Dancheong là một nét văn hóa độc đáo của đất nước Hàn Quốc, được biết đến là một trong số 20 đặc trưng văn hóa của quốc gia này. Không chỉ là một hình thức trang trí đơn thuần, nó còn là một hình thức bảo vệ kiến trúc và chứa trong mình nhiều giá trị nghệ thuật. Thông qua những màu sắc, hình vẽ, những suy nghĩ, quan niệm, ý thức của người Hàn Quốc được bộc lộ khá rõ nét.
Trang 1DANCHEONG- NÉT KIẾN TRÚC ĐỘC ĐÁO CỦA HÀN QUỐC
SVTH: Hoàng Quỳnh Hương, Lê Thị Mai Nguyên
Nguyễn Thị Phương Thanh (3H-09) GVHD: Th.S Nguyễn Thị Ngọc Bích
I MỞ ĐẦU
Do gần gũi về mặt địa lí, các quốc gia châu Á như Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản, và cả Việt Nam chúng ta luôn có những nét văn hóa tương đồng, được thể hiện trong nhiều mặt: tôn giáo, văn học dân gian, nghệ thuật quần chúng, ẩm thực… Kiến trúc và nghệ thuật trang trí truyền thống của các nước này cũng có nhiều điểm chung Nếu được chiêm ngưỡng các công trình kiến trúc cổ của các nước châu châu Á, ta sẽ nhận ra những mái ngói cầu kì, nền móng vững chãi, kèo cột,… cho đến cả những họa tiết trang trí trên tường, trên các xà ngang… đều mang những nét tương tự nhau đến nỗi nếu không nắm rõ đặc trưng kiến trúc cổ của từng nước, ta sẽ dễ dàng bị nhầm lẫn Kiến trúc cổ Hàn Quốc có một nét đặc trưng đó là sử dụng một số màu sắc và các họa tiết trang trí độc đáo để trang trí trên mái nhà, các cột, mái hiên… của các tòa kiến trúc lớn Việc trang trí các họa tiết màu sắc này được gọi là Dancheong – một nét nghệ thuật truyền thống độc đáo của Hàn Quốc Không những thể hiện vẻ đẹp và nghệ thuật đích thực, Dancheong còn mang tính ứng dụng rất cao Tuy nhiên, không nhiều người nước ngoài, thậm chí ngay cả người Hàn Quốc biết cũng như hiểu rõ về nghệ thuật trang trí kiến trúc độc đáo này bằng âm nhạc thị trường, điện ảnh hay ẩm thực truyền thống – những nét đặc trưng văn hóa khác của Hàn Quốc
Hình 1,2: Một số hình ảnh về Dancheong
Với mục tiêu khám phá được những giá trị của Dancheong - hình trang trí màu sắc theo kiểu Hàn Quốc, chúng em đã quyết định thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học này
Hy vọng qua bài báo cáo khoa học, các thầy cô, sinh viên khoa Hàn Quốc cũng tất cả
Trang 2II NỘI DUNG
1 Dancheong là gì?
Dancheong (단청) là thuật ngữ chỉ nghệ thuật trang trí trên bề mặt vật liệu gỗ của các tòa kiến trúc cổ Hàn Quốc như đền chùa, cung điện,… Dancheong nổi bật với nhiều màu sắc (thường là 5 màu) cùng các hình dạng, họa tiết khác nhau mang những ý nghĩa tượng trưng riêng
Dancheong là sự thăng hoa các biểu tượng may mắn, có sự hài hoà về mặt hình dáng của mọi tạo vật, lưu trữ ý nghĩa cuộc sống trong từng màu sắc thiên nhiên Qua đó
có thể nhận thấy dân tộc Hàn Quốc đã lĩnh hội được nguyên tắc của sự vật từ các màu sắc của tạo hoá, cũng như rất am hiểu âm dương ngũ hành, sự hài hoà của ngũ sắc Trong các lĩnh vực nghệ thuật truyền thống của Hàn Quốc, cái có thể gợi lên dễ dàng sự đẹp đẽ của màu sắc và hình ảnh chính là Dancheong
Nếu tách từng chữ ra để lý giải thì Dancheong (丹靑) là giới hạn giữa sự hoà hợp
và tương phản của hai màu đỏ và xanh lục Dan (丹) nghĩa là “chu sa”– một loại quặng
có màu đỏ gạch còn Cheong (靑) theo tiếng Hán là “Thanh”– màu xanh lá cây Đó là hai màu đặc trưng, cơ bản nhất của Dancheong, thể hiện sự đối lập và tương quan lẫn nhau, tương tự như khái niệm Âm Dương trong văn hóa các nước châu Á
2 Thời gian ra đời, lịch sử phát triển của Dancheong:
2.1 Thời gian ra đời:
Thời điểm ra đời chính xác của Dancheong đến nay vẫn chưa được xác định do nhiều giả thuyết trái ngược nhau Nhiều chứng cứ cho rằng Dancheong bắt đầu xuất hiện từ thời kì Tam Quốc (khoảng từ năm 57 TCN đến 668) Tuy nhiên cũng có ý kiến cho rằng Dancheong đã xuất hiện từ rất sớm, từ thời tiền sử trên các ban thờ thần linh, nhưng đến thời Tam Quốc mới được phổ biến
2.2 Lịch sử phát triển:
Thời kì Tam Quốc (삼국시대): Văn hóa thời kì này chịu ảnh hưởng của nước bạn Trung Quốc, đặc biệt ở vương quốc Baekje thường giao lưu với Trung Quốc qua đường biển Điều này cũng được thể hiện ở Dancheong của vương quốc Beakje với các họa tiết như Tứ thần (Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ), rồng, phượng hoàng, lá cây kim ngân,…
Ở Goguryeo, Dancheong được sử dụng rộng rãi trên tranh vẽ trên tường điện thờ, thư đường, miếu mộ…, với các hình họa tiết đa dạng (hoa sen, mây, rồng, pháo hoa…) Nhưng đặc biệt ở vương quốc Silla, nhất là thời kì Silla thống nhất, Dancheong phổ biến đến mức ngay cả nhà dân thường cũng được trang trí với những họa tiết này, với 5 màu cơ bản
Thời kì Goryeo (고려시대): Ở thời kì này, Phật giáo chính thức được chọn làm quốc giáo Dancheong vì thế cũng xuất hiện rất rộng rãi ở các đền, chùa, ban thờ… để trang trí, thể hiện tư tưởng Phật giáo qua các họa tiết, cách sử dụng màu sắc
Thời kì Joseon (조선시대): Hầu hết các công trình kiến trúc cổ có trang trí Dancheong còn được bảo tồn ở Hàn Quốc hiện nay đều thuộc vào thời kì này
Trang 3Dancheong lúc này đã đạt trình độ phát triển cao độ, với nhiều thể loại phức tạp hơn, cùng sự phối màu tinh tế Đặc biệt, ở thời kì này người ta sử dụng rất nhiều màu vàng trên các họa tiết Dancheong nhằm thể hiện được sự lộng lẫy, cao sang cũng như quyền
uy của hoàng tộc
2.3 Mục đích sử dụng Dancheong:
Dancheong không chỉ đơn thuần là một hình thức trang trí mà được sáng tạo ra với nhiều mục đích khác nhau:
- Thể hiện sự oai nghiêm, quyền lực (khi được trang trí ở hoàng cung)
- Bảo vệ tòa kiến trúc khỏi nắng gió
- Che giấu bề mặt thô ráp của vật liệu sử dụng
- Mang tính trưng bày, biểu tượng và kỉ niệm những sự kiện lớn
- Diệt trừ, xua đuổi ma quỷ
3 Phân loại Dancheong:
Dancheong có rất nhiều loại nhưng về cơ bản có thể chia thành 6 loại chính sau:
- Gachil Dancheong (가칠단청): Là Dancheong không có hoạ tiết gì và chỉ được
sơn bằng một màu duy nhất; với cột trụ được sơn màu đất đỏ và phần còn lại được sơn màu xanh ngọc; được sử dụng nhiều ở cung điện, miếu mộ, nơi nghỉ của các nhà sư ở đền Phật giáo…
Hình 3: Gachil Dancheong
- Geutgi Dancheong (긋기단청): là Dancheong được vẽ bằng những đường nét
bằng mực tàu và những đường nét nhánh cạnh nhau theo hình dáng của xà đỡ (부재) trên Gachil Dancheong Ngoài ra cũng tuỳ theo hoàn cảnh mà có những lúc có thể dùng nhiều hơn 2 màu sắc Cũng có trường hợp ở đầu các xà đỡ có các hoạ tiết đơn giản như hoạ tiết hoa mai hoặc hoạ tiết “hoa thái bình”(태평화) Geutgi Dancheong được sử dụng nhiều ở bên trong các toà nhà phụ nhà nguyện, nơi nghỉ của các nhà sư ở những
Trang 4Hình 4: Geutgi Dancheong
- Moro Dancheong (모로단청): còn được gọi là Meori Danchoeng (머리단청), là
Dancheong mà chỉ ở phần cuối của xà đỡ có các hoạ tiết tương đối đơn giản, chỉ vẽ vào chính giữa của xà đỡ và để nguyên trạng thái được sơn một màu duy nhất, tạo cảm giác tao nhã mà không hề rắc rối hay hoa mĩ Moro Dancheong chủ yếu được sử dụng nhiều
ở những nơi như các toà tháp của đền Phật giáo hay ở vọng lâu các toà nhà phụ của cung điện
Hình 5: Moro Dancheong
- Geummoro Dancheong (금모로단청): còn được gọi là Oelgeum Dancheong
(얼금단청), có các hoạ tiết Meoricho được thiết kế phức tạp hơn so với Moro Dancheong và gần giống so với Geum Dancheong Geummoro Dancheong giữ nguyên phần giữa khoảng trống cùng với Moro Dancheong hoặc cũng thêm vào các hoạ tiết đơn giản hay các hoạ tiết hình học đơn sắc
Trang 5Hình 6: Geummoro Dancheong
- Geum Dancheong (금단청): là Dancheong mà ở tất cả các phần trống của xà đỡ đều
được sơn một cách phức tạp và hoa mĩ như thêu trên lụa, sau đó sử dụng các chữ mạ vàng Geum
Dancheong được sử dụng nhiều ở chính điện của đền chùa hay cung điện hoàng gia
Hình 7: Geum Dancheong
- Gatjeun Dancheong (갖은금단청): Gần giống với Geum Dancheong, nhưng cáchoạ tiết được xếp chồng lên nhau tỉ mỉ và phức tạp hơn, cũng có trường hợp vẽ động thực vật hay vẽ hình nàng tiên lên trên hoạ tiết và làm nổi các hoạ tiết lên trên bề mặt (gọi
là고분법) hay sử dụng các hoạ tiết bằng vàng tạo nên hiệu quả hoành tráng
Trang 6Hình 8: Gatjeun Dancheong
Mỗi loại Dancheong đều có một phong cách khác nhau Dựa vào Dancheong, ta
có thể hiểu rõ được đặc điểm, cấu trúc, môi trường xung quanh… của công trình kiến trúc và có thể biết được Dancheong nào phù hợp với tầng lớp xã hội nào
4 Nghệ thuật sử dụng màu sắc trong Dancheong:
Dancheong thường có 5 màu chính là đỏ, xanh lục, vàng, trắng và đen (Ngũ sắc); biểu trưng cho Ngũ hành:
Màu sắc Ngũ hành Phương
Bảng 1: Ngũ sắc và Ngũ hành
Ngũ sắc cũng được thấy trên tay áo Hanbok cho trẻ em (색동옷), “túi phúc”(복주머니 – túi nhỏ đựng tiền mừng tuổi vào dịp Tết của trẻ em Hàn Quốc)… Màu sắc trong Dancheong được chia thành 2 - 4 mảng dựa theo sắc độ từ đậm đến nhạt, được gọi là Bit (빛) Các Bit này tùy theo sắc độ mà sẽ dùng màu trắng hay đen để phân thành Chobit (초빛), Ibit (이빛), Sambit (삼빛) Tối đa chỉ có thể có đến Sabit (사빛) Moro Dancheong thường dùng Ibit, Geum Dancheong thường dùng Sambit khi trang trí bằng họa tiết hoa sen, hoa đỏ năm cánh, Hwi, Chỉ duy nhất ở Geum Dancheong sử dụng cả 3 lớp Bit, trước Ibit kẻ viền trắng và sau Sambit vẽ viền đen kết thúc
Trang 7Sắc độ
Các loại
Chobit
(初빛): màu
nhạt nhất,
được sơn lần
đầu
장단 (長丹) vàng cam
육색 (肉色) màu da, hồng nhạt
삼청 (三靑) xanh da trời
황(黃) vàng
양록 (洋綠) xanh lá cây đậm
석간주 (石間朱) màu nâu Ibit (二빛):
đậm hơn
Chobit và
nhạt hơn
Sambit, là
màu trung
gian
주홍 (朱紅)
đỏ tươi
주홍 (朱紅)
đỏ tươi
군청 (群靑) xanh biển, xanh hải quân
장단 (長丹) vàng cam
하엽 (荷葉) xanh ngải
다자 (茶紫) nâu đỏ
Sambit
(三빛): màu
đậm nhất,
được sơn
cuối cùng
다자 (茶紫) nâu đỏ
다자 (茶紫) nâu đỏ
먹(墨) đen (màu mực tàu)
주홍 (朱紅)
đỏ tươi
군청 (群靑) xanh biển, xanh hải quân
먹(墨) đen (màu mực tàu)
Bảng 2: Các sắc độ đậm nhạt của màu sắc trang trí Dancheong
Vốn lẽ từ thời Joseon, màu của Dancheong là các loại cát vô cơ có nguồn gốc từ Trung Quốc Tuy nhiên việc sử dụng các màu từ tự nhiên gây tốn kém, lại sản xuất theo
số lượng có hạn nên ngày nay không còn được dùng nhiều Thay vào đó người ta sử dụng các loại màu hóa học
Phần lớn các màu hóa học như xanh đậm (양록), vàng (황), đỏ đậm (주홍), xanh biển (군청)… trong thành phần có chứa độc tố ít nhiều gây ảnh hưởng đến con người nhưng với các thành phần tạo nên công trình kiến trúc thì lại có hiệu quả
Ưu điểm của màu hóa học so với màu tự nhiên là giá thành rẻ hơn, màu sắc tươi sáng, sắc độ rõ ràng hơn nhưng bên cạnh đó lại có nhược điểm là sau khi khô thì màu nhanh bị mờ, biến sắc Những màu hóa học được dùng hiện hành được chia làm 2 loại: màu vô cơ và màu hữu cơ
Trang 8Hình 9: Một số màu sắc hóa học thường dùng trong Dancheong
녹색(綠色) - xanh xyanin
장단(長丹) - màu cam
황(黃) - màu vàng thổ
주홍(朱紅) - đỏ toluidine
먹(墨) - màu mực tàu
지당(백색) - titan oxit R760 황토(黃土) - vàng oxit sắt 호분(胡粉) – trắng
양록(洋綠) - xanh ngọc 장단(長丹) - đỏ chì 석간주(石澗朱) - đỏ oxit sắt 황연(黃鉛) - vàng chrome 하엽(荷葉) - xanh oxit chromium 양청(洋靑) - xanh đậm 7117 군청(群靑) - xanh hải quân
5 Các dạng họa tiết Dancheong thường dùng:
5.1 Meoricho:
Meoricho (머리초) là các họa tiết Dancheong được trang trí trên các xà đỡ, dầm
đỡ, xà ngang Đây cũng là thể loại họa tiết Dancheong phổ biến và đa dạng nhất với những đặc trưng và ý nghĩa riêng biệt chỉ có thể thấy của Dancheong Hàn Quốc
• Dựa vào dạng họa tiết hoa ở vị trí trung tâm, người ta chia thành các loại Meoricho:
Trang 9- Họa tiết hình hoa sen (연화머리초): thường có màu xanh hoặc vàng Phía trên có
họa tiết phụ trợ hình cái chum (항아리) và hình quả lựu (석류동) Biểu trưng cho sự giác ngộ và thanh khiết (gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn), mong ước sinh được nhiều con trai Đây cũng là loại Meoricho phổ biến nhất
Hình 10: Meoricho hoa sen
- Họa tiết hoa màu lục (녹화머리초) và hoa màu đỏ (주화머리초): có 4 hoặc 5 cánh, thường được trang trí trong chùa, đền Phật giáo
Hình 11: Meoricho hoa đỏ
- Họa tiết hình hoa cúc (국화머리초): tượng trưng cho trường thọ, cát tường
- Họa tiết hình hoa mẫu đơn (모란머리초): là biểu tượng của hoàng tộc, bên cạnh các họa tiết rồng phượng
• Dựa vào bố cục họa tiết:
- Meoricho hình trống Janggu ( 장구머리초): bố cục gồm hai nửa đối xứng giống như
hình trống janggu
Trang 10• - Meoricho hình chai (병머리초): cũng bao gồm hai nửa như Meoricho hình trống
janggu, nhưng một nửa to, một nửa nhỏ hơn, gần giống hình cái chai
Hình 13: Meoricho hình chai
• Dựa vào meoricho hoàn chỉnh hay một nửa, người ta chia thành 2 loại: Meoricho hoàn chỉnh (온머리초) và Meoricho một nửa (반머리초)
Bên cạnh còn có các họa tiết phụ trợ cho các họa tiết chính kể trên Đó là Hwi (휘
- những đường lượn sóng màu sắc, tỏa dần ra xa), Jikhwi (직휘 - đường thẳng), Sil (실 - đường thẳng có trang trí), Mijujeom (민주점 - những chấm trắng), Golpaengi (골팽이 - các đường lượn xoắn ốc) … và các hình thù biểu trưng: rồng, phượng, cá, bồ tát, ba vòng tròn (tượng trưng cho Thiên – Địa – Nhân), …
5.2 Các dạng họa tiết khác:
- Juicho (주의초): là các họa tiết Dancheong trang trí trên cột Họa tiết chính thường
nằm ở dưới cùng, với các họa tiết phụ trợ tỏa dần lên trên
Hình 14: Meoricho trên cột
- Geumcho (금초): được trang trí trên bề mặt gỗ phẳng như cửa, tường Có khuôn mẫu
được tạo thành bằng cách gấp giấy thành 3 hoặc 4, cắt thành các hình hoa đối xứng nhau Khá đa dạng với khoảng 30 loại hình dạng khác nhau Ở vị trí trung tâm của Geumcho có thể có họa tiết chính hoặc không
Trang 11Hình 15, 16: Meoricho trên cửa, tường
6 Dancheong với các mục đích trang trí khác nhau:
- Trang trí cung điện: nhấn mạnh vào mục đích thể hiện quyền lực của các bậc
vua chúa nên thường sử dụng nhiều màu vàng – màu tượng trưng của hoàng tộc
Trang trí Dancheong ở cung điện có thể dùng họa tiết chính là hoa sen, hoa mẫu đơn, hoa đỏ, hoa cúc với ý nghĩa sẽ mang lại “phú quý, vạn sự thành công, trường thọ” Hoa sen vốn được dùng chủ yếu trong các công trình kiến trúc Phật giáo và Nho giáo, biểu tượng cho sự thanh cao Nhưng ngoài ra, hoa sen cũng là biểu tượng cho ước vọng sinh được nhiều quý tử, vì thế mà cũng được sử dụng làm hoa tiết Dancheong cung đình Các họa tiết đặc trưng đối với trang trí Dancheong ở cung điện là rồng, phượng hoàng, hạc, hoa mẫu đơn, hoa cúc Rồng và phượng hoàng biểu tượng cho vương quyền còn hạc và hoa cúc biểu tượng cho sự bất bệnh, sống trường thọ
- Trang trí đền, chùa: Cấu trúc của đình chùa Phật giáo gồm rất nhiều thành phần
như Đại Phật đường (Đại trung đường, đại nam bổ đường, ), bát thượng điện, tam thượng điện, … mỗi nơi lại cần cách trang trí khác nhau
Màu sắc Dancheong thường là những màu cơ bản Về họa tiết, trọng tâm là các hình ảnh liên quan đến đạo Phật và không thể thiếu được các họa tiết bidan (họa tiết vằn vện)
Trang 12Trang trí các công trình Nho giáo: giản dị nhưng thể hiện được nhiều luân lý
của đạo Khổng
Các công trình này chủ yếu sử dụng Geutgi Dancheong và Moro Dancheong Trang trí đơn giản bằng họa tiết hoa sen, hoa đỏ năm cánh và họa tiết hình sừng Hoa sen ngoài những ý nghĩa thường thấy như thanh cao, trung thực, còn hàm chứa ý nghĩa về một cuộc sống ẩn dật, thoát tục, thoát khỏi sự đời rối ren, vì thế mà hoa sen thanh khiết cũng được chọn làm họa tiết chính để trang trí
- Trang trí đồ vật: Ngoài chức năng chính là trang trí trong kiến trúc, Dancheong
còn được biến tấu để trang trí trên các nhạc cụ, và nhiều đồ vật ngày nay như gối, bát, vòng cổ cho đến cả chiếc USB!!!
Hình 17, 18, 19, 20:
Một số ứng dụng của Dancheong trong trang trí các vật dụng hiện đại