ngoài Các Hợp tác xã bị giải thể để hoạt động theo cơ chế thị trường Giới bảo thủ

Maoist không ưa điều này, Nhưng Đặng đều trả lời bất cứ các chỉ trích bằng tuyên

bố của mình từ thời Mao: “Không quan trọng là mèo đen hay mèo trắng, miễn là bắt được chuột” Chính “Lý luận con mèo” là cơ sở lý luận để Đặng thiết kế chủ nghĩa

xã hội mang màu sắc Trung quốc, cũng là xuất phát điểm toàn bộ trí tuệ mưu lược của ông.12

Bốn đặc đặc khu kinh tế được mở ra với các điều kiện ưu đãi cho các nhà đầu

tư nước ngoài, những người rất tích cực và bắt đầu đầu tư vào nền kinh tế Trung Quốc Đặng cũng quan tâm nhiều đến trí thức TQ đang ở nước ngoài, đến cộng đồng người Hoa Cuối cùng, doanh nghiệp nhỏ được kích thích tích cực, điều này giúp giải quyết một phần vấn đề việc làm trong điều kiện từ bỏ nền kinh tế kế hoạch, cũng như khôi phục thương mại tại các thành phố

Trong một môi trường chính trị tư tưởng có nhiều khó khăn, lắm phe phái Đặng, với một chút may mắn và sự ủng hộ, đã khéo léo xoay sở để thoát khỏi những giáo điều tư tưởng CNTB và chủ nghĩa Mác, tiến tới mô hình mà ông tuyên bố là

“CNXH mang màu sắc TQ”

Đầu những năm 80, GNP bình quân đầu người của Trung Quốc chưa đến 200 USD, hiện tại đạt 10 nghìn Điều này vẫn thấp hơn rất nhiều các nước phương Tây hàng đầu Nhưng nó đã là những nỗ lực đặc biệt của TQ, trong đó có công lao không nhỏ của Đặng Chính vì thế, có thể nói Đặng Tiểu Bình là người đã đặt nền móng cho TQ hiện đại ngày nay

1.4 Lập trường và những mâu thuẫn trong ban lãnh dạo ĐCSTQ

1.4.1 Tư duy cải cách của Triệu Tử Dương

1.4.1.1 Vài nét về Triệu Tử Dương

Triệu Tử Dương là chính trị gia xuất sắc của Trung Quốc trong thế kỷ thứ thứ hai mươi và có công lớn trong cải cách kinh tế của Trung Quốc Ông và Hồ Diệu Bang (Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc- ĐCSTQ) đã là hai cách tay đắc lực của Đặng Tiểu Bình trong việc đoạn tuyệt và xoá bỏ các chính sách tai hoạ của Mao Nhưng cả hai đã bị Đặng phế truất vì đã không thực hiện những quyết định chính trị tàn khốc của Đặng

12 Xuân Duy, Quỳnh Dung (2000) Mưu lược Đặng Tiểu Bình- NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr159

Triệu Tử Dương, tên khai sinh là Triệu Tu Nghiệp, đổi thành Tử Dương khi ông học trung học Sinh sống tại Hoạt huyện, tỉnh Hà Nam, ông gia nhập Liên đoàn Thanh niên Cộng sản năm 1932 và hoạt động ngầm với tư cách một thành viên Đảng Cộng sản trong Chiến tranh Trung- Nhật (1937-1945) Từ năm 1951 và đưa

ra nhiều biện pháp cải cách nông nghiệp thành công Năm 1962, Triệu Tử Dương bắt đầu giải tán hệ thống hợp tác xã nhằm làm tái xuất hiện trở lại những người nông dân tư hữu ruộng đất trong khi vẫn quy định các hợp đồng sản xuất tới từng hộ

cá thể Tới năm 1965 Triệu Tử Dương đã là bí thư Đảng tỉnh Quảng Đông, dù không phải là một thành viên của Uỷ ban Trung ương Đảng

Là một người ủng hộ những biện pháp cải cách của Lưu Thiếu Kỳ, ông bị cách chức bí thư đảng năm 1967 trong cuộc Cách mạng Văn hóa Ông phải sống 4 năm với tư cách một lao động cưỡng bách trong một nhà máy Năm 1971 ông được giao việc trở thành một viên chức tại Nội Mông và sau đó quay lại Quảng Đông năm

1972 Ông gia nhập Ban Thường vụ Bộ chính trị năm 1982

Với tư cách Thủ tướng, ông đã áp dụng nhiều chính sách từng mang lại thành công ở Tứ Xuyên, gồm cả việc trao quyền tự quản hạn chế cho các doanh nghiệp công nghiệp và tăng quyền tự quyết trong sản xuất nông nghiệp của người nông dân Triệu Tử Dương khuyến khích các tỉnh ven biển phát triển trở thành những vùng kinh tế đặc biệt thu hút đầu tư nước ngoài và tạo ra các cổng xuất khẩu Chính sách này đã mang lại tăng trưởng mạnh mẽ trong cả sản lượng nông nghiệp và công nghiệp trong suốt thập niên 1980, nhưng cải cách kinh tế của ông cũng bị chỉ trích

vì dẫn tới lạm phát Triệu Tử Dương cũng kiên quyết ủng hộ một chính sách đối ngoại mở, tạo lập quan hệ tốt với phương Tây, lực lượng có khả năng giúp đỡ Trung Quốc phát triển kinh tế

Triệu Tử Dương là người tin tưởng tuyệt đối vào Đảng, nhưng ông có suy nghĩ khác biệt về chủ nghĩa xã hội so với những Đảng viên bảo thủ Ông cho rằng kinh tế muốn tăng trưởng phải đi đôi với dân chủ hóa Ngay từ năm 1986, Triệu Tử Dương là lãnh đạo cao cấp đầu tiên của Trung Quốc kêu gọi thay đổi, bằng cách đưa ra các ứng cử viên trong các cuộc bầu cử từ cấp xã cho tới Uỷ ban Trung ương

Tháng 1 năm 1987, Đặng Tiểu Bình buộc nhà lãnh đạo phe cải cách Hồ Diệu Bang từ chức vì quá khoan dung với các sinh viên phản kháng; Triệu Tử Dương lên thay thế ông làm Tổng bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc, ghế Thủ tướng được nhường lại cho Lý Bằng

Triệu Tử Dương là một trong những lãnh đạo đầu tiên ủng hộ việc giảm kiểm soát nhà nước với các doanh nghiệp và tăng cường sở hữu tư nhân qua cổ phần hóa, một lối suy nghĩ khá mới mẻ đã cho thấy tư tưởng có phần “dân chủ” của Triệu

Đề xuất của Triệu Tử Dương vào tháng 5 năm 1988 nhằm tăng cải cách giá dẫn đến những lời đóng góp trên toàn quốc về lạm phát siêu tốc và khiến phe bảo thủ phản đối cải cách, kêu gọi trung ương hóa hơn nữa các biện pháp quản lý kinh

tế và ngăn chặn mạnh hơn những ảnh hưởng từ phương Tây

Nửa sau năm 1988 môi trường chính trị của Triệu Tử Dương dần giảm sút Trên thực tế, chính Triệu Tử Dương rơi vào cuộc chiến đa mặt trận với những đảng viên bảo thủ, những người ngày càng bất mãn với lối suy nghĩ ccủa ông về những vấn đề ý thức hệ Cụ thể là Lý Bằng và Diêu Y Lâm, là những người luôn đối lập với ông trong việc đề xuất các chính sách kinh tế và tài chính

Triệu tử Dương, Bí thư thứ hai của Tỉnh uỷ Quảng Đông đã thử khoán đất cho

hộ gia đình ở đó trong năm 1962, cùng một số lãnh đạo địa phương khác, theo sáng kiến thực sự của một số nông dân để thoát khỏi tai hoạ của các công xã nhân dân của Mao Ông đã là Bí thư thứ nhất của ĐCSTQ ở tỉnh Quảng Đông (1965), rồi bị Cách mạng Văn hoá thanh trừng Sau đó được phục chức và đã hoạt động ở những địa phương khác nhau Ông đã làm Bí thư thứ nhất Tỉnh uỷ Tỉnh Tứ Xuyên từ cuối

1975 và tại tỉnh có 100 triệu dân với nền nông nghiệp đang trên bờ phá sản này ông

đã cho khoán đất cho hộ nông dân một cách đại trà, và chỉ trong vài năm đã đạt những kết quả hết sức ngoạn mục và danh tiếng của ông đã được nhiều người biết đến Tháng 9/1980 ông đã trở thành Thủ tướng Trung Quốc và là Thủ tướng trong hơn 6 năm Sau khi Tổng Bí thư Hồ Diệu Bang bị Đặng cho là quá khai phóng về mặt chính trị và bị hạ bệ tháng Giêng năm 1987, Triệu đã trở thành Quyền Tổng Bí thư rồi Tổng Bí thư tại Đại hội lần thứ 13 của ĐCSTQ tháng Mười cùng năm Chủ trương cải cách giá sai lầm của ĐCSTQ trong năm 1988 đã làm cho uy tín của Triệu

bị sứt mẻ Ngày 15 tháng 4 năm 1989 Hồ Diệu Bang, người đã rất quý trọng và khoan dung giới trí thức, qua đời tại Bắc Kinh và cái chết của ông đã kích các sinh viên và trí thức tổ chức các buổi tưởng niệm Các buổi tưởng niệm Hồ Diệu Bang dần dần đã bị sự phản ứng của phe cứng rắn trong ĐCSTQ kích leo thang thành các cuộc biểu tình sinh viên rầm rộ tại quảng trường Thiên An Môn, thậm chí chiếm quảng trường.13

Sự cố đã xảy ra không chỉ ở Bắc Kinh mà ở cả nhiều thành phố lớn khác Triệu Tử Dương đã chủ trương giải quyết các cuộc biểu tình sinh viên một cách ôn hoà dựa trên những nguyên tắc thuyết phục, đối thoại và chỉ trừng phạt những kẻ vi phạm luật mà ông nói rõ là đập phá, cướp bóc, đánh người, đốt phá và đột nhập Trong khi đó Đặng Tiểu Bình và các Đảng viên lão thành theo đường lối cứng rắn

đã quyết định thiết quân luật, đưa quân đội vào dẹp tan các cuộc biểu tình sinh viên Triệu đã từ chối việc tham gia ra quyết định này và từ chối thực hiện nó Kết quả là ông đã bị Đặng Tiểu Bình cách chức và bị quản thúc tại gia trong gần 16 năm cho đến khi ông chết ngày 17 tháng 1 năm 2005

1.4.1.2 Góc nhìn về tư duy cải cách của Triệu Tử Dương

Năm 1986 Triệu Tử Dương đã kêu gọi thực hiện một số thí nghiệm dân chủ trực tiếp như cho dân chúng bầu chọn các cán bộ cấp làng xã Thậm chí ông còn cho rằng việc bầu chọn đó dần phải được áp dụng cho các ủy viên Trung ương Đảng

Việc đó sẽ tạo tính trong sáng cho hoạt động của chính quyền và đưa dân chúng tham gia vào quá trình thành lập các chính sách Những cải cách nhỏ đã được ông áp dụng ở Tứ Xuyên trong thập niên 70 Vào cuối thập niên 1970, nông dân Trung Quốc từ lâu đã mất quyền sở hữu ruộng đất do tập thể hóa và việc thành lập các Công xã Nhân dân Tuy nhiên, Triệu Tử Dương là người đầu tiên ủng hộ việc trao lại quyền tự chủ cho nông dân và khởi xướng các đợt thử nghiệm đầu tiên để bãi bỏ Công xã Nhân dân

Triệu đã chủ động đề xuất quyền tự chủ mở rộng cho các xí nghiệp Trung Quốc Quyền tự chủ mở rộng cho các xí nghiệp và giai cấp nông dân là các bước đi

13 Bài giới thiệu về Triệu Tử Dương trích https://vi.wikipedia.org/wiki/ TrieuTuDuong

quan trọng đầu tiên, theo đó thành công của chúng đã dẫn tới công cuộc cải cách kinh tế toàn diện sau này Đây là các mục tiêu nằm trong số những thắng lợi mà Triệu Tử Dương giành được để giúp người dân Trung Quốc thoát khỏi tình trạng trì trệ ngột ngạt Trong vai trò là Thủ tướng Trung Quốc, Triệu Tử Dương thực hiện mười năm cải cách kinh tế, nhờ đó mang lại sự tiến bộ vững chắc để người dân, đặc biệt là giai cấp nông dân, được hưởng những cải thiện đời sống đích thực

Triệu Tử Dương cũng là nhà lãnh đạo duy nhất của ĐCSTQ đề xuất gói cải cách chính trị ở Trung Quốc Việc Đảng độc quyền kiểm soát quyền lực chính trị sẽ cho thấy rằng nếu mỗi sai lầm mà đảng mắc phải chẳng hạn như thời Cách mạng Văn hóa đều sẽ biến thành một cuộc khủng hoảng dai dẳng trên phạm vi toàn quốc

Vì thế để có được sự ổn định thật sự và lâu dài, Triệu Tử Dương đề xuất các cải cách mà cuối cùng nhằm mục đích hợp pháp hóa và hệ thống hóa nền dân chủ Ông mong muốn thành lập một nền chính trị dân chủ có thể hỗ trợ và nuôi dưỡng một nền kinh tế thị trường lành mạnh Dù các mục tiêu thực tế ngắn hạn trong các cải cách chính trị của Triệu Tử Dương bị hạn chế bởi hoàn cảnh khi chúng được đề xuất, nhưng các biện pháp này đều nhằm mục đích kiềm chế quyền lực của Đảng Cộng sản và đại diện cho một bước đi cụ thể hướng tới việc trao lại quyền lực cho nhân dân Trung Quốc một cách hòa bình

Trong thời gian 20 tháng giữ chức Tổng Bí thư ĐCSTQ, Triệu Tử Dương đã tạo ra một nền văn hóa chính trị mà trong đó Bộ chính trị hạn chế can thiệp vào các tòa án, và ông còn ngăn không cho cơ quan này cố gắng kiểm soát văn chương và nghệ thuật Triệu Tử Dương đã bãi bỏ chính sách các xí nghiệp được vận hành bởi các tổ chức Đảng cùng hệ thống fa ren (pháp nhân) vốn là thành phần cốt cán của các xí nghiệp 14

Vào cuối những năm 1980, Triệu Tử Dương đã thành lập văn phòng cải cách chính trị để thực hiện các cải cách chính trị Mục đích cốt lõi là muốn làm giảm nhẹ

và tiến tới loại bỏ việc “chống tự do hóa giai cấp tư sản”, thông qua lập pháp để bảo

vệ quyền công dân, thực hiện một số biện pháp cân đối lại quyền lực của Đảng Tuy

14 Biên dịch: Đậu Thế Hoàng, Tư duy cải cách của Triệu Tử Dương và biến cố Thiên An Môn,

http://nghiencuuquocte.org ngày 28/06/2006

nhiên, đa số ý tưởng và biện pháp của ông đã bị chết non do áp lực và can thiệp của Đặng Tiểu Bình, về khách quan đã trở thành ngọn lửa châm ngòi phong trào biểu tình phản kháng năm 1989 của giới trí thức và nhân dân

Tháng 8/1988, Triệu Tử Dương nói:

“Trong 10 năm qua, kinh nghiệm cốt lõi của tôi là gì? Tôi nghĩ rằng là hai điều, một là nền kinh tế thị trường, hai là nền chính trị dân chủ, quyết không thể thiếu một” Triệu nhấn mạnh: “Một quốc gia muốn thực hiện hiện đại hóa, không chỉ cần nền kinh tế thị trường cùng với sự phát triển của nền văn minh hiện đại, còn phải thực hiện nền chính trị dân chủ nghị viện Bằng không, quốc gia này không thể làm cho nền kinh tế thị trường của nó khỏe mạnh, hiện đại hóa; cũng không thể thực hiện được xã hội pháp trị hiện đại Tương tự như nhiều nước đang phát triển, bao gồm cả Trung Quốc, xảy ra tình trạng thị trường bị quyền lực thao túng, tệ nạn tham nhũng tràn nan, dẫn tới một xã hội phân cực nghiêm trọng.”15

Có thể nói rõ ràng những lý luận của Triệu đã hoàn toàn mâu thuẫn với quan điểm chính trị mới của Mao và Đặng Nhóm bảo thủ đã lên án Triệu Tử Dương tại cuộc họp của Bộ Chính trị Ví dụ Vương Chấn đã cảnh cáo rằng các cải cách kinh tế đang đưa Trung Quốc hội tụ với phương Tây Và hiển nhiên những cải cách chính trị của Triệu Tử Dương đã bị chấm dứt khi ông bị miễn nhiệm Kết cục là dân quyền và các nguyên tắc dân chủ bị phủ nhận một cách mạnh mẽ

Phong trào Thiên An Môn kéo dài gần 2 tháng và nhận được sự hưởng ứng của người dân Bắc Kinh và mọi tầng lớp nhân dân trên cả nước Triệu Tử Dương cho rằng những quan điểm được sinh viên và người dân thể hiện khi họ tưởng niệm

Hồ Diệu Bang, biểu tình chống tham nhũng chỉ là sự khao khát về nền dân chủ Ông tin rằng mọi thứ có thể giải quyết được các cuộc biểu tình của sinh viên trong hòa bình và tôn trọng các nguyên tắc dân chủ và pháp quyền

Dưới sự đề nghị của Triệu, Bộ chính trị và Ban Thường vụ đã có kế hoạch cho một cuộc đối thoại với sinh viên Song, mọi việc đã thay đổi hoàn toàn khi Đặng Tiểu Bình để lộ ý định việc đàn áp biểu tình một cách bạo lực

15 Trần Khuê Đức, Triệu Tử Dương để lại gì cho Trung Quốc? Bài đăng trên trang https://trithucvn.org/ Ngày 24/01/2018

Cuối cùng, giữa năm Ủy viên Ban Thường vụ Bộ chính trị đã xảy ra mâu thuẫn: Lý Bằng và Diêu Y Lâm muốn triển khai quân đội Triệu Tử Dương phản đối cách làm này Ban đầu, Kiều Thạch và Hồ Khải Lập đứng về phía Triệu Tử Dương, nhưng về sau rút lại sự ủng hộ, và thay vào đó họ đề nghị Đặng Tiểu Bình đưa ra quyết định cuối cùng

Với sự chia rẽ trở nên rõ ràng, Đặng Tiểu Bình chọn cách qua mặt tất cả các thể chế đang tồn tại khi đó là Bộ chính trị, Ủy ban Trung ương Đảng và Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc cùng Ban Thường vụ của nó Không cần bàn bạc thêm, Đặng Tiểu Bình huy động 500.000 lính tiến vào Bắc Kinh đàn áp sinh viên và dân thường tay không tấc sắt Vụ Thảm sát Thiên An Môn năm 1989 là một thảm kịch đối với Trung Quốc16

1.4.2 Mâu thuẫn giữa Đặng Tiểu Bình và Hồ Diệu Bang

Hồ Diệu Bang đã có được sự tin yêu của sinh viên từ khi ông chuyển đổi tư duy, rời khỏi cách nghĩ cực tả trong Đảng Từ khi ông rời vị trí Chủ tịch đảng do áp lực

từ nội bộ, ông vẫn được đa số người Trung Quốc ủng hộ, những người còn nhớ lòng dũng cảm và nỗ lực của ông để bảo vệ những nạn nhân bị oan muốn tìm sự thật sau Cách mạng Văn hóa

Hồ Diệu Bang đã theo đuổi dân chủ Mặc dù ông đã chưa đưa ra một cấu trúc đặc thù hay mô hình cho nền dân chủ xã hội chủ nghĩa mà ông đã xác định

Cuối năm 1986, một phong trào sinh viên tạo ra chấn động trong nội bộ ĐCSTQ, thế lực bảo thủ vì thế mà đã mượn cớ phát động cuộc “đấu tranh chống tự

do hóa giai cấp tư sản”, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) Hồ Diệu Bang bị ép từ chức Trong nháy mắt làn sóng “chống tự do hóa” bao trùm cả nước Chính Đặng Tiểu Bình đã là một phần chủ chốt trong việc ủng hộ “chống tự

ĐCSTQ, thì ông đều không dung nhẫn, mà sẽ không từ bất kỳ thủ đoạn nào để tiến hành đàn áp Khi địa vị lãnh đạo của Hồ Diệu Bang uy hiếp đến chế độ căn bản của quốc gia này, thì cũng sẽ không hề do dự mà khiến cho ông rớt đài, mặc dù Hồ Diệu Bang là ân nhân về chính trị của họ, cũng là Tổng Bí thư ĐCSTQ

Đặng Tiểu Bình nhiều lần nhắc lại về việc cải cách thể chế chính sách, trong nước dấy lên phong trào nghiên cứu cải cách thể chế chính trị, lại thêm vào một lượng lớn tuyên truyền dưới môi trường chính trị nới lỏng liên quan đến cải cách chính trị đã truyền cảm hứng nhiệt tình cho giới trí thức và thanh niên học sinh Họ ủng hộ cải cách chính trị, ủng hộ phát triển dân chủ, hơn nữa hy vọng dựa vào hành động thực tế của bản thân để thúc đẩy cuộc cải cách

Năm 1986 là năm lựa chọn tầng cơ sở (tức là cơ tầng quận huyện) của nhiệm

kỳ Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc, cần lựa chọn một nhiệm kỳ những đại biểu mới, rất nhiều học sinh yêu cầu tiến hành tự do tuyển cử, đồng thời tự tiến cử mình tham gia tranh cử Tình hình sau đó không như mong đợi, đã có rất nhiều hạn chế trong tuyển cử, và một số cách làm vi phạm nguyên tắc tổng tuyển cử một cách cơ bản, đã dẫn đến bất mãn và phẫn nộ cực đại trong họ Do vậy đầu tháng 12, phong trào sinh viên bắt đầu bùng phát ở An Huy, nó rất nhanh đã lan đến Thượng Hải, Hàng Châu, Nam Kinh, Thành Đô, Tây An, Thiên Tân, Trường Sa, và các thành phố lớn khác Cuối tháng 12, các cuộc diễu hành quy mô lớn của học sinh cuối cùng cũng đã bùng phát ở Bắc Kinh Trong phong trào này, học sinh sinh viên các nơi nêu ra khẩu hiệu tập trung vào phát triển xã hội dân chủ, bảo đảm nhân quyền và quyền lợi công dân, tự do ngôn luận và các phương diện cải cách chính trị khác Trong đó, cũng có không ít người trực tiếp chĩa mũi nhọn về phía 4 nguyên tắc cơ bản, về chuyên chế độc đảng

Lần này phong trào học sinh khởi lên vào ngày 8/12/1986, Hồ Diệu Bang chủ trì Hội nghị Bí thư Trung ương, có 3 đánh giá đối với hình thế lúc đó:

Thứ nhất, hiện nay hình thế kinh tế chính trị toàn quốc là tốt, là thời kỳ tốt nhất từ khi thành lập nước; thứ 2, hiện nay trong các học sinh xuất hiện một số vấn đề, nhưng không ảnh hưởng đến hình thế toàn cục Đối với các vấn đề xuất hiện thì cần có phân tích cụ thể, trong đó xác thực có vấn đề quản lý trường học

không tốt, cũng chứng minh rằng phương diện sinh hoạt dân chủ có vấn đề, cần cải cách, cần cải thiện, nhưng không cần phải làm to chuyện quá; thứ ba, cần phải dẫn dắt với thiện ý, dẫn dắt các học hội, không đàn áp, không được đột ngột chuyển sang đối đầu, cũng không được buông lơi tự do, hoặc thúc đẩy cho sự việc xấu đi17

Triệu Tử Dương đồng thời cũng cho rằng cần tiếp thu những đề xuất hợp lý

mà sinh viên đưa ra Trong phiên họp, Triệu Tử Dương còn giới thiệu rằng đã bắt đầu nghiên cứu cải cách thể chế chính trị

Khi đó thì ông Vạn Lý – Ủy viên Cục Chính trị Trung ương ĐCSTQ, Phó Thủ tướng Chính phủ (Phó Tổng lý Quốc vụ viện) phát biểu về trào lưu dân chủ trên thế giới, việc đối thoại với xã hội là cần thiết và cần phải học cách lắng nghe đề xuất của người dân

Sau giữa tháng 12, phong trào học sinh lại không như Ban Bí thư hy vọng là dần dần lắng lại, ngược lại có xu thế dần dần gia tăng Ngày 24/12, Đảng ủy các cơ quan trực thuộc 3 trung ương (ý nói các cơ quan trực thuộc trung ương ĐCSTQ, cơ quan trực thuộc quốc gia trung ương và cơ quan trực thuộc quân ủy trung ương) đã triển khai hội nghị liên hiệp, thông báo tình trạng “học sinh sinh viên làm loạn” Sau khi Phó Chủ nhiệm Ủy ban Giáo dục Quốc gia Hà Đông Xương giới thiệu quá trình phát triển và quy mô của phong trào học sinh sinh viên thì nói rằng, lần này đặc điểm của việc học sinh sinh viên làm loạn, một là mượn tự do dân chủ và chủ nghĩa phản quan liêu làm cương lĩnh, hai là xuất hiện hàng loạt, ba là xuất hiện thiểu số các khẩu hiệu vi phạm hiến pháp Ông đặc biệt nhấn mạnh: “Năm nay là năm đầu tiên trực tiếp công kích đồng chí Đặng Tiểu Bình.”18

Ngày 27/12, Đặng Lực Quân, Vương Chấn, Hồ Kiều Mộng, Bành Chân, Bạc Nhất Ba, Từ Thu Lý, Dương Thượng Côn, và Đặng Tiểu Bình cùng phân tích tính nghiêm trọng của phong trào học sinh, nhất trí cho rằng đây là kết quả của việc nhân nhượng của Hồ Diệu Bang và nhất trí cho rằng ông phải chịu hoàn toàn trách nhiệm đối với thế cục lúc bấy giờ

17 Hoàng Quân (13/04/2007), Ẩn tình vì sao Đặng Tiểu Bình ép Hồ Diệu Bang từ chức, trithucvn.net/

18 Hoàng Quân, Ẩn tình vì sao Đặng Tiểu Bình ép Hồ Diệu Bang từ chức, bài đăng trên trang trithucvn.net/ ngày 13/04/2007

Sự không tín nhiệm của ông Đặng Tiểu Bình và thế lực các nguyên lão này đối với ông Hồ Diệu Bang đã có từ lâu

Về vấn đề thứ nhất, Đặng Tiểu Bình cho rằng, vài năm gần đây, ông Hồ Diệu Bang chủ trì đối với những việc và người vận động giai cấp tư sản tự do hóa vẫn luôn giữ thái độ dung túng Nếu như sau này các “nguyên lão” không còn nữa, do ông Hồ Diệu Bang chủ trì công tác, thì việc tự do hóa của Trung Quốc khẳng định

sẽ tràn lan Ông đã từng để Hồ Khải Lập và Kiều Thạch hai lần truyền lời đến cho ông Hồ Diệu Bang, phê bình rằng ông quá mềm yếu đối với tự do hóa, đối với một

số người thì không xử lý, nói: “Đối với tự do hóa mà sử dụng một thái độ buông lung mềm yếu như thế này, thì là một điểm yếu căn bản của tổng bí thư.” “Hiện giờ

ở ngoài có người nói ông Hồ Diệu Bang là phái khai sáng ở trong nội bộ Đảng, dùng cờ hiệu của ông ta để phản đối chúng ta” “Diệu Bang không lên tiếng phản tự

do hóa, vì sao không lên tiếng?”19

Ngày 30/12, Trong một cuộc gặp gỡ Hồ Diệu Bang, Triệu Tử Dương, Vạn Lý,

Hồ Khải Lập, Hà Đông Xương tại nhà riêng Thái độ của Đặng nghiêm khắc về việc “tự do hóa” và lên án gay gắt những mộ phận đã ủng hộ, mềm yếu đối với vấn

đề trên Đặng Tiểu Bình còn đặc biệt nói một đoạn dài về cách nhìn nhận cải cách thể chế chính trị

Sau khi nhận sự chỉ trích của Đặng Tiểu Bình là “bất lực trong việc phản tự do hóa”, Hồ Diệu Bang “nghĩ tới phong trào học sinh sinh viên sắp bị trấn áp, một lượng lớn các phần tử trí thức và các cán bộ tốt sắp bị liên lụy, cả đêm ông không chợp mắt được” Nghĩ đi nghĩ lại, ngày 2/1/1987, Hồ Diệu Bang lấy đề mục là

“Thổ lộ với đồng chí Tiểu Bình”, viết một bức thư cho Đặng, nêu ra rằng muốn rút khỏi chức vụ Tổng Bí thư 20

Ngày mùng 4, Đặng đã triệu tập “Hội nghị Ủy viên Thường vụ Bộ chính trị”, quyết định cách chức ông Hồ Diệu Bang Ông Hồ Diệu Bang không được mời tham

19 Hoàng Quân, Ẩn tình vì sao Đặng Tiểu Bình ép Hồ Diệu Bang từ chức, bài đăng trên trang trithucvn.net/ ngày 13/04/2007

20 Hoàng Quân, Ẩn tình vì sao Đặng Tiểu Bình ép Hồ Diệu Bang từ chức, bài đăng trên trang trithucvn.net/ ngày 13/04/2007

gia hội nghị này Ngày mùng 6, ông Đặng Tiểu Bình nói chuyện với ông Hồ Diệu Bang, kiến nghị cử hành “Hội nghị sinh hoạt trong Đảng giải quyết vấn đề của đồng chí Hồ Diệu Bang”, tiến hành phê bình đối với sai lầm của Hồ, cũng muốn ông tự phê bình trong hội nghị này

Ngày 16/1, Bộ Chính trị ĐCSTQ cử hành hội nghị mở rộng, quyết định tiếp nhận đơn từ chức khỏi chức vụ Tổng Bí thư của ông Hồ Diệu Bang; đề cử ông Triệu Tử Dương tiếp nhiệm ĐCSTQ đã ra thông cáo rằng Hồ Diệu Bang đã đi ngược lại nguyên tắc lãnh đạo tập thể của Đảng, có sai lầm đối với nguyên tắc chính trị quan trọng Vào đúng ngày 15 tháng Tư 1989, Hồ Diệu Bang qua đời vì truỵ tim

ở Bắc Kinh và không lâu ngay sau đó, sinh viên trong thành phố đổ xuống quảng trường Thiên An Môn để tưởng niệm ông

Khi phong trào lan ra, ban đầu chỉ là tình cảm tưởng nhớ ông, sau đó trở thành một cuộc phản đối nhắm vào những điều tiêu cực trong hệ thống cầm quyền của đảng cộng sản ở Trung Quốc

Tiểu kết chương 1

Trong cuối 1987, vào lúc kết thúc của một Đại hội Đảng Cộng sản đầy khí thế

mà đã đẩy Trung Quốc trên một tiến trình tiến bộ hơn Tuy nhiên những sai lầm trong nền kinh tế đã dẫn đến lạm phát lan tràn đưa đến việc làm các công dân Trung Quốc tức tối và đã tạo điều kiện cho những lãnh đạo của Trung Quốc nắm lấy quyền lực và áp đặt lại những kiểm soát tập trung

Chính sách kinh tế của Đặng Tiểu Bình đã thành công lúc đầu, và người dân Trung Quốc được hưởng lợi từ một tiêu chuẩn sống cao hơn Nhưng trong suốt những năm 1980, nền kinh tế đã chậm lại Lạm phát (giá cả hàng hóa và dịch vụ tăng) tăng lên Mọi người phải tăng lương để mua những thứ cần thiết Người dân Trung Quốc không quen với những thăng trầm của nền kinh tế thị trường tự do, và lạm phát lo lắng hoặc tức giận nhiều người Sự tham nhũng của chính phủ cũng là một sự than phiền chung giữa các công dân

Nhưng Đặng Tiểu Bình, người đã chịu những “ vết sẹo” từ những năm tháng của chủ nghĩa Mao mà đặc biệt là sự hỗn loạn do Cách mạng Văn hóa, đã không muốn dung thứ cho sự bất ổn chính trị Và sự khoan dung đối với những người biểu tình của Triệu Tử Dương đã khiến Bộ Chính trị chia thành hai phe khác nhau Những mâu thuẫn đan xen giữa những ý thức hệ tư tưởng khác nhau đã khiến cho các vị lão thành trong Ban lãnh đạo Đảng Cộng Sản Trung Quốc thiếu đi tiếng nói chung trong việc giải quyết các vấn đề dân chủ Và rồi, tháng Tư 1989, các cuộc phản kháng Thiên An Môn đã nổ ra Và thời gian phong trào bị đàn áp là chưa đến hai tháng sau Phe cứng rắn đã chiến thắng sau đợt đàn áp Trong mắt họ, sự hỗn loạn của năm 1989 là minh chứng cho thấy “cải tổ và mở cửa” sẽ dẫn tới thời kỳ hỗn loạn và sụp đổ

Chương 2 BIẾN CỐ THIÊN AN MÔN VÀ NHỮNG CHÍNH SÁCH ĐỐI PHÓ CỦA GIỚI LÃNH ĐẠO TRUNG QUỐC

2.1 Tiềm năng phản kháng của sinh viên ở Trung Quốc

Hai năm sau khi Hồ Diệu Bang bị sa thải, Chính quyền Trung Quốc đã theo dõi chặt chẽ những tình hình của sinh viên Vào thời gian này, Trung ương Đảng và Hội đồng Nhà nước đã nhận được ít nhất năm mươi báo cáo về thái độ của học sinh

từ Ủy ban Giáo dục Nhà nước, Tân Hoa Xã và chính quyền các tỉnh, khu tự trị và thành phố cấp tỉnh Trong số các vấn đề họ đề cập là sự không hài lòng của sinh viên với những hạn chế về ý thức hệ, mức lương thấp cho trí thức, chi phí sinh hoạt tăng cao, sự không hài lòng với các chính sách du học và sự lỏng lẻo của những người phụ trách công tác tư tưởng chính trị trong các trường đại học Các yếu tố bổ sung được phân tích trong báo cáo sau đây:

Tóm tắt về các cuộc biểu tình của sinh viên: Vào mùa xuân năm nay, các nhânviên có liên quan dự đoán rằng cuộc biểu tình của sinh viên toàn quốc lần thứ

ba (sau năm 1985 và 1986-1987) có thể xảy ra vào tháng 9 và tháng 10 (1988), do thực tế là chương trình cải cách đã bước vào giai đoạn khó khăn và quan trọng nhất

và sinh viên đang nhìn thẳng vào những mặt tiêu cực của nó Dựa trên số liệu thống kê sơ bộ, từ tháng 1 đến tháng 6 năm 1988, tình trạng bất ổn của học sinh đã xuất hiện trong bốn mươi sáu tổ chức học tập ở hơn mười ba tỉnh và thành phố, 22 cuộc biểu tình của sinh viên đã bị ngăn chặn bởi những hành động kịp thời và quyết đoán của Trung tâm 21

Nguyên nhân cơ bản của các cuộc biểu tình sinh viên : Một là, tham nhũng trong Đảng và xã hội dễ dàng kích thích tình cảm cực đoan trong giới trẻ Các cuộc thảo luận của sinh viên thường tập trung vào các vấn đề như thế hệ sau của những quan chức sẽ dễ dàng được “ưu ái” trong việc chọn việc làm so với những sinh viên bình thường Hai là học sinh thất vọng vì những thay đổi trong đường dây tuyên truyền của phương tiện truyền thông chính thức Trước cuộc biểu tình của sinh viên đầu tiên vào năm 1985, các tờ báo đã tổ chức những cuộc đối thoại cho sinh viên,

21 Andrew J Nathan và Perry Link, with an afterword by Orville Schell, PublicAffairs, New York, 2001 The Tiananmen Papers, Compiled by Zhang Liang tr 19