Phương pháp nghiên cứu Bài tiểu luận được thực hiện trên cơ sở lý luận và thực tiễn về vấn đề “Xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn tự nhiên và xã hội lớp 3.”
Trang 1PHẦN 1 MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học không chỉ chú trọng phát triển các năng lực chung, cốt lõi mà còn chú trọng phát triển cả năng lực chuyên biệt (môn học) Do đó, cần tăng cường gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, ứng dụng trong thực tiễn Tăng cường việc học tập theo nhóm, cộng tác, chia sẻ nhằm phát triển nhóm năng lực xã hội Trước yêu cầu đó, Bộ giáo dục và đào tạo đã triển khai xong việc đổi mới toàn diện và đồng bộ giáo dục – đào tạo trong đó có đổi mới chương trình tiểu học Trong chương trình sách giáo khoa mới các lớp 1,2,3 phải dạy đủ 6 môn: tiếng việt, toán, tự nhiên và xã hội, đạo đức, nghệ thuật, thể dục
Môn tự nhiên và xã hội có một vị trí rất quan trọng, nó là một môn học gần gũi vối các em học sinh Học xong môn học này học sinh sẽ có một kiến thức cơ bản về con người và sức khoẻ, những hiện tượng cơ đơn giản trong tự nhiên và xã hội bước đầu biết
tự chăm sóc bản thân và cộng đồng, có ý thức giữ gìn vệ sinh , yêu thiên nhiên , gia đình dòng họ Các em là chủ thể nhận thức, vì vậy khi giảng dạy giáo viên cần tích cực đổi mới phương pháp dạy học cho phù hợp với đặc điểm nhận thức của lứa tuổi học sinh, để
có những hoạt động tích cực đến quá trình lĩnh hội tri thức của trẻ Người giáo viên phải thường xuyên có biện pháp tâm lý, kích thích học sinh học tập như: khen ngợi tuyên dương, tạo hứng thú cho học sinh Vì thế, giáo viên cần thay đổi hình thức tổ chức hoạt động làm phông phú các hoạt động học tập, tăng cường phương pháp phát triển khả năng quan sát tri giác của học sinh để giúp các em chủ động tiếp thu tri thức, hiểu bài nhanh, khắc sau kiến thức bài học Vậy thực tế hình thức tổ chức dạy học một giờ học tự nhiên
và xã hội ở lớp 3 được tổ chức ra sao?
Đối với học sinh lớp 3, ở lứa tuổi này các em còn mang đậm bản sắc hồn nhiên, sự chú ý chưa cao Bên cạnh hoạt động học là chủ đạo thì nhu cầu chơi, giao tiếp với bạn bà vẫn còn tồn tại, cần được thỏa mãn Nếu người giáo viên biết tổ chức các tiết học một cách đa dạng, phong phú về hình thức thì học sinh sẽ hăn hái say mê học tập và tất yếu kết quả của việc dạy học cũng đạt tới điểm đỉnh
Có thể nói rằng, năng cao hiểu biết về tự nhiên, xã hội thông qua tiết học ngoài thiên nhiên chính là biện pháp hiệu quả nhất để tăng cường khả năng thực hành kiến thức của bài học, kích thích nghiên cứu, quan sát, phân tích, suy luận và đánh giá có phê phán
để hình thành khả năng tiếp nhận thông tin và thu nhập bằng chứng, phát huy hứng thú, tạo thói quen độc lập, giải quyết vấn đề theo hướng phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh Tuy nhiên, những tài liệu nghiên cứu về cách tổ chức các tiết học ngoài thiên nhiên còn chưa nhiều, các mẫu thiết kế các hoạt động phần lớn chỉ dừng lại ở mô hình lý thuyết, chung chung, gây khó khăn cho giáo viên trong quá trình tổ chức các hoạt động
Qua đó ta thấy được, việc xây dựng một quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học cho các em là một việc thật sự cần thiết Nhất là trong giai đoạn đổi mới hiện
nay Vì vậy tôi chọn đề tài: “Xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3” làm đề tài nghiên cứu.
2 Mục đích nguyên cứu
Xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn tự nhiên và xã hội lớp 3, để góp phần năng cao hiệu quả dạy và học của giáo viên và học sinh
3 Đối tượng, khách thể nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn tự nhiên và xã hội
3.2 Khách thể nghiên cứu
Học sinh lớp 3
Trang 24 Phạm vi nghiên cứu
Do thời gian, yêu cầu, điều kiện của một đề tài tiểu luận nên tiểu luận này chỉ tập trung nghiên cứu về:Vấn đề xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn tự nhiên và xã hội lớp 3
5 Phương pháp nghiên cứu
Bài tiểu luận được thực hiện trên cơ sở lý luận và thực tiễn về vấn đề “Xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn tự nhiên và xã hội lớp 3.” Trong
đó sử dụng các phương pháp cụ thể như sau:
5.1 Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu
Nghiên cứu các tài liệu về giáo dục, các tài liệu về tâm lý học và các tài liệu về vấn đề tổ chức các hình thức dạy học Việc nghiên cứu cơ sở lý luận này giúp chúng ta
có căn cứ để xác định được các khả năng, tiêu chí lựa chọn các hình thức tổ chức xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn tự nhiên và xã hội lớp 3
5.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
5.2.1 Phương pháp quan sát
Sử dụng phương pháp này để qua sát khả năng tiếp thu bài của học sinh trong tiết học ngoài thiên nhiên
5.2.2 Phương pháp hỏi ý kiến chuyện gia
Tham khảo ý kiến của giảng viên hướng dẫn
5.3 Phương pháp nghiên cứu xử lý số liệu
Sử dụng phương pháp này để thống kê và sử lý số liệu thu được
6 Lịch sử nghiên cứu
Các môn về Tự nhiên và Xã hội cũng giống như các môn học khác ở trong trường tiểu học nước ta, được tiến hành theo hình thức lớp - bài Đây là hình thức dạy học cơ bản nhất vì các kiến thức được truyền thụ một cách có hệ thống Chỉ có thông qua giờ lên lớp các nguyên tắc, phương pháp dạy học và giáo dục mới được thực hiện một cách chặt chẽ, đảm bảo sự phát triển cá nhân thông qua tập thể lớp Do đó phần lớn thời gian của chương trình các môn về Tự nhiên và Xã hội dành cho việc lên lớp
Tuy nhiên ngoài hình thức lên lớp còn có các hình thức tổ chức dạy học khác như bài giảng ngoài thiên nhiên, tham quan Trong đó, hình thức tổ chức dạy học ngoài thiên nhiên đang dần dần được nhiều giáo viên quan tâm và sử dụng trong các giờ học của mình theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Giáo viên có thể tìm hiểu hình thức dạy học này thông qua sách, báo, các chương trình tập huấn hoặc từ đồng nghiệp, sinh viên các ngành sư phạm có thể tìm hiểu phương pháp này trong môn phương
pháp dạy và kỹ thuật dạy học tích cực.
Sau đây là một số bài nghiên cứu có liên quan đến đề tài xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn tự nhiên và xã hội lớp 3:
Trong bài nghiên cứu của tác giả Chu Thị Kim Dung với đề tài “dạy học trải nghiệm sáng tạo ngoài không gian lớp học” với đề tài này tác giả đã nghiên cứu về tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo ngoài không gian lớp học gồm: Địa điểm tổ chức, tác dụng của việc tổ chức tiết dạy ngoài không gian lớp học, các bước xây dựng tiết học ngoài không gian lớp học Và tác giả cũng đưa ra một số gợi ý địa chỉ các tiết dạy, các bài
tự nhiên ngoài không gian lớp học lớp 4, 5, một số ví dụ tổ chức một số tiết dạy ở ngoài trời Và một số lưu ý khi tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo ngoài lớp học
7 Đóng góp của đề tài
Góp phần hệ thống hóa một số vấn đề lí luận về việc xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3
Trang 3Xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn tự nhiên và xã hội lớp 3 Nhằm đưa ra phương hướng cơ bản và hoạt động dạy học cụ thể để tăng cường khả năng thực hành kiến thức của bài học, kích thích nghiên cứu, quan sát, phân tích, suy luận và đánh giá có phê phán để hình thành khả năng tiếp nhận thông tin và thu nhập bằng chứng, phát huy hứng thú, tạo thói quen độc lập, giải quyết vấn đề theo hướng phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh
8 Cấu trúc của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo đề tài được triển khai trong hai chương như sau:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của của việc xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3
Chương 2: Xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3
Trang 4PHẦN 2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của của việc xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn tự nhiên và xã hội lớp 3
1.1 Một số vấn đề về hình thức dạy học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn
tự nhiên và xã hội lớp 3
1.1.1.Khái niệm
Hình thức tổ chức dạy học ngoài thiên nhiên là hình thức tổ chức dạy học trong đó giáo viên tổ chức, chỉ đạo hoạt động học tập của học sinh ở địa điểm ngoài lớp nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh nắm vững, mở rộng kiến thức thông qua các hoạt động
và các mối quan hệ đa dạng từ môi trường học tập
1.1.2 Đặc điểm của hình thức tổ chức dạy học ngoài thiên nhiên
Hình thức tổ chức dạy học ngoài thiên nhiên mang nhiều đặc điểm tối ưu như : đây là hình thức tổ chức dạy học linh hoạt, cho phép kiến tạo các môi trường học tập đa dạng, kích thích được hứng thú học tập của học sinh Hình thức tổ chức dạy học này làm cho việc học tập trong nhà trường gần hơn với thực tiễn cuộc sống, giúp học sinh có điều kiện trải nghiệm và thực hiện phương thức học tập bằng chia sẻ có hiệu quả
Ngoài ra hình thức tổ chức dạy học ngoài thiên nhiên còn có các ưu điểm như: Thích hợp với việc sử dụng các phương pháp dạy học như phương pháp dạy học theo nhóm hoặc phương pháp trò chơi bởi không gian sử dụng rất rộng tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên trong việc sử dụng đa dạng các phương pháp dạy học Còn đối với học sinh: Khi học sinh được học ngoài thiên nhiên thì đối tượng học sinh được học là vật thật
vì thế gây hứng thú học tập cho học sinh, giúp các em không cảm thấy nhàm chán, mệt mỏi vì phải gò bó bởi những tiết học trên lớp, tạo cho học sinh niềm tin khoa học, dễ tiếp thu kiến thức, tạo cơ hội cho học sinh bộc lộ cá tính, năng khiếu; tạo điều kiện cho học sinh tìm hiểu, khám phá về môi trường xung quanh
Tuy nhiên hình thức tổ chức dạy học này cũng còn tồn tại một số hạn chế như: giáo viên khó quản lí học sinh, môi trường có thể tác động đến sức khoẻ và kết quả học tập của học sinh( như ốm hoặc yếu tố ngoại cảnh làm phân tán sự chú ý của học sinh)
Hình thức dạy học ngoài thiên nhiên không chỉ được sử dụng để dạy các bài học trong chương trình mà nó còn có thể được sử dụng trong các hoạt động giao lưu, các hoạt động ngoài giờ lên lớp, các hoạt động sinh hoạt ngoài trời, bởi dạy học ngoài thiên nhiên giúp học sinh có thể tiếp xúc trực tiếp với các sự vật hiện tượng ngoài thiên nhiên, được tham gia vào các hoạt động một cách thoải mái nhất mà không bị gò bó trong một môi trường bó hẹp
Để việc tổ chức dạy học ngoài thiên nhiên được thực hiện thì phải kể đến vai trò của người giáo viên Người giáo viên có vai trò vô cùng quan trọng trong việc xây dựng
kế hoạch bài dạy, trong việc chọn địa điểm để học sinh học tập một cách hợp lí nhất Không chỉ thế trong suốt quá trình dạy học giáo viên còn có vai trò không nhỏ trong việc
tổ chức hướng dẫn cũng như quản lí học sinh trong một môi trường rộng Vì thế người giáo viên cần phải có kiến thức chuyên môn vững chắc và luôn không ngừng tìm tòi, bổ sung để có thể tổ chức dạy học ngoài thiên nhiên một cách hiệu quả nhất, hiệu quả không chỉ đối với bản thân người giáo viên mà còn hiệu quả đối với học sinh
1.2 Chương trình môn tự nhiên xã và hội lớp 3
1.2.1 Mục tiêu của môn tự nhiên xã và hội lớp 3
Mục tiêu của môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 gồm có các mục tiêu về kiến thức, về
kĩ năng và về thái độ
Về kiến thức: Sau khi học xong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3, học sinh sẽ:
Trang 5Biết tên, chức năng và biết giữ vệ sinh các cơ quan hô hấp, tuần hoàn, bài tiết nước tiểu và thần kinh Biết tên và cách phòng tránh một số bệnh thường gặp ở cơ quan
hô hấp, tuần hoàn và bài tiết nước tiểu
Biết mối quan hệ họ hàng nội ngoại Biết phòng tránh cháy khi ở nhà Biết được những hoạt động chủ yếu của nhà trường và giữ an toàn khi ở trường Biết tên một số cơ quan hành chính, văn hoá, giáo dục, y tế và một số hoạt động thông tin liên lạc, nông nghiệp, công nghiệp, thương mại ở tỉnh ( thành phố ) nơi học sinh ở Biết một số quy tắc đối với người đi xe đạp Biết về cuộc sống trước kia và hiện nay ở địa phương và giữ vệ sinh môi trường
Học sinh còn biết được sự đa dạng, phong phú của thực vật và động vật; chức năng của thân, rễ, lá, hoa, quả đối với đời sống của cây và ích lợi đối với con người Biết vai trò của Mặt Trời đối với Trái Đất và đời sống con người; vị trí và sự chuyển động của Trái Đất trong hệ Mặt Trời; sự chuyển động của Mặt Trăng quanh Trái Đất; hình dạng và đặc điểm bề mặt Trái Đất, biết ngày đêm, năm tháng, các mùa
Về kĩ năng môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 giúp các em có kĩ năng biết tự chăm sóc bản thân, phòng chống một số bệnh tật và tai nạn; biết giữ vệ sinh ở nhà, trường học, giữ an toàn ở nhà, ở trường và khi đi trên đường, biết quan sát nhận xét, nếu thắc mắc của mình về sự vật, hiện tượng trong tự nhiên xã hội Về thái độ và hành vi, môn Tự nhiên và
Xã hội lớp 3 giáo dục học sinh có ý thức thực hiện các quy tắc giữ vệ sinh, an toàn cho bản thân, gia đình và Cộng đồng; yêu thiên nhiên, gia đình, trường học và quê hương
Với mục tiêu giáo dục như trên, ta nhận thấy môn Tự nhiên và Xã hội, đặc biệt là môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 là môn học có rất nhiều nội dung gắn liền với tự nhiên và
xã hội Có thể hiểu các em được học môn Tự nhiên và Xã hội chính là được học về tự nhiên, học về cuộc sống đang hàng ngày, hàng giờ diễn ra xung quanh các em Những bài học trên lớp sẽ hình thành chủ yếu cho học sinh kiến thức về tự nhiên ( sự đa dạng của tự nhiên ), về cuộc sống xung quanh các em, về cách giữ gìn và bảo vệ môi trường, còn hoạt động ngoại khoá sẽ đưa các em tiếp cận chính cuộc sống tự nhiên đó Ở đó, các em được vui chơi, được tìm hiểu và khám phá những điều mới lạ Điều đó không chỉ giúp củng cố,
mở rộng kiến thức về tự nhiên, về cuộc sống, mà còn giúp hình thành ở học sinh tình yêu,
sự gắn bó với thiên nhiên, biết yêu cái đẹp, bảo vệ cái đẹp và hơn thế nữa, nó giúp hình thành ở các em những kĩ năng và hành vi bảo vệ tự nhiên hay chính là bảo vệ cuộc sống của chính các em - một mục tiêu mà những buổi học trên lớp không thể đạt được
Như vậy, để đạt được mục tiêu dạy học môn Tự nhiên và Xã hội cho học sinh lớp
3, việc dạy học bằng việc tổ chức nhiều hình thức dạy học khác nhau, trong đó việc dạy học bằng hình thức dạy học ngoài thiên nhiên là hết sức hiệu quả và thực sự cần thiết nhằm phát huy được hết những ưu điểm của nội dung chương trình và đạt được mục tiêu giáo dục đã đề ra
1.2.2 Nội dung của môn tự nhiên xã và hội lớp 3
Về nội dung, môn Tự nhiên và Xã hội cung cấp cho học sinh những hiểu biết cơ bản và ban đầu về các sự vật, sự kiện, hiện tượng và mối quan hệ giữa chúng trong tự nhiên, con người và xã hội; về cách vận dụng kiến thức đó trong đời sống và sản xuất Nội dung này rất phù hợp cho việc xây dựng và tổ chức các tiết học ngoài thiên nhiên để các em có thể học giữa thiên nhiên, tìm hiểu thiên nhiên và hoà nhập cùng thiên nhiên nhằm đạt được mục tiêu giáo dục tốt nhất
Nội dung môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 được chia thành 3 nội dung tương đương với 3 chủ đề đó là: Con người và sức khoẻ, Xã hội, Tự nhiên
Trang 6* Ở mảng kiến thức Con người và sức khoẻ, học sinh được học các nội dung cơ bản là tìm hiểu về các cơ quan: vận động, tuần hoàn, hô hấp, thân kinh cách vệ sinh phòng trừ các bệnh liên quan tới các cơ quan đó
* Ở mảng kiến thức xã hội, học sinh được tìm hiểu thêm, sâu hơn về gia đình và các thế hệ trong gia đình, một số hoạt động ở trường Đặc biệt học sinh được khám phá các hoạt động nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, giao thông và đô thị thông tin liên lạc trong tỉnh và các nước Ngoài ra học sinh còn được học về làng quê và đô thị
* Ở mảng kiến thức về Tự nhiên - Xã hội, học sinh được tìm hiểu về thực vật, động vật học đến chi tiết các bộ phận của cây, rễ, hoa, quả, lá Học sinh được học về Mặt trời, mặt trăng và các hành tinh trong hệ mặt trời song tất cả chỉ dừng lại ở kiến thức sơ đẳng, ở mảng này có một số bài rất gần gủi thực tế với học sinh như: Tôm, cua, cá, chim, thú Bên cạnh đó Tự nhiên và Xã hội lớp 3 còn cung cấp cho học sinh về năm, tháng, mùa, các đới khí hậu và bề mặt của Lục địa
Với nội dung như trên thì việc tổ chức cho học sinh học tiết học ngoài thiên nhiên
là rất cần thiết và quan trọng
1.2.3 Đặc điểm của môn tự nhiên xã và hội lớp 3
Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 được xây dựng dựa trên quan điểm thích hợp được thể hiện như sau: Các chương trình xem xét tự nhiên, con người , xã hội trong một thể thống nhất và có quan hệ qua lại, tác động lẫn nhau Không chỉ thể hiện kiến thức trong chương trình mà là kết quả của việc tích hợp các kiến thức của nhiều ngành khoa học như: sinh học, vật lí, hoá học, địa lí, lịch sử, dân số, môi trường Và tùy theo trình độ nhận thức của học sinh ở từng giai đoạn mà chương trình có cấu trúc phù hợp
Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 được cấu trúc từ theo 3 chủ đề lớn : Con người và sức khoẻ, Xã hội, Tự nhiên Các chủ đề này được mở rộng và nâng cao theo nguyên tắc từ gần đến xa, từ đơn giản đến phức tạp giúp học sinh có cách nhìn về con người, thiên nhiên và cuộc sống xung quang dưới dạng tổng thể đơn giản
Một đặc điểm nữa quan trọng của chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 đó
là chương trình chú ý tới vốn sống, vốn hiểu biết của học sinh trong việc tham gia xây dựng các bài học
Như vậy, qua việc phân tích đặc điểm chương trình môn Tự nhiên và Xã hội, tôi thấy việc nghiên cứu và tổ chức tiết học ngoài trời cho học sinh trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội là hết sức cần thiết và hiệu quả
1.3 Đặc điểm tâm lý và trình độ nhận thức của học sinh lớp 3
Trẻ ở tuổi tiểu học là một thực thể, một chính thể trọn vẹn nhưng chưa hoàn thiện
mà các em đang tiếp tục lớn lên, đang phát triển không chỉ về thể xác mà cả về trí tuệ Trong mỗi em, mỗi bộ phận, mỗi cơ quan của cơ thể với chức năng riêng cũng phát triển không đồng đều Về mặt tâm lí cũng vậy, các quá trình và các thuộc tính tâm lí cũng phát triển chưa đều Vì vậy, tất cả những sự kiện, hiện tượng gì xảy ra trong thời điểm này cũng có thể gây ấn tượng mạnh mẽ và sâu sắc cho các em
Với học sinh tiểu học, nhất là với học sinh lớp 3 đang chuẩn bị chuyển sang giai đoạn 2 về mặt tâm lí và nhận thức thì trị giác góp phần quan trọng vào việc thu nhận kiến thức Nhờ trực giác, học sinh cảm nhận được tức thì mọi sự vật, mọi hiện tượng Bước đầu các em đã biết đi sâu vào tìm hiểu bản chất sự vật, biết phân tích, suy luận mỗi khi trị giác, biết đi vào cấu tạo bên trong của sự vật Các em đã bước đầu nắm được mục đích quan sát, phát biểu được mục đích quan sát một cách gẫy gọn, rõ ràng Sau khi quan sát các sự vật, hiện tượng với các chi tiết riêng lẻ, các em đã có năng lực tổng hợp các chi tiết đó ở mức độ đơn giản Từ các đặc điểm tri giác trên cho thấy, việc tổ chức cho học
Trang 7sinh học tiết học ngoài thiên nhiên là phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí của các em Qua
đó ta cũng thấy được vai trò rất lớn của người giáo viên trong việc gợi mở và định hướng cho trị giác của trẻ đi đúng hướng, đúng mục đích đã đặt ra, hướng dẫn các em xem xét
và biết phát hiện những dấu hiệu thuộc tính, bản chất của sự vật, hiện tượng
Một đặc điểm tâm lí rất quan trọng đối với học sinh tiểu học, đó là “ sức tập trung
và độ bền vững về chú ý của các em phụ thuộc vào đối tượng chú ý, mức độ hoạt động của sự vật ”, “ sức chú ý của các em chỉ kéo dài trong một thời gian nhất định ” và “ sức chú ý đối với những hiện tượng bên ngoài thiường bền vững hơn sự chú ý đối với việc thực hiện các hoạt động trí tuệ ” Vì vậy, cho các em được tiếp xúc trực tiếp với đối tượng thực tế, được “ học mà vui, vui mà học ” trong môi trường thiên nhiên là điều kiện tốt để gây hứng thú học tập cho các em và việc học tập của các em đạt hiệu quả
Đặc điểm về trí nhớ của các em thời kì này là trí nhớ trực quan hình tượng, “ các
em có khả năng nhớ được nhiều điều, thậm trí cả những điều mà các em không hiểu Ở lớp đầu bậc tiểu học, đặc biệt là lớp 1, ghi nhớ của các em chủ yếu vẫn là ghi nhớ không chủ định, nghĩa là các em chỉ ghi nhớ những gì các em thích Những điều gì gây ấn tượng mạnh mẽ, gây được cảm xúc thì các em dễ nhớ và có thể nhớ lâu ” Chính vì thế, các em
sẽ thấy khó khăn khi phải ghi nhớ, học thuộc rồi vận dụng các kiến thức khô khan trong sách vở vào cuộc sống Đưa các em trực tiếp tham gia hoạt động, được tiếp xúc và cảm nhận trực tiếp những vấn đề thực tế đang diễn ra ngay xung quanh các em sẽ là những bài học bổ ích và thiết thực nhất để giáo dục ý thức, hành vi và hình thành thói quen tốt cho các em Từ đó cũng đặt ra thách thức cho người giáo viên là phải có kiến thức vững vàng,
có khả năng tổ chức các hoạt động ngoại khoá hấp dẫn, phong phú, lôi cuốn học sinh cùng tham gia, cùng hành động
Về tưởng tượng và tư duy, với học sinh lớp 3, hình ảnh của tưởng tượng hình thành trong tư duy của các em còn đơn giản và chưa bền vững, hoạt động phân tích, tổng hợp về hình thức và nội dung rất đơn giản Khi tiến hành phân tích, tổng hợp, các em thường căn cứ vào những đặc điểm bên ngoài, cụ thể và trực quan Chính vì vậy, để tổ chức cho các em một tiết học hiệu quả nhất chỉ có thể thông qua chính đồ dùng trực quan
là cảnh vật, cuộc sống xung quanh các em
Qua việc phân tích những khía cạnh tâm lí, trình độ nhận thức của học sinh tiểu học, cho thấy các em học sinh lớp 3 bước đầu đã có khả năng tìm tòi để phát hiện tri thức
ở mức độ nhất định Như thế, việc tổ chức tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn
Tự nhiên và Xã hội lớp 3 cho học sinh là hoàn toàn cần thiết và có tính khả thi
1.4 Thực trạng của việc sử dụng hình thức dạy học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3
Trong bốn hình thức tổ chức dạy học cơ bản như: hình thức tổ chức dạy học trên lớp, hình thức tổ chức dạy học ngoài thiên nhiên, hình thức tổ chức tham quan học tập,
và hình thức tổ chức trò chơi học tập thì hình thức được sử dụng phổ biển trong các tiết học tự nhiên và xã hội ở trường tiểu học hiện nay là hình thức dạy học trên lớp và hình thức trò chơi học tập Còn hình thức tổ chức dạy học ngoài thiên nhiên được sử dụng rất
ít, ngay cả hình thức tham quan học tập đa số giáo viên chưa sử dụng bao giờ Có thể thấy rằng, nguyên nhân là do đa số giáo viên ngại tổ chức dạy học bằng hình thức dạy học ngoài thiên nhiên bởi mất nhiều thời gian và một điều nữa đó là chưa có một quy trình cụ thể nào về tiết học ngoài thiên nhiên để giáo viên có thể áp dụng vào việc dạy học cho học sinh bằng hình thức này Và việc sử dụng đa dạng hình thức dạy học trong các tiết học của môn tự nhiên và xã hội lớp 3 là rất thấp
Tuy nhiên giáo viên cũng nhận thức được rằng hiệu quả của hình thức dạy học trên lớp chưa cao bởi với môn tự nhiên và xã hội chủ yếu là các kiến thức về tự nhiên, xã
Trang 8hội, môi trường xung quanh các em nên các em cần trực quan đối tượng học tập một cách thực tế Trong khi đó hình thức tổ chức dạy học trên lớp chưa đáp ứng được việc cho cácc em học sinh tiếp xúc với các sự vật, hiện tượng của môi trường xung quanh các
em mà chỉ bó hẹp các em trong phạm vi sách giáo khoa, tiếp thu bài thông qua việc quan sát tranh ảnh Vì vậy khiến các em dễ nhàm chán và mệt mỏi trong tiết học Còn đối với các hình thức khác như: ngoài thiên nhiên, tham quan học tập thì hiệu quả cao hơn vì khi
sử dụng các hình thức dạy học này học sinh sẽ được tiếp xúc trực tiếp với đối tượng thật
là cácc sự vật hiện tượng xung quanh các em vì thế sẽ gây được hứng thú học tập đối với các em, giúp các em tiếp thu bài nhanh hơn và sẽ yêu thích môn học hơn Mặc dù vậy, đa
số giáo viên không có điều kiện để thực hiện các hình thức dạy học này và khi sử dụng các hình thức dạy học này rất mất thời gian
Như vậy có thể thấy rằng thực trạng của việc sử dụng các hình thức dạy học hiện nay ở trường tiểu học đó là đa số giáo viên sử dụng hình thức dạy học trên lớp mặc dù hiệu quả dạy học của các hình thức này không cao, còn rất ít giáo viên sử dụng hình thức dạy học có liên quan đến môi trường thực tế như ngoài thiên nhiên, tham quan học tập mặc dù hiệu quả dạy học của chúng rất cao Điều này cũng là cơ sở để tôi đi đến việc nghiên cứu xây dựng quy tình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn tự nhiên và
xã hội lớp 3
Chương 2: Xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn
tự nhiên và xã hội lớp 3
2.1 Các nguyên tắc xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn tự nhiên và xã hội lớp 3
2.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính phù hợp với nội dung của chương trình
Mục đích của đề tài này là xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 Vì vậy khi xây dựng phải luôn luôn bám sát nội dung chương trình của môn học, phải đảm bảo mức độ kiến thức cần đạt đối với học sinh khi học xong chương trình; đảm bảo thực hiện đúng kế hoạch dạy học của năm học, kì học
2.1.2 Nguyên tắc phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh
Nguyên tắc này đòi hỏi các hình thức hoạt động của tiết học ngoài thiên nhiên phải
đa dạng và phong phú nhằm gây cho học sinh sự hấp dẫn, hứng thú, lòng ham hiểu biết, niềm vui và lôi cuốn tất cả học sinh tham gia, đề cao vai trò chủ động, tích cực hoạt động, sáng kiến cá nhân và ý thức tự quản của học sinh Muốn vậy, khi tổ chức các hoạt động, nên lựa chọn các hình thức vui nhộn, nhiều người được tham gia, đặc biệt phải phù hợp với trình độ của các em để không gây sự nhàm chán và mệt mỏi Những hoạt động này không những giúp các em nâng cao được kiến thức về tự nhiên và xã hội mà còn rèn cho các em thói quen ứng xử đúng đắn trước mỗi vấn đề môi trường cụ thể Mặt khác, giáo viên cần có những lời động viên, khích lệ kịp thời, thường xuyên trong suốt quá trình chuẩn bị cũng như trong suốt tiết học
2.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính mục đích
Nguyên tắc này đòi hỏi khi xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên phải đảm bảo phù hợp với mục đích giáo dục tiểu học nói chung và mục tiêu của môn học, mục tiêu của từng bài học nói riêng Để thực hiện nguyên tắc này đòi hỏi khi tổ chức cho học sinh học ngoài thiên nhiên, không chỉ đảm bảo cung cấp đủ cho học sinh những kiến thức của bài học mà còn rèn luyện và phát triển những kĩ năng cần thiết liên quan đến bài học
và hình thành thái độ, thói quen tích cực cho học sinh
2.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi
Trang 9Muốn đạt được mục đích đã đề ra quy trình tiết học thiên nhiên phải có tính khả thi, nghĩa là nó phải là quy trình có thể vận dụng vào trong thực tế dạy học và đem lại kết quả như mong muốn
2.2 Một số nội dung bài học có thể vận dụng hình thức dạy học ngoài thiên nhiên
Các nội dung của môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 thường sử dụng hình thức dạy học ngoài thiên nhiên, đó là: Một số các hoạt động ở trường; không chơi các trò chơi nguy hiểm; an toàn khi đi xe đạp; vệ sinh môi trường; thực vật; thân cây; rễ cây; lá cây; hoa
Để có những tiết học ngoài thiên nhiên đảm bảo tốt các mục tiêu xây dựng, quy trình xây dựng tiết học cần tiến hành theo những bước sau:
- Chuẩn bị cho tiết học
- Xây dựng quy trình tiết học
2.3 Xây dựng quy trình tiết học ngoài thiên nhiên trong dạy học môn tự nhiên
và xã hội lớp 3
Bước 1: Chuẩn bị cho tiết học
Để tiết học ngoài thiên nhiên được tiến hành trước tiên giáo viên phải chuẩn bị cho tiết học ở các mặt sau:
- Xác định mục đích, nội dung của bài học
- Xác định địa điểm: giáo viên phải đến địa điểm để kiểm tra trước xem có phù hợp với mục đích, nội dung của bài dạy, phương pháp thực hiện
- Giáo viên phải dự kiến các phương án khi thời tiết xấu
- Chuẩn bị các nội quy học tập ở ngoài lớp: phải đi theo hàng, hoặc muốn ra ngoài phải xin phép giáo viên, vị trí đứng ngang hay dọc, quay mặt vào đâu
- Chuẩn bị phương tiện dạy học
- Chuẩn bị trang phục phù hợp với thời tiết
- Dự kiến thời gian đi đến địa điểm( khoảng 5 phút ), thời gian dạy học( khoảng 20 phút ), thời gian về lớp( khoảng 5 phút )
Bước 2: Xây dựng kế hoạch tổ chức bài dạy ngoài thiên nhiên.
Hiệu quả của việc tổ chức hoạt động học tập ngoài thiên nhiên phụ thuộc rất lớn vào công tác chuẩn bị Vì vậy, trong bước này, giáo viên cần:
- Xây dựng kế hoạch tổ chức bài dạy ngoài thiên nhiên thật chu đáo:
+ Xác định rõ mục đích, yêu cầu của "hoạt động học tập ngoài thiên nhiên”
+ Xây dựng nội dung dạy học ngoài thiên nhiên
- Đến địa điểm sẽ tổ chức hoạt động học tập ngoài thiên nhiên để nghiên cứu cụ thể đối tượng học tập, bổ sung thêm các đồ dùng, phương tiện dạy học cần thiết cho việc tiến hành hoạt động học tập ngoài thiên nhiên
- Địa điểm tổ chức giờ học có thể là sân trường, vườn trường, công viên, làng nghề,
- Xác định phương tiện di chuyển học sinh đến địa điểm tổ chức hoạt động học tập ngoài thiên nhiên Phương tiện di chuyển có thể là đi bộ, đi ôtô tùy thuộc vào địa điểm dạy học
- Xác định thời gian giảng dạy ngoài thiên nhiên cho phù hợp (tránh dạy vào lúc trời nắng gắt: tiết 3, 4 buổi sáng hay tiết 1, 2 buổi chiều) Ngoài ra, giáo viên còn cần xác định rõ thời gian di chuyển học sinh, thời gian giảng dạy, thời gian cho từng hoạt động của tiết học và thời gian đưa học sinh về
Trang 10- Phổ biến kế hoạch học tập ngoài thiên nhiên cho học sinh một cách đầy đủ, rõ
ràng trước hôm tiến hành học tập ngoài thiên nhiên để học sinh có tâm thế tốt và chuẩn bị
tư liệu, đồ dùng cần thiết
- Dự kiến cách quản lí học sinh: học tập ngoài thiên nhiên không gian rộng, có nhiều yếu tố bên ngoài tác động đến sự tập trung chú ý của các em Vì vậy, giáo viên cần
dự kiến quản lí học sinh trong quá trinh di chuyển đến địa điểm dạy học, trong quá trình học và khi di chuyển học sinh về lớp
- Dự kiến phương án thay thế khi điều kiện thời tiết không thuận lợi: thời tiết mưa, quá nắng,
Tôi xin đưa ra quy trình cụ thể như sau:
Giáo viên tổ chức và hướng dẫn các hoạt động học ngoài thiên nhiên: quan sát, hoặc trải nghiệm, hoặc thực hành, hoặc làm thí nghiệm
Hoạt động 1: quan sát và thảo luận
- Giáo viên dẫn các em đến địa điểm có liên quan đến bài học
- Yêu cầu học sinh quan sát thực tế hoặc quan sát, làm thí nghiệm trên các đối tượng
- Yêu cầu học sinh thảo luận kết quả khảo sát
- Học sinh đưa ra các ý kiến thảo luận, nhận xét, bổ sung
- Giáo viên nhận xét và kết luận
Hoạt động 2: thực hành
Để làm sáng tỏ nội dung bài học, ở hoạt động này giáo viên hướng dẫn học sinh thực hành các kĩ năng bằng các hoạt động thực tế có liên quan đến nội dung bài học
Củng cố dặn dò
Giáo viên có thể bằng việc tổ chức trò chơi có liên quan đến nội dung bài học cho học sinh, hoặc có thể cho học sinh liên hệ bằng các nội dung tương tự với bài học vừa học hoặc cho học sinh thể hiện thái độ của mình sau khi học xong bài học bằng việc thực hiện các hành động để củng cố thêm bài học
Sau đó giáo viên nhận xét và đưa ra kết luận
Bước 3: Tổ chức dạy học
Một tiết học ngoài thiên nhiên thường được tổ chức theo tiến trình sau:
- Giáo viên nêu vấn đề cho học sinh tri giác trực tiếp vật thật (sự vật, hiện tượng) của bài học tại địa điểm dạy học
- Giáo viên đặt câu hỏi gợi ý để học sinh có hướng suy nghĩ nhằm đưa ra được những nhận xét về sự vật, hiện tượng, giáo viên định hướng cho học sinh phương pháp thu thập thông tin để đạt được mục tiêu đề ra, khuyến khích học sinh tư duy, phân tích bằng cách đặt và trả lời câu hỏi: Tại sao/ Vì sao? Như thế nào?
- Học sinh thảo luận nhóm (dựa trên quan sát vật thật, thí nghiệm, ) để giải quyết vấn đề giáo viên nêu
- Giáo viên hướng dẫn học sinh báo cáo kết quả quan sát, thu thập rồi rút ra kết luận
- Giáo viên nhận xét, bổ sung và chốt kết luận đúng
- Giáo viên tổ chức các hoạt động để học sinh được thực hành củng cố, khắc sâu kiến thức bài học
Bước 4: Đánh giá tiết học
- Kết thúc tiết học giáo viên nhận xét, đánh giá và tuyên dương những hoạt động hoàn thành tốt của học sinh trong tiết học
- Giáo viên chú ý cung cấp, định hướng một số kiến thức mở rộng để học sinh có
cơ hội khám phá thêm nội dung liên quan đến bài học