Phong cách thơ ý nhi

Bước sang thế kỷ 18 và 19 thì cuộc bàn luận về phong cách ngày càng trởnên sôi nổi hơn với sự góp mặt của các đại biểu như nhà văn Stendhal, Balzac,các nhà lý luận văn học như Saint – Be

-NGUYỄN THỊ TUYÊN

PHONG CÁCH THƠ Ý NHI

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội – 2011

-NGUYỄN THỊ TUYÊN

PHONG CÁCH THƠ Ý NHI

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.34

Người hướng dẫn khoa học: GS TS Lê Văn Lân

Hà Nội - 2011

1 Lý do chọn đề tài……….………… 1

2. Lịch sử vấn đề……… …….… …… 1

3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu ……… …… 9

4. Phương pháp nghiên cứu……….…….……9

5. Mục đích, ý nghĩa, đóng góp của luận văn……….……… 9

6. Cấu trúc luận văn……… 10

Chương 1: Phong cách, phong cách thơ và quá trình hình thành phong cách thơ Ý Nhi………11

1.1 Khái niệm phong cách và phong cách thơ ……….………… 11

1.1.1 Khái niệm phong cách ……… 11

1.1.2 Phong cách thơ ……….15

1.2 Quá trình hình thành phong cách thơ Ý Nhi ……… 18

1.2.1 Đôi nét về tác giả…… ……….… 18

1.2.2 Hành trình sáng tạo nghệ thuật thơ Ý Nhi……… 20

Chương 2: Phong cách thơ Ý Nhi nhìn từ phương diện nội dung………… 32

2.1 Cảm hứng về đất nước……… 32

2.1.1 Cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước……… 33

2.1.2 Những miền quê còn trong ký ức ……….38

2.2 Cảm hứng đời tư……… 43

2.2.1 Tình cảm với người thân, bạn bè……… 43

2.2.2 Tình yêu – nỗi khao khát bình yên ……… 51

2.3 Cảm hứng thế sự và hành trình tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời ……….58

2.3.1 Những suy tư về thời cuộc và trăn trở về đạo đức……….58

2.3.2 Nỗi khao khát bình yên trong hành trình đi tìm ý nghĩa cuộc đời………….64

Chương 3: Phong cách thơ Ý Nhi nhìn từ phương diện hình thức thể hiện 70

3.2.2 Ngôn ngữ trí tuệ đậm chất triết luận……… 79

3.3 Các biểu tượng tiêu biểu ……… 83

3.3.1 Biểu tượng Biển và Cát ……… 84

3.3.2 Biểu tượng Mùa Thu ………86

3.3.3 Biểu tượng Vườn……… 89

3.4 Giọng điệu thơ ……….91

3.4.1 Giọng suy tư, trầm lắng ………92

3.4.2 Giọng điệu điềm tĩnh mà xót xa………95

Kết luân……… 99

Tài liệu tham khảo……… 102

A PHẦN MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

1.1 Thơ ca chống Mỹ phát triển mạnh mẽ và có nhiều thành tựu với sự góp mặtcủa nhiều thế hệ nhà thơ Có những nhà thơ thành danh từ trước cách mạngtháng Tám 1945 và nay họ bổ sung cho mình hướng tìm tòi những nguồn cảmxúc mới để định hình cho mình một phong cách thơ như Tố Hữu, Huy Cận,Xuân Diệu, Chế Lan Viên Lớp những nhà thơ trẻ thì mang trong mình lýtưởng sống và lí tưởng thẩm mĩ được bồi dưỡng và hình thành từ mái trường xãhội chủ nghĩa nên đã đem đến cho thơ giọng điệu lạ Cuộc sống chiến trường đãtôi luyện cho thơ của họ những phẩm chất mới Tuy mỗi người một hướng đikhác nhau nhưng đều bám sát vào hiện thực và phản ánh cuộc chiến thần thánhcùng những bước đi của dân tộc Một điều rất đặc biệt là ở giai đoạn này, sốlượng nhà thơ nữ cũng nhiều hơn Trong số những gương mặt thơ nữ nổi trội,ngay từ những sáng tác đầu tiên, Ý Nhi đã cho thấy một bản lĩnh thơ luônhướng tới những chân trời mới của thi ca đương đại Là nhà thơ xuất hiệnnhững năm chiến tranh chống Mỹ nhưng Ý Nhi lại chủ yếu khẳng định bút lựccủa mình trong thời hậu chiến và thời kỳ Đổi mới Thơ của bà những năm 80của thế kỷ trước đã có những chuyển động cách tân lặng lẽ trong thi phápnhưng cũng khá quyết liệt để làm nên một giọng điệu mới, trở thành cây bútxuất sắc của nền thơ Việt Nam đương đại

1.2 Ý Nhi làm thơ từ rất sớm Cùng với Lâm Thị Mỹ Dạ, Phan Thị ThanhNhàn và Xuân Quỳnh, Ý Nhi là một trong bộ tứ nhà thơ nữ được nhiều độc giảyêu mến Trong khi các nhà thơ trẻ bấy giờ thử sức với khá nhiều địa hạt kháccủa văn chương thì Ý Nhi có vẻ trung thành với thơ hơn cả Tập thơ đầu tiên

Trái tim và nỗi nhớ được nhà thơ in chung với Lâm Thị Mỹ Dạ (năm 1974) và

sau đó, tập thơ thứ hai ra đời in chung với Xuân Quỳnh - Cây trong phố chờ

trăng Sau 25 năm, Ý Nhi đã có thêm 6 tập in riêng: Đến với dòng sông (năm

1978), Người đàn bà ngồi đan (năm 1985 - Giải thưởng Hội nhà văn Việt Nam năm 1986), Ngày thường (1987), Mưa tuyết (1987), Gương mặt (1991) và Vườn (1998) Cuốn Thơ tuyển (năm 2000) được xuất bản thay cho lời tạm dừng với

thơ Tuy nhiên, chừng ấy tập thơ đủ để Ý Nhi định hình một phong cách choriêng mình với lối làm thơ vừa giản dị lại vừa nghiêm túc như chính con người

bà Đọc thơ Ý Nhi, chúng ta thực sự hiểu hơn về định nghĩa “Thơ trước hết làmột sự giải tỏa tâm trạng” Có thể hình dung về thơ Ý Nhi như “một hành trìnhtruy vấn tinh thần mà trong đó cái tôi nhà thơ, lặng lẽ nhưng quyết liệt và bền

bỉ, không ngừng tự ý thức nhằm tìm kiếm cái “bản lai diện mục” trong tâmhồn” Và trong nền thơ hiện đại vốn nặng chất “duy tình”, “duy cảm” nhất làtrong thơ nữ thì sự hòa trộn giữa đầu óc phân tích tỉnh táo trong một tâm hồnphụ nữ nhạy cảm giàu lòng trắc ẩn đã tạo cho thơ Ý Nhi chất thơ “duy lý” độcđáo Chất triết lý ấy nó toát lên từ cái nhìn nội tâm trầm tĩnh, sâu sắc nhưng đầykhắc khoải của một con người đang trên hành trình tìm kiếm ý nghĩa cuộc đờimình

1.3 Thơ Ý Nhi không phải là kiểu thơ có thể đọc một lần nhưng lại có giá trịthanh lọc sâu sắc Mỗi bài thơ như tiếng gõ cửa tâm hồn và đem đến cho chúng

ta những phút lắng lòng để nhìn lại chính mình, để trăn trở với những mâuthuẫn nội tâm và để nhận thức sâu sắc hơn về bản thân, để biết khao khát tìmđến được với sự bình yên trong tâm hồn mình Đó chính là những điều tác giả

đã thể hiện trong thơ với quan điểm “thơ là lời nguyện cho nỗi yên hàn”

1.4 Không phải nhà văn nào cũng có phong cách Chỉ có những nhà văn lớn cótài năng thực sự mới tạo được phong cách cho riêng mình Nói đến phong cáchthơ thì đó là những biểu hiện của tài năng thi ca đích thực bởi thơ cần đến năngkhiếu thẩm mỹ, tài nghệ và cần đến cá tính riêng Với hướng đi riêng là sớm vàdứt khoát vứt bỏ lối “làm thơ” ngòn ngọt, dễ dãi của một thời, Ý Nhi đã tìm tòibút pháp mới và thể hiện thành công lối thơ tự do, giàu tính triết lý, hình tượng,

trở thành một trong số không nhiều những nhà thơ nữ có vị trí khá ổn định trênthi đàn và có tầm ảnh hưởng lớn đến lớp những nhà thơ trẻ hiện nay.

Từ những lý do đó, chúng tôi chọn đề tài Phong cách thơ Ý Nhi với mong

muốn đóng góp thêm ý kiến của mình trong cái nhìn tổng thể và toàn diện hơn

về thơ Ý Nhi

2. Lịch sử vấn đề

Là một trong những cây bút nữ nổi bật trưởng thành trong thời kỳ khángchiến chống Mỹ, sau một thời gian khá dài “hờ hững” với thơ ca, Ý Nhi xuấthiện và gây sự chú ý trên thi đàn với sức sáng tạo đều đặn Các bài viết nghiên

cứu chủ yếu tập trung từ năm 1985, sau khi tập Người đàn bà ngồi đan được

xuất bản Tuy nhiên, đa số các bài đánh giá đều còn ở dạng riêng lẻ, chủ yếumang tính chất cảm nhận, bình luận tập trung vào một số bài và tập thơ với ýkiến khá nhất quán khẳng định giọng điệu và bút pháp thơ mới lạ của Ý Nhi:giản dị mà đậm chất suy nghĩ, chất trí tuệ, giọng điệu thơ trầm lắng, suy tư

Bài viết của Mã Giang Lân với tựa đề giống với với tập Người đàn bà

ngồi đan viết ngay sau khi tập thơ xuất bản (1985) là những đánh giá đầu tiên

về thơ

Ý Nhi Từ những phân tích và cảm nhận về nội dung cũng như hình thức thểhiện, tác giả đã đưa ra những nhận định về hướng tìm tòi và phẩm chất mới củathơ Ý Nhi: “nội tâm được triển khai đến tận cùng, những vấn đề của quá khứ và

“đời thường” được đưa ra xem xét, được nhìn nhận ở những góc độ khác nhaulàm nổi lên sự đa dạng của cảm xúc Thế nhưng tất cả vẫn xuất phát từ một tấmlòng lo toan, trách nhiệm” Tập thơ bộc lộ được bản lĩnh nghệ thuật của Ý Nhivới những mạnh bạo trong tư duy sáng tạo trong những câu thơ có chiều sâukhái quát Ý Nhi đã thuyết phục độc giả bằng tình cảm chân thành khi đem “cáiphong phú của cuộc sống, cái gay gắt của đời thường, cái say sưa tinh tế củatâm hồn được chắt lọc, dồn nén tạo nên cảm xúc”

Trên báo báo Nhân dân số ra ngày 8/3/1986 viết nhân ngày Quốc tế phụ

nữ, Lê Quang Trang cũng nhận định khái quát: so với các tập thơ trước thì ở

Người đàn bà ngồi đan, Ý Nhi có nhiều táo bạo trong cách thể hiện cảm xúc

với nhiều bài gây ấn tượng, cách khai thác tứ thơ, sử dụng chất liệu uyểnchuyển, phạm vi phản ánh được mở rộng với sự thay đổi linh hoạt của thể thơ

và nhịp thơ Nguyễn Thị Minh Thái trong Trò chuyện về thơ với Người đàn bà

ngồi đan trên báo Thể thao Văn hóa năm 1998 cũng khẳng định “có lẽ tập thơ Người đàn bà ngồi đan là tập thơ đỉnh cao nhất trong sự nghiệp thi ca” đánh

dấu giọng điệu thơ riêng và phong cách thơ riêng” với bút pháp “ngoài lạnh màtrong thì nóng” Tác giả bài viết cũng đi tới những giải thích về hiện tượng này

là bởi “đằng sau cái lành lạnh khép kín ấy là trái tim ấm nóng, cái tính chínmuộn của người đàn bà làm thơ”

Chu Văn Sơn có lẽ là người viết về Ý Nhi nhiều hơn cả Trên báo Văn

nghệ số 36 ngày 5.9.1987 với bài Thơ của tâm hồn xao xác giữa ngày yên, tác

giả thể hiện cái nhìn chi tiết, tinh tế và sâu sắc khi đọc Người đàn bà ngồi đan.

Ông đặt tên cho loại tâm trạng đặc thù của cái tôi mà Ý Nhi sáng tạo ra cho thơmình là “nỗi lòng không xác thực” Trong thơ Ý Nhi, nỗi lòng không xác thựckhông chỉ là “đối tượng để phản ánh” mà còn là “phương tiện tương đối thôngdụng để phản ánh đời sống tinh thần của con người trong đời sống hiện tại, màtrước hết, nó là phương tiện để biểu hiện chính cái tôi nhà thơ với tất cả nhữngnỗi niềm không xác thực của nó” Theo đánh giá của tác giả thì “ngoài độ đậm,

độ mạnh của tâm trạng, Người đàn bà ngồi đan còn có độ sâu khá hấp dẫn” Cái

mà Chu Văn Sơn muốn nói tới ở đây chính là “chất suy tư - chất nghĩ” Nhữngsuy tưởng, ngẫm nghĩ, suy tư đã được “tâm trạng hóa” và “biểu tượng hóa”trong từng hình ảnh để cùng hòa nhập một cách hữu cơ với dòng tâm trạng của

nhà thơ Còn với bài Sự giải tỏa bằng thơ Chu Văn Sơn viết riêng cho tập Ngày

thường (năm 1987), tác giả khẳng định tập thơ đã thêm một lần nữa làm sáng

danh cho định nghĩa “Thơ trước hết là một sự giải tỏa tâm trạng” Ngày thường

“như một phòng tranh nhỏ” và Ý Nhi “với tay bút sắc sảo, tự tin ngay trongtừng nét phác” đã “gắng hình dung ra gương mặt tinh thần của các cá nhântrong cộng đồng chúng ta” Nhà thơ đã dùng “kỹ thuật ký họa nhanh, gắng chớplấy những khoảnh khắc xuất thần trong hình thể nhân vật” để phổ tâm sự, tâm

trạng mình vào những bức chân dung đó Ngày thường còn có vẻ đẹp hấp dẫn

bởi “tâm rất nồng mà lời khá đạm” Tuy nhiên, theo ông thì những phân tích

triết luận dù đem đến cho Ngày thường nhiều cái sắc, cái nhọn nhưng chưa đạt

được cái sâu, cái kín ở mức tương xứng” Năm 1992, sau khi Ý Nhi xuất bản

thêm hai tập Mưa tuyết và Gương mặt, với bài Đến với từng bông tuyết, Chu

Văn Sơn cảm nhận thơ Ý Nhi “thoang thoảng một khí vị thiền” Ý Nhi đã “đếnvới những bông tuyết nhẹ nhàng, tinh trong, buốt giá” và “đến với sự trầm tĩnh,chất thơ của sự trầm tĩnh” So sánh hai tập thơ, tác giả chỉ ra đặc trưng riêng của

từng tập: Mưa tuyết “nghiêng về Thiên tính phụ nữ”, Gương mặt “lại nghiêng

về Thiên tính nghệ sĩ” nhưng tựu chung đều là chuyện chân ngã Với một hìnhthức giản dị, Ý Nhi có lẽ đã thành công khi đi trên đường phân giới mỏng manh

và khá mơ hồ giữa “Thơ và phi thơ” Tuy nhiên, Mưa tuyết tươi hơn so với

Gương mặt nhưng cả hai tập này dường như cần có một sự điều chỉnh hợp lý

hơn bởi cảm giác trơ trụi bắt đầu xâm chiếm người đọc với phong cách “duy lý

ra mặt” của nhà thơ Đến khi tập Vườn ra mắt độc giả, một số báo và tạp chí đã

nhanh chóng đưa những cảm nhận về tập thơ này với những đánh giá sâu sắc

Bài viết nghiên cứu đầy đủ và tổng hợp hơn cả về thơ Ý Nhi của Chu Văn

Sơn phải kể đến Lời nguyện cho nỗi yên hàn với những cảm nhận sâu sắc và

tinh tế của tác giả về cả nội dung và hình thức nghệ thuật thơ Giống như tựa đềbài viết, tác giả nhận ra sự dày vò đeo đẳng Ý Nhi suốt chặng đường thơ của bà

là một nỗi “khát bình yên” Nỗi khát ấy nằm sâu trong tâm thức đã thành kẻ

kiến tạo toàn bộ cõi thơ Ý Nhi với hai đối cực không gian: Miền bình yên vàMiền khắc nghiệt; còn đối cực thời gian là Quá khứ bình yên- Hiện tại phi bìnhyên và Tương lai là cõi bình yên tuyệt đối nhưng ở mãi cuối tầm nhìn Và mộtnhận định chúng tôi cho rằng rất sát thực khi tác giả so sánh với Xuân Quỳnhtrong hành trình thơ và hành trình đi tìm ý nghĩa cuộc đời: “Xuân Quỳnh giàubản năng hơn, Ý Nhi nặng căn sách vở hơn Xuân Quỳnh đi tìm kiếm sự yênlành trong đời, Ý Nhi đi tìm kiếm sự yên tĩnh trong mình” Đây là đánh giá cótính chất gợi ý quan trọng giúp chúng tôi tiếp cận dễ dàng hơn khi đi vào tìmhiểu để làm nổi bật phong cách thơ Ý Nhi Ở góc nhìn nghệ thuật, tác giả chú ýđến sự phát triển của giọng điệu, lời thơ, hình tượng thơ Thơ Ý Nhi “càng lúccàng đượm chất giọng riêng” Tác giả gọi đó là chất giọng: điềm tĩnh mà chuaxót Thơ Ý Nhi cũng tăng dần “những lời thơ tiết chế nặng chất suy tư” Sự lấnlượt của những ngôn ngữ phân tích sắc sảo và những biểu tượng đã làm chokhuynh hướng thơ của bà “có độ nén và nhiều dư vang hơn”.

Tập Vườn ra mắt cũng được độc giả khá chú ý với nhiều bài viết như Nỗi

khắc khoải từ miền ký ức của Lưu Khánh Thơ ( đăng trên báo Văn nghệ tháng 8

năm 2008) với ý kiến cho rằng tập thơ là “tuyên ngôn đánh dấu cho giai đoạnkhác của thơ Ý Nhi” Với “khuân khổ câu thơ bị phá vỡ”, “ngôn ngữ văn xuôichắt lọc, giàu suy tưởng và hết sức kiệm lời”, nhịp điệu trong thơ là “nhịp điệucủa tâm trạng”, thơ Ý Nhi có điều gì đó “chua chát hơn, khắc nghiệt hơn nhưngcũng đời hơn và thực hơn rất nhiều”; Ngô Thị Kim Cúc thì cho rằng ở tập

Vườn, “tạng thơ” của Ý Nhi đậm nét hơn Thơ Ý Nhi “ít chữ, càng ít từ bóng

bẩy” nhưng lại có “sức ngân vang” Còn cảm nhận của tác giả Việt Hà qua tập

Vườn lại là “sự dịu dàng, đằm thắm đầy nữ tính” với tình yêu quê hương, những

nỗi hoài niệm và đặc biệt là tình yêu với những cảm xúc nồng nàn, những vui

buồn đầy mâu thuẫn Nguyễn Nhã Tiên trong bài Vườn lạ chợt thấy quen lại

cảm nhận về tâm hồn nghệ sĩ ở Ý Nhi với những bài thơ đạt đến nghệ thuật của

sự tiềm ẩn, chọn lựa thủ pháp để ngôn từ tạo ra hình ảnh và sự đa nghĩa Tác giảcũng nhận xét “sự kiệm lời trong thơ chị là một đặc trưng nổi bật cá tính, tạo ra

sự hụt hẫng để gợi sức liên tưởng, thấm sâu tất cả vị cay đắng hoặc ngọt ngào”

Với tuyển tập Thơ, Hà Ánh Minh có bài Mạch đập thơ Ý Nhi, dòng ưu tư

chảy xiết đăng trên tạp chí Nha Trang năm 2001 đã bày tỏ cảm nhận của mình

về thơ Ý Nhi với những đánh giá về ngôn ngữ thơ Xuất phát từ ngôn ngữ củatrí tuệ khiến thơ Ý Nhi “không thể ngâm, chỉ có thể đọc” Không thể trở thànhlời của bài hát mà sức trào dâng vẫn dạt dào Đó là “một nhân cách thơ, một

dòng sông thơ trầm lắng ưu tư, chảy xiết” Trong một bài viết có tên Lửa từ trái

tim trần run rẩy, Hà Ánh Minh lại khái quát về thơ Ý Nhi “một giọng thơ buồn

nhưng không bi lụy, một trái tim trần run rẩy trước những nỗi đau và hạnh phúcnhưng đầy kiêu hãnh về phẩm giá con người, những bài thơ không dễ trình bàytrước đám đông nhưng sẽ để lại nỗi nhớ sâu đậm trong lòng người đọc” Trên

báo Tiền Phong số ra ngày 28/7/2002, tác giả Nguyễn Hoàng Sơn với bài Ý Nhi

qua tuyển tập cũng đã điểm lại quá trình sáng tác của Ý Nhi qua từng tập thơ và

đi đến khẳng định sự thành công của nhà thơ trên thi đàn bởi lý do Ý Nhi đã

“sớm và dứt khoát vứt bỏ lối “làm thơ” ngòn ngọt, dễ dãi của một thời, tìm đếnmột bút pháp mới chắc thực, hiện đại” Đánh giá về phương diện nghệ thuật,

Trần Nhã Thụy trong bài Thơ Ý Nhi dự cảm và nguyện ước có những cảm nhận

độc đáo: “Thơ Ý Nhi không làm duyên, tạo dáng, không “lu bu” như giọng điệucủa nhiều nữ sĩ khác Thơ Ý Nhi như nằm ở dạng chất liệu của những trầm tích,

là tiếng nói ẩn nghĩa dịu vang ” nhưng cũng rất “mảnh mai duyên dáng” [57]

Ngoài ra còn có một số ý kiến của một số tác giả như Anh Ngọc, nhà thơ

cùng thời với Ý Nhi đã cảm nhận được “lối thơ khách quan” qua bài Người đàn

bà ngồi đan; Nguyễn Bảo Chân trong bài viết Nơi nỗi buồn nương náu đăng

trên báo Phụ nữ thành phố Hồ Chí Minh (2005) đã bày tỏ những cảm xúc chân thành của mình với bài thơ Thơ vui dưới hàng cây cơm nguội trước vẻ đẹp giản

dị và cảm xúc ấm áp: “Một bài thơ ngắn, giản dị, mà từng câu, từng ý của nó cứtỏa bóng mát lành, xoa dịu và che chở”.

Nhận định riêng ở chủ đề thơ tình của Ý Nhi, Nguyễn Thị Minh Thái còn

có đánh giá về thơ tình của Ý Nhi với ý kiến cho rằng đó là “lối thơ tình kínđáo, dịu dàng và đắm đuối như hoa quỳnh hiếm hoi, nở muộn, chỉ nở một lần,thơm một lần và dâng hiến một lần vào thời khắc ngắn ngủi của giữa đêm”

[54]. Còn Vũ Nho trong bài Một nhà thơ đầy cá tính và bản lĩnh (2008) thì cho

rằng “thơ tình Ý Nhi đằm thắm một vẻ đẹp trí tuệ”

Gần đây nhất là bài nghiên cứu của Lê Hồ Quang đăng trên tạp chí Thơ số

3 năm 2010 với bài Thơ Ý Nhi- hành trình trong lặng lẽ đã giúp người đọc khái

quát tổng thể một số những đặc điểm nổi bật xuyên suốt trong các tập thơ của ÝNhi Với những phân tích sâu ở cả mặt nội dung lẫn hình thức thể hiện, Lê HồQuang đã đi đến những đặc điểm khá cụ thể về thơ Ý Nhi với cái tôi nội cảmcủa nhà thơ gắn liền thế giới nghệ thuật thơ

Ngoài các bài nghiên cứu, phê bình của các chuyên gia trên báo và tạp chí,thì luận văn của Nông Thị Hồng Diệu (Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn-

Đại học Quốc gia Hà Nội) với đề tài Thế hệ các nhà thơ nữ trưởng thành trong

kháng chiến chống Mỹ (năm 2006), cũng đã đi vào khảo sát những đặc điểm về

nội dung và nghệ thuật biểu hiện trong thơ của bốn nhà thơ nữ tiêu biểu Ý Nhi,Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mỹ Dạ và Phan Thị Thanh Nhàn

Tựu chung, các bài viết dù đi sâu hay ở tầm khái quát, là nghiên cứu haycảm nhận, đánh giá thì đều đi tới khẳng định một cây bút có nhiều đóng gópmới mẻ cho nền thơ ca đương đại với bút pháp riêng, giọng điệu riêng

3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Trên cơ sở tìm hiểu khái niệm phong cách, các yếu

tố thể hiện phong cách của một tác giả, luận văn đi sâu vào nghiên cứu thơ ÝNhi ở cả phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật

Phạm vi nghiên cứu: chúng tôi tập trung khảo sát trong tuyển tập Thơ, Nhà

xuất bản Văn học năm 2000 Đây là tuyển tập nhà thơ Ý Nhi đã chọn lọc nhữngbài thơ tiêu biểu của 7 tập thơ đã xuất bản trước đó với tổng số 135 bài

Ngoài ra, chúng tôi còn khảo sát thêm thơ của một số nhà thơ nữ cùng thờinhư Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mỹ Dạ, Phan Thị Thanh Nhàn để có thêm nhữngđối chiếu và nhận định cụ thể, thuyết phục hơn về thơ Ý Nhi

4. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn cố gắng phác hoạ lại diện mạo thơ Ý Nhi để làm nổi bật phongcách riêng của nhà thơ Cách thức tiến hành của chúng tôi không theo hướng đivào tìm hiểu và phân tích các tác phẩm cụ thể mà đi theo tiến trình từng tập thơ

để có cái nhìn tổng quát hơn và hành trình sáng tác của nhà thơ trước khi đi đếnnhững nhận định cơ bản nổi bật về đặc điểm thơ Ý Nhi Ngoài các thao tácnghiên cứu như phân tích - tổng hợp, so sánh, đối chiếu lịch sử, thống kê…,luận văn này tiếp cận vấn đề bằng việc sử dụng hai phương pháp chủ yếu:

- Thi pháp học;

- Phong cách học

5. Mục đích, ý nghĩa, đóng góp của luận văn

Luận văn là công trình khảo sát về thơ Ý Nhi cả phương diện nội dung vàhình thức Kết quả nghiên cứu của luận văn, chúng tôi hy vọng sẽ đem lại mộtgóc nhìn khái quát, đầy đủ hơn về thơ Ý Nhi, từ đó thấy được những tìm tòi, đổimới, vận động, phát triển và phong cách riêng trong sự nghiệp sác tác của nhàthơ

Chúng tôi không đặt nhiều tham vọng đưa ra những kiến giải mới khác vớinhận định của các nhà nghiên cứu trước đó mà vận dụng những thành tựu đã có

để đưa ra những đánh giá có tính chất cụ thể về đặc điểm tạo nên phong cáchcủa thơ Ý Nhi

6. Cấu trúc của luận văn

- Ngoài phần mở đầu, kết luận và thư mục tham khảo, Luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Phong cách, phong cách thơ và quá trình hình thành phong cách thơ Ý Nhi

Chương 2: Phong cách thơ Ý Nhi nhìn từ phương diện nội dung

Chương 3: Phong cách thơ Ý Nhi nhìn từ phương diện hình thức thể hiện

B NỘI DUNG Chương 1: PHONG CÁCH, PHONG CÁCH THƠ VÀ QUÁ TRÌNH

HÌNH THÀNH PHONG CÁCH THƠ Ý NHI

Để có thể đi vào nghiên cứu và có được những đánh giá cụ thể, chi tiết vềquá trình hình thành phong cách và phong cách thơ Ý Nhi, chúng tôi cho rằng,trước hết cần phải đi vào bản chất của khái niệm phong cách và phong cách thơ.Theo đó, những đối tượng được khảo sát sẽ được xác định như là đặc điểm tạonên phong cách của thơ Ý Nhi

1.1 Khái niệm phong cách và phong cách thơ

1.1.1.Phong cách

Thuật ngữ “phong cách” (tiếng Anh là style) đã được sử dụng rộng rãitrong nghiên cứu khoa học và cũng rất quen thuộc trong đời sống hằng ngày.Với lĩnh vực văn chương, nghệ thuật thì thuật ngữ này đã trở nên phổ biến và làmột khái niệm trung tâm, thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu Vậy

“phong cách” có nghĩa là gì? Có lẽ, chúng ta sẽ khó có thể tìm ra được một đáp

án thỏa đáng cho câu hỏi này bởi “phong cách” là một khái niệm mở với nhiềucách hiểu khác nhau

Ngược dòng lịch sử, khái niệm mang tính chất ngôn ngữ về phong cáchđược hình thành sớm nhất từ thời cổ đại Hy Lạp, sau được lan truyền tới La Mã,

nơi mà Stylus được coi như một thuật ngữ ngôn ngữ học, trải qua quá trình phát

triển của văn học và ngôn ngữ, khái niệm phong cách mới được sử dụng nhưcách hiểu của chúng ta hiện nay Còn theo như thống kê của MB Khrapchenco

trong cuốn Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học thì ông cho rằng có đến gần hai mươi cách hiểu khác nhau về phong cách Những định

nghĩa về phong cách rất phong phú, đa dạng và chúng “xòe ra như cái quạt”

Trong sáng tác và nghiên cứu văn học, khái niệm phong cách đã được biếtđến ngay từ thời cổ đại Các nhà hiền triết phương Tây như Platon thì cho rằng

“Tính cách thế nào thì phong cách thế ấy” hay “Lời nói là diện mạo của tâm

hồn” (Sinle) Nhà lý luận văn học nổi tiếng phương Đông- Lưu Hiệp trong Văn

tâm điêu long thì cho rằng phong cách chính là bản thân con người, văn tức là

người với quan niệm “văn như kỳ nhân” Với những khám sâu hơn trong hai

chương Thể tính – bàn về phong cách tác giả và Định thể bàn về phong cách thể

loại, Lưu Hiệp cho rằng: nội dung quyết định thể tài và mỗi thể tài cũng cóphong cách riêng… Bởi vậy, người lấy kinh điển làm mẫu mực thì tự nhiên đivào cái đẹp cổ điển, trang nhã, người theo kiểu cách thể “tao” thì tự nhiênhướng tới vẻ đẹp diễm lệ, siêu phàm [22, tr.90, 91]

Bước sang thế kỷ 18 và 19 thì cuộc bàn luận về phong cách ngày càng trởnên sôi nổi hơn với sự góp mặt của các đại biểu như nhà văn Stendhal, Balzac,các nhà lý luận văn học như Saint – Beuve, các triết gia như Herbert, Spencer,các nhà ngôn ngữ học như Steithal…

Nếu như ở thời kỳ cận đại, Vinkenma trong cuốn Lịch sử nghệ thuật cổ đại từng đưa ra quan niệm phong cách được coi là đặc trưng nghệ thuật của nghệ

thuật, một phương hướng riêng biệt trong nghệ thuật hình thành ở thời đại nào

đó và là một hệ thống xác định các dấu hiệu nghệ thuật thì ở thời kỳ hiện đại,dưới quan điểm thẩm mỹ của các nhà nghiên cứu văn học, phong cách đượcxem như phạm trù thẩm mỹ, một hiện tượng văn học nghệ thuật bao gồm tất cả

sự đa dạng và phức tạp trong mối quan hệ của nó với nhiều yếu tố khác Phổbiến nhất là hai cách hiểu: phong cách là tính cá thể hoặc tính độc đáo và phongcách là một hệ thống các phương tiện biểu đạt, là hình thức nghệ thuật đượcxem xét trong tính quy luật và các nguyên tắc hài hòa Mỗi quan niệm có cơ sởriêng của nó nhưng chưa đi đến sự thuyết phục Điển hình như Butfon địnhnghĩa: “phong cách là chính bản thân con người” Mỗi nhà văn thường có

một “tạng” riêng và có thể nói bản sắc cá nhân, sự riêng biệt độc đáo của nhàvăn là yếu tố quan trọng nhất của phạm trù phong cách Còn các nhà Mỹ họcphương Tây theo chủ nghĩa hình thức thì một mặt họ đưa ra khái niệm quá rộng

về phong cách khi đồng nhất nó với phương pháp nghệ thuật, nhưng mặt kháclại thu hẹp nó trong thủ pháp sáng tác của nghệ sĩ Có ý kiến lại thu hẹp phạmtrù của khái niệm khi cho rằng phong cách của nhà văn thể hiện chủ yếu quangôn ngữ như cách hiểu của nhà nghiên cứu văn học Turbin: “Phong cách- đó làngôn từ được xem xét trong mối quan hệ của nó với hình tượng, đó là tác độngqua lại, thường xuyên giữa những khái niệm và những ý nghĩa nảy sinh trongngôn từ vốn đặt vào một văn cảnh nghệ thuật” [11, tr.131]

Các nhà nghiên cứu và lý luận phê bình văn học Việt Nam với không ítcông trình viết về phong cách cũng đã đưa ra một số quan niệm về thuật ngữ

này tiêu biểu như: Một số vấn đề thi pháp học hiện đại (Trần Đình Sử), Dẫn

luận phong cách học (Nguyễn Thái Hòa), Nhà văn tư tưởng và phong cách, Nhà văn Việt Nam hiện đại: chân dung và phong cách (Nguyễn Đăng Mạnh)

hay cuốn Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều (Phan Ngọc),

Tác Phẩm và chân dung (Phan Cự Đệ), Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu (Tôn Phương Lan), Phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân (Hà Văn Đức)…

Phan Ngọc với quan niệm hơi nghiêng về trừu tượng và khái quát cho rằng

“Phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hìnhthành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị lịch sử, có thể cho phép ta nhậndiện một thời đại, một thể loại, hay một tác giả”[20, tr.22] “Kiểu lựa chọn tiêubiểu” ở đây được hiểu như mật mã cho chúng ta “nhận diện” sự khác biệt cũngnhư nét độc đáo của mỗi tác giả Gần giống với quan niệm của Phan Ngọc, ĐỗLai Thúy cũng cho rằng “Phong cách là cá tính của chủ thể sáng tạo, và sự tự dochọn lọc các phương tiện ngôn ngữ để thể hiện nó trong tác phẩm” Cá tính, cáichút riêng biệt nhỏ nhoi ấy, là tất cả….Phong cách cũng là chỗ đặc dị, nơi

chứa đựng mật số của tác phẩm văn chương” Còn nói như Nguyễn Đăng Mạnh

trong Nhà văn tư tưởng và phong cách thì phong cách được gắn với cá tính của

nhà văn: “Văn chương là một hình thái ý thức xã hội có đặc trưng riêng Đây làlĩnh vực cần đến năng khiếu và tài nghệ, cần cá tính và phong cách” Ông khẳngđịnh thêm “phong cách phụ thuộc vào những thói quen tâm lý và những sởtrường riêng” Từ đó đi đến khẳng định phong cách một số tác giả như QuangDũng tài hoa, tài tử, phong tình, Nguyễn Đình Thi là nhà thơ của đất nước tươiđẹp và hùng tráng, đau thương, Hoàng Cầm là linh hồn của quê hương KinhBắc cổ kính, đầy huyền thoại, cổ tích và chứa chan chất nhạc, Nguyên Ngọc thìđược biết đến như cây bút sử thi lãng mạn, một chủ nghĩa anh hùng đầy chấtthơ

Về cơ bản thì dù các cách tiếp cận có khác nhau thì nội hàm của thuật ngữphong cách trong lý luận văn học dường như đã có sự thống nhất theo cách hiểu

đó là nét riêng, là sự khác biệt và bản sắc của một cá nhân hay một tác phẩm,một thể loại,…hay một thời đại Và khi tổng kết lại các thành tựu cơ bản đã đạtđược, các nhà nghiên cứu Việt Nam đã thống nhất và đưa ra những kiến giải có

ý nghĩa khoa học tích cực: “Phong cách là một phạm trù thẩm mỹ, chỉ sự thốngnhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện nghệthuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩmriêng lẻ, trong trào lưu văn học…; các dấu hiệu của phong cách dường như nổilên trên bề mặt tác phẩm, như là một thể thống nhất hữu hình và hiển thị và cóthể tri giác được tất cả mọi yếu tố cơ bản của hình thức nghệ thuật [9, tr 207]

Lại Nguyên Ân trong cuốn 150 thuật ngữ văn học không những có ý kiến đồng

với quan điểm trên mà còn đi đến kết luận: “Trong nghĩa rộng, phong cách lànguyên tắc xuyên suốt cấu trúc tác phẩm, khiến cho tác phẩm có tính chỉnh thể,

có giọng điệu và màu sắc thống nhất rõ rệt” [3, tr.254] Như vậy, phong cáchkhông phải là những đặc điểm lẻ tẻ, biểu hiện một cách rời rạc mà nó có tính

thống nhất, bền vững bao gồm cả yếu tố nội dung và nghệ thuật Phong cách thểhiện trước hết và rõ nét ở hình thức nghệ thuật nhưng nếu không nắm được tínhđộc đáo trong tư tưởng nghệ thuật của một nhà văn thì khó có được cái nhìntoàn diện và sâu sắc về một phong cách như Nguyễn Đăng Mạnh từng nói:

“Không tìm ra cơ sở tư tưởng của phong cách thì không phát hiện ra được quyluật nghệ thuật và tính thống nhất bên trong của phong cách” [17, tr.76] Hơnnữa, một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh luôn có sự thống nhất giữa hình thức

và nội dung Mối quan hệ biện chứng này dẫn đến một phong cách dù có thiên

về hình thức thì vẫn có gốc rễ từ nội dung; ngược lại, một phong cách thiên vềnội dung thì cũng không tách khỏi hình thức

Phong cách không phải là hiện tượng ngẫu nhiên hay tự phát Đó là cả mộtquá trình vận động, biến chuyển thậm chí là có sự thay đổi bởi sáng tạo thì luônđổi mới Tuy nhiên về cơ bản, phong cách vận động trên cơ sở của sự thốngnhất, ổn định và xuyên suốt với những tiêu chí nhận diện hàm chứa các yếu tố

có tính lặp đi lặp lại như hình tượng, hình thức cấu tạo tác phẩm, các chủ đề,motif, ngôn ngữ, giọng điệu…v.v Chúng ta cần xem phong cách là phẩm chấtsáng tạo cao nhất của người nghệ sĩ trong quá trình đồng hóa hiện thực bằngthẩm mỹ

Khi nói đến cái nhìn độc đáo trong sáng tác của nhà văn là chúng ta đang

đi tìm hiểu và khẳng định sự khác biệt, cái gọi là phong cách tác giả Nhà vănmuốn có phong cách riêng thì trước hết phải có tư tưởng nghệ thuật riêng, cócách cảm nhận độc đáo về hiện thực khách quan gắn liền và thống nhất với hệthống bút pháp nghệ thuật Và “phong cách một khi đã định hình thì thường cótính bền vững” [17, tr.9] Tuy nhiên thì không phải nhà văn nào cũng tạo đượcphong cách riêng

1.1.2 Phong cách thơ

Như phần trên chúng tôi đã trình bày, cùng với khái niệm phong cách thìLưu Hiệp còn dành hẳn một chương để nói về phong cách thể loại với tên gọi

Thể tính Thể loại, bản thân nó cũng trải qua một quá trình ra đời, phát triển, đổi

mới và hoàn chỉnh, đạt đến một giai đoạn nhất định với những đặc điểm mangtính biểu trưng riêng thì lúc đó nó cũng mới tạo ra được phong cách Thơ haytiểu thuyết, kịch, các thể ký văn học được gọi là những thể loại khác nhau mà

sự khác biệt trong cách gọi tên này được hình thành từ chính những đặc điểmcủa từng thể loại Thể loại là một yếu tố của hình thức Việc đặt ra hình thức thì

dễ mà xây dựng nó thì không hề đơn giản, nó đòi hỏi người nghệ sĩ cần phải cóthái độ nghiêm túc và sáng tạo trong lao động nghệ thuật Người sáng tác khicầm bút thông thường sẽ không có sự băn khoăn về thể loại, bởi tự bản thân họbiết mình phù hợp với thể loại nào nhất Nhưng nhiều khi, chính nội dungtruyền tải đã lựa chọn thể loại hay còn gọi là hình thức thể hiện cho nó, bởiphong cách thể loại phù hợp được với điều mà tác giả định nói Đó là lý do cónhững nhà văn rất thành công ở thể loại truyện ngắn như Nguyễn Công Hoan,

có những cây bút lại sở trường về phóng sự như Vũ Trọng Phụng hay khi nhắcđến Nguyễn Tuân, người ta nhớ đến những tùy bút đặc sắc

Là thể loại văn học nằm trong phương thức trữ tình và có thể nói là xuấthiện sớm nhất so với các thể loại khác nhưng bản chất của thơ lại rất đa dạng vàphức tạp “Thơ tác động đến người đọc vừa bằng sự nhận thức cuộc sống, vừabằng khả năng gợi cảm sâu sắc, vừa trực tiếp qua liên tưởng và những tưởngtượng phong phú, vừa theo những mạch cảm nghĩ, vừa bằng sự rung động củangôn từ giàu nhạc điệu” [6, tr.165] Chính vì vậy mà có lẽ dù đã trải qua hàngngàn năm lịch sử, thơ ca vẫn luôn là thể loại có sức hấp dẫn trong đời sống vớinhững đặc trưng riêng của nó

Nói đến phong cách thơ nghĩa là chúng ta đang bàn tới những biểu hiệncủa tài năng thi ca đích thực bởi thơ cần đến năng khiếu thẩm mỹ, tài nghệ vàcần đến cá tính, phong cách Cái đặc biệt của phong cách thơ “còn là sự thể hiệncủa cái tôi trữ tình trong thơ” Và với đặc trưng riêng biệt “thơ là sự thể

hiện thế giới nội tâm bên trong của nhà thơ” nên nó không thể có sự giống nhauđến “sáo mòn” được.

Thơ ca Việt Nam đã có một tiến trình phát triển lâu dài với nhiều thànhtựu Và ở thời đại nào cũng có những phong cách tác giả được ghi dấu lại trênthi đàn Phong cách thơ ở Việt Nam thực sự nở rộ vào thời kỳ 1932 – 1945trong phong trào thơ Mới Đó cũng là lúc mà cái “Tôi” cá nhân phát triển đếncực điểm Các nhà thơ đều khẳng định được phong cách riêng của mình Nhà

phê bình Hoài Thanh, Hoài Chân trong cuốn Thi nhân việt Nam đã gọi tên được

các phong cách ấy: “Tôi quyết rằng trong lịch sử thi ca Việt Nam chưa bao giờ

có một thời đại phong phú như thời đại này Chưa bao giờ người ta thấy xuấthiện cùng một lúc một hồn thơ rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng

Lư, hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo nãonhư Huy Cận, quê mùa như Nguyễn Bính, kỳ dị như Chế Lan Viên, và thiết tha,rạo rực băn khoăn như Xuân Diệu” [23, tr.29]

Sau này, chúng ta còn thấy sự xuất hiện của nhiều cây bút nữa mà mỗigiọng điệu đóng góp một âm hưởng riêng trong dàn hợp xướng chung của thờiđại như Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, Chính Hữu, Hoàng Trung Thông, QuangDũng, Thu Bồn, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khoa Điềm, Bằng Việt, Lưu Quang

Vũ, Anh Ngọc, Hữu Thỉnh, Nguyễn Duy, Hoàng Nhuận Cầm … và không thểkhông kể đến sự đóng góp không nhỏ của thế hệ các nhà thơ nữ trưởng thànhtrong kháng chiến chống Mỹ như Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mỹ Dạ, Phan ThịThanh Nhàn, Ý Nhi… Mỗi phong cách thơ tuy đều thể hiện một cái nhìn mới

mẻ theo quan điểm thẩm mỹ của riêng mình nhưng đều phản ánh phong cáchcủa thời đại Khi bàn về mối quan hệ giữa phong cách tác giả và phong cáchthời đại, Đỗ Lai Thúy đã từng có một tổng kết rất hay và độc đáo rằng: nếu cáinhìn nghệ thuật chung của cả dòng thơ như một chuẩn, một phong cách chungcho cả một thời đại trong thi ca, thì mỗi cái nhìn nghệ thuật riêng của mỗi thi

nhân là một lệch chuẩn Và chính sự lệch chuẩn này tạo nên phong cách riêngcủa mỗi nhà thơ.

Tuy nhiên, để có thể nghiên cứu phong cách ở bất kỳ cấp độ nào, là phongcách một tác giả, một thể loại, một trào lưu hay một trường phái, một thời đại,thậm chí cả một nền văn học thì đều cần đưa ra các tiêu chí riêng để khảo sát,đánh giá Đối với việc nghiên cứu phong cách một nhà thơ thì đây là thao táccần thiết giúp chúng tôi tiếp cận vấn đề dễ dàng hơn và có những bước nghiêncứu mang tính định hướng cụ thể để đi tới những nhận xét, đánh giá sát thựcnhất Xuất phát từ hai phương diện nội dung và hình thức, khi đi nghiên cứu vềphong cách thơ của một tác giả, theo chúng tôi cần chú ý đến hệ thống chủ đề,

đề tài gắn liền với cảm hứng sáng tác của nhà thơ, bên cạnh đó là hệ thốngnhững motif những hình ảnh, biểu tượng đặc trưng gắn liền với cái tôi trữ tìnhcủa nhà thơ Và chắc chắn là không thể thiếu việc khảo sát ngôn ngữ, giọngđiệu đặt trong những thể thơ tiêu biểu

1.2 Quá trình hình thành phong cách thơ Ý Nhi

và không thường giao du với các đồng nghiệp

(Tiểu dẫn – Ý Nhi)

Đó là đôi lời Ý Nhi đã tự bạch về mình, giản dị, thẳng thắn và bộc trực!Rất ít nhà thơ “dám” thẳng thắn khắc họa về mình như thế dù có thể họ cũng cónhững suy nghĩ như Ý Nhi nhưng có thể lại được che đậy bởi những câu nóikhéo hơn Nhưng Ý Nhi là vậy, thẳng thắn đến mức cực đoan! Và chính điều đó

đã đem cái “Tôi” của nhà thơ đến gần hơn với mọi người Ý Nhi không thíchxuất hiện trước công chúng, cũng ít nói về mình ngay cả khi đã có vị trí nhấtđịnh trên thi đàn Thuộc motif người lặng lẽ, Ý Nhi đi lên qua từng bài thơ,trưởng thành qua từng tập thơ và cũng nổi tiếng một cách …lặng lẽ Thơ Ý Nhicũng như con người bà, điềm đạm và giản dị Và cứ từ từ như thế, thơ Ý Nhilặng lẽ chinh phục người yêu thơ cả ba miền đất nước

Nhà thơ Ý Nhi tên thật là Hoàng Thị Ý Nhi, sinh năm 1944 tại thị xã Hội

An, tỉnh Quảng Nam Bà là con gái của nhà nghiên cứu tuồng Hoàng Châu Ký

và là nội tướng của giáo sư Nguyễn Lộc – nguyên giảng viên khoa Văn, trườngđại học Khoa học xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh Tốt nghiệp KhoaNgữ văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội năm 1968, rồi về công tác tại việnVăn học (thuộc Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam) Sau đó, bà chuyển sangphụ trách công tác biên tập thơ ở nhà xuất bản Văn nghệ Giải phóng và Nhàxuất bản Hội nhà văn thường trú tại Thành phố Hồ Chí Minh Có lẽ, hoàn cảnhxuất thân và công việc có ảnh hưởng không nhỏ đến những sáng tác thơ ca của

Ý Nhi như chính nhà thơ đã từng tâm sự trong một bài phỏng vấn của Đài RFArằng bà làm thơ rất nhiều năm, đọc rất nhiều thơ của các nhà thơ Việt Nam, đôikhi biên tập những tập thơ dịch ra từ các nhà thơ nước ngoài Nghĩa là, bà cóđiều kiện đọc và tự mình cũng làm thơ, đó là điều quan trọng nhất

Sự nghiệp văn học chính của Ý Nhi là thơ với gần 30 năm cầm bút, mãi

đến năm 2000, với tuyển tập cuối cùng có tựa đề rất cô đọng Thơ, nhà thơ mới

nói lời tạm biệt với thơ để thử bút ở một lĩnh vực mới Chính vì vậy, khi nói vềquan niệm nghệ thuật của Ý Nhi thực chất là nói về quan niệm về thơ Trước

tiên với Ý Nhi, thơ là một cứu cánh Bà nhận ra rằng thơ là một ký thác, mộtbộc bạch, trước hết với chính mình, và hơn thế như một chọn lựa, một thái độvới người trong cuộc Ý Nhi từng chia sẻ: “Từ trước đến nay, tôi chỉ viết khinào nội tâm có nhu cầu chứ không bắt mình phải làm thơ vì bất cứ lý do nào, kể

cả hai tiếng nhà thơ” [47] Và làm thơ với Ý Nhi là để giải tỏa tâm trạng Tất cảnhững phức tạp trong tâm hồn, những trăn trở về đạo đức, lẽ sống, về con người

và cuộc đời…đã được bà giải tỏa trong thơ: “Thơ gần như là phương cách duynhất để trang trải nỗi xao xác, giải thoát nỗi bồn chồn Mỗi lần ướm bút gieochữ xuống trang thơ là một lần gửi vào đó nguyện ước, những mong cầu đượcyên hàn” [50] Với cuộc sống hiện đại đầy cẳng thẳng và những lo toan, thơ còn

là điểm tựa tinh thần, “là thuốc giải độc cho thị trường và kỹ thuật”(chữ dùngcủa O.Paz) Ý Nhi luôn có ý thức tìm tòi, mở rộng khả năng biểu hiện của thơvới quan niệm đề cao cảm xúc trong đó phẩm chất cao nhất là sự thành thực Và

ở phương diện hình thức thì thơ phải đạt tới sự tự nhiên, dung dị Một điều rấtđáng trân trọng là Ý Nhi luôn sống thực với lòng mình, với đời và với thơ Ngay

cả khi phải chấp nhận đau khổ, sự cô đơn trong hành trình hướng tới sự cao

cả, tới “trùng khơi”, tới “biển” thậm chí có phải “tự mình tôi hát/tự mình đau

khổ/tự mình hạnh phúc” thì Ý Nhi vẫn đầy bản lĩnh và kiên định trong hành

trình sáng tạo nghệ thuật của mình

1.2.2 Hành trình sáng tạo nghệ thuật thơ Ý Nhi

Sinh ra trong kháng chiến chống Pháp và trưởng thành trong cuộc khángchiến chống Mỹ nhưng Ý Nhi lại thực sự khẳng định bút lực của mình trongthời kỳ hậu chiến và thời kỳ Đổi mới

Ý Nhi làm thơ từ rất sớm và không ai nghĩ rằng Ý Nhi lại bắt đầu đời thơcủa mình một cách rất ngẫu nhiên và như “sự run rủi của số phận” Bởi sau sự

im hơi lặng tiếng của lần thứ nhất làm thơ theo đơn “đặt hàng” khi Ý Nhi còn là

cô học sinh cấp 2 của trường Học sinh miền Nam ở Hải Phòng, lần thứ hai khi

Ý Nhi là cô nữ sinh đang học cấp 3 với bài “Tặng anh Titov” được đăng báo thìtài năng thơ ấy lại im bặt Thậm chí cho đến khi vào đại học, được gặp gỡ vớinhững nhà nghiên cứu, nhà phê bình văn học nổi tiếng mà bà đã từng biết đếntrên mặt báo như Chế Lan Viên, Hoàng Cầm, Trần Dần, Nguyễn Đình Thi,Nguyễn Huy Tưởng…, rồi trở thành bà Nguyễn Lộc (khi đó là giảng viên củatrường Đại học Tổng hợp), đối với Ý Nhi, thơ ca vẫn chỉ là “một kẻ xa lạ” Vàtrong khi các bạn cùng trang lứa như Xuân Quỳnh, Phan Thị Thanh Nhàn, LâmThị Mỹ Dạ, Bằng Việt, Phạm Tiến Duật… đã trở nên quen tên với người yêuthơ bấy giờ thì Ý Nhi vẫn là kẻ thờ ơ ngoài cuộc Nên dù sớm làm thơ và có thơđăng báo nhưng chỉ đến khi tham dự Trại viết dành cho các nhà văn trẻ lần 2năm 1969 và được Xuân Diệu, Chế Lan Viên hết lòng động viên, Ý Nhi mớitham dự và đạt giải khuyến khích Mặc dù vậy, sự kiện đó cũng chưa thực sự làkhởi đầu cho sự nghiệp thơ ca của Ý Nhi.

Có thể nói, Ý Nhi cùng thế hệ các nhà văn trưởng thành trong kháng chiếnchống Mỹ có được may mắn sống trong một thời đại thi ca phát triển rực rỡnhất từ trước đến nay Với tính chất là cuộc chiến tranh vệ quốc toàn dân, thơchống Mỹ thu hút đông đảo các lực lượng sáng tác tham gia Và với nhiều phẩmchất mới cùng bản lĩnh nghệ thuật dày dặn, thơ ca chống Mỹ đã có với bướctiến mạnh mẽ trong tiến trình thơ hiện đại Việt Nam Chính nhà thơ cũng từngtâm sự: thời đó “Quả là thời thơ” Và trong những năm tháng chiến tranh sôiđộng ấy, cùng với những sáng tác của những tên tuổi đã nổi trên thi đàn nhưBằng Việt, Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ, Lâm Thị Mỹ Da, Phan Thị Thanh

Nhàn… với những bài thơ được nhiều người biết đến và ghi nhớ như Trở lại

trái tim mình (Bằng Việt), Tiếng gà trưa và Hoa dọc chiến hào (Xuân Quỳnh), Vườn trong phố của Lưu Quang Vũ,… thì những bài thơ đầu tiên của tuổi

trưởng thành đã được Ý Nhi chắp bút Năm 1974, tập thơ đầu tiên in chung với

Lâm Thị Mỹ Dạ với tên gọi Trái tim - Nỗi nhớ được xuất bản và đem thơ chị

đến với bạn đọc Sau đó, tập thứ hai Cây trong phố chờ trăng in chung với

Xuân Quỳnh Nhưng nói như Hoàng Hưng, chân dung thơ của Ý Nhi lúc đầu làchân dung của cô thiếu nữ mộng mơ, còn lẫn lộn trong một kiểu trang điểm và

y phục chung của những chân dung khác Đó là “lớp thiếu nữ đem trái tim đượcnuôi bằng văn Pautopxki và thơ Bergon đi vào cái thực tế lạ lùng - gian lao màđầy lãng mạn - của đất Bắc thời chiến” [35] Chính nhà thơ khi đọc lại phần thơcủa mình cũng chợt nhận ra “cái gì đó còn bất chợt, còn mỏng, còn thiếu đầu tưchuẩn bị và lần đầu tiên, cô cảm thấy cần phải cầm bút với tất cả sự suy tưnghiêm túc” [39] Năm 1978, tập thơ đầu tiên của Ý Nhi được in riêng với tựa

đề Đến với dòng sông (1978) đã bộc lộ những suy nghĩ này Và đặc biệt là cuộc

gặp gỡ với Việt Phương sau đó càng củng cố thêm những suy nghĩ về thơ của ÝNhi Bà nhận ra rằng thơ đúng là một ký thác, một bọc bạch trước hết với chínhmình, và hơn thế, như một lựa chọn, một thái độ với của người trong cuộc Thơ,theo Ý Nhi phải vượt qua cái cũ, phải có được nhịp của Trần Huyền Trân, TrầnMai Ninh, Hữu Loan, Trần Vàng Sao, phải ra khỏi cái khuôn thước du dương

đã quá quen quá cũ Tất nhiên nội dung thơ phải tương xứng với hình thức mới

ấy Và chính từ sự thay đổi trong quan niệm đó, thơ Ý Nhi bước sang một giaiđoạn mới thể hiện rõ một ngòi bút trưởng thành và một hồn thơ giàu sức sống,một tiếng nói rất riêng chinh phục người đọc bằng những vần thơ vừa nữ tính

lại vừa trí tuệ, được đánh dấu bằng sự ra đời của tập thơ Người đàn bà ngồi đan

năm 1985

Khi đất nước bước ra khỏi cuộc chiến, cùng với niềm vui chiến thắng vàđất nước được thống nhất thì đồng thời chúng ta cũng phải đối mặt với biết baokhó khăn của nền kinh tế khủng hoảng trầm trọng Văn học giai đoạn này cũngchững lại với không ít tác giả mất phương hướng trong sáng tác Nói nhưNguyên Ngọc thì đây là “khoảng chân không trong văn học” Tuy nhiên, một sốnhà văn vẫn tìm được cho mình hướng đi riêng mà Ý Nhi là một trong số đó

Không chỉ là nhà thơ nhạy cảm trước cuộc sống, Ý Nhi còn luôn là một nhà văn

có ý thức trách nhiệm cao với ngòi bút Thơ Việt Nam từ sau 1975 đặc biệt làsau thời kỳ đổi mới năm 1986 với sự kiện chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lầnthứ VI đã đem lại nhiều biến đổi cho đất nước về mọi mặt Trên tinh thần dânchủ hóa sự thức tính ý thức cá nhân, các nhà văn tung hoành và đi sâu khám pháhiện thực Như Nguyễn Khải thừa nhân: “Thời nay rộng cửa, khơi gợi được rấtnhiều thứ để viết Tôi thích cái hôm nay, cái hôm nay ngổn ngang bề bộn, bóngtối và ánh sáng, màu đỏ và màu đen, đầy rẫy những biến động, những bất ngờ,mới thật là mảnh đất phì nhiêu cho các cây bút thỏa sức khai thác” [10] Dòngchảy văn văn học lúc này vận động theo hướng dân chủ hóa, hiện đại hóa, vớicảm hứng bao trùm là tinh thần nhân bản Những thay đổi trong tư duy nghệthuật còn góp phần thúc đẩy mạnh mẽ sự tìm kiếm những thể nghiệm mới vềcách tiếp cận hiện thực, những thủ pháp và bút pháp nghệ thuật mới đem đếnnhững cá tính và phong cách nghệ thuật riêng đặc trưng của từng tác giả Có thểnói, sau 1975 đặc biệt là từ sau đổi mới năm 1986, ý thức cá nhân của conngười bộc lộ rõ nét và mối quan hệ giữa cái tôi với những vấn đề phức tạp củacuộc sống được đặt ra trong văn học một cách cụ thể và trần trụi hơn Conngười với những trăn trở, nhức nhối, day dứt trước sự thay đổi của cuộc sốngđược thể hiện rõ nét trong thơ Cũng như các nhà thơ cùng thời, Ý Nhi nhìn đờithực hơn, tỉnh táo và duy lý hơn với hàng trăm những dấu hỏi Mỗi bài thơ thaycho hình thức tự vấn, tự phản tỉnh về những giá trị trong cuộc sống mà có lẽ tựmình đặt ra rồi tự mình trả lời

Tìm hiểu và nghiên cứu về hành trình sáng tác của Ý Nhi có thể ví nhưviệc chúng ta đi trên con đường trong buổi sớm mai, nó ngày một hiện rõ vàđịnh hình trong tâm trí người đi Mỗi tập thơ như một điểm dừng chân thú vịtrong hành trình đi tới những góc sâu kín nhất trong tâm hồn nhà thơ để rồi quamỗi bài thơ, mỗi tập thơ, người đọc đồng hành với hành trình tìm lặng lẽ đi tới

“biển”, hành trình tìm kiến sự bình yên trong tâm hồn người đàn bà làm thơ

này Nếu đi theo tiến trình thơ ca dân tộc thì có thể chia chặng đường sáng táccủa Ý Nhi theo thời gian là trước và sau 1975 nhưng có lẽ, với Ý Nhi thì điểm

mốc năm 1985 lại có ý nghĩa đặc biệt hơn với tập thơ Người đàn bà ngồi đan

(1985) - tập thơ thể hiện rõ nét sự trưởng thành của ngòi bút nhập cuộc có vẻmuộn hơn so với các nhà thơ cùng thời này

Sự xuất hiện của Người đàn bà ngồi đan thực sự đã đem đến một Ý Nhi

với điện mạo mới Mã Giang Lân đã cảm nhận rõ nét về sự trưởng thành và

khác biệt của ngòi bút này với những nhận xét: “Trái tim nỗi nhớ thiên về

những nét cụ thể tinh tế của hiện thực tìm hiểu, trình bày chu đáo, kỹ lưỡngnhững cảm nhận về cuộc sống của tác giả Ý Nhi phát hiện được những sự việcbình thường mà có nhiều ý nghĩa và đưa vào thơ… Chúng ta bắt gặp trong thơ

Ý Nhi những năm tháng, những địa danh hằn in những dấu chân chịu khó củamột người viết cần cù chăm chút với ngôn ngữ chọn lọc, gợi cảm Ở tập này,thơ Ý Nhi bộc lộ nhiều mặt của một tâm hồn giàu yêu thương và có ý thứctrước cuộc sống” [14, tr 477] Thật vậy, Ý Nhi đã có những dòng viết về mẹkính yêu với những dòng cảm xúc ngập tràn, viết về những người lính và cảmthông với những ước mơ bình dị về cuộc sống thường nhật nhân chuyến hànhquân qua thành phố mà các anh “bao lần mong mỏi”, viết về những địa danhnơi đã gắn bó với cuộc đời tác giả như sự trở về của ký ức với những khao khát,xuyến xao khi nhận ra những giá trị của cuộc sống:

Tôi chợt hiểu giữa cuộc đời ta sống

có những điều chẳng dễ nhận ra đâu

có những điều hệ trọng lớn lao bỗng nhận biết khi về miền đất cũ khi con tàu đã đi qua, chỉ mình ta ở lại

và sững sờ chính đất của mình đây.

(Quảng Bình)

Và thậm chí muốn được là chính mình của ngày xưa (Nhớ Hải Phòng).Tìm lại chốn cũ với Ý Nhi là sự kiếm tìm chốn bình yên giữa cuộc sống đời

thường đầy những bộn bề (Đã bao lần nhớ đến tán cây kia/tôi tìm gặp một chút

gì yên tĩnh/một chút gì chở che thương mến/trong nắng nôi, bão gió của đời mình - Trung du).

Cùng ý kiến với Mã Giang Lân khi cho rằng ở tập Người đàn bà ngồi đan,

Ý Nhi có những táo bạo trong tư duy và những tìm tòi sáng tạo, Lê Quang

Trang cũng nhận định khái quát: “so với các tập thơ trước thì ở Người đàn bà

ngồi đan, Ý Nhi có nhiều táo bạo trong cách thể hiện cảm xúc với nhiều bài gây

ấn tượng, cách khai thác tứ thơ, sử dụng chất liệu uyển chuyển, phạm vi phảnánh được mở rộng với sự thay đổi linh hoạt của thể thơ và nhịp thơ” [59] Bảnlĩnh nghệ thuật thơ Ý Nhi không chỉ thể hiện qua cái phong phú của đời sống,cái gay gắt của đời thường mà còn ở bút pháp nghệ thuật độc đáo “ngoài lạnh

mà trong nóng”, nặng trĩu những ưu tư và triết lý khiến người đọc ám ảnh nhưtrong bài thơ có cùng tựa đề với tập thơ này:

Giữa chiều lạnh một người đàn bà ngồi đan bên cửa sổ

vẻ vừa nhẫn nại vừa vội vã

Không thở dài không mỉm cười chị đang giữ kín đau thương hay là hạnh phúc

lòng chị đang tràn ngập niềm tin hay ngờ vực

Một số nhà thơ, nhà phê bình đã coi sự xuất hiện của tập thơ Người đàn bà

ngồi đan như là một nét chấm phá của thơ hiện đại Vinh dự nhận được giải

thưởng của Hội nhà văn (1986), tập thơ như một giọng nói trầm lắng và hướngđến một đối tượng trữ tình không phải là đối tượng trữ tình của dàn hợp xướng

ấy Người đàn bà ngồi đan trở lại với những dằn vặt thường nhật của kiếp

người, cái cô đơn của cá nhân được bày tỏ một cách hệ thống và bằng mộtloạt các hình tượng thơ cụ thể ” [40] Bằng những cảm nhận của một ngườinghiên cứu về nghệ thuật, Nguyễn Thị Minh Thái đánh giá là tập thơ đỉnh caonhất trong sự nghiệp thơ ca của Ý Nhi mà sau này không có tập thơ nào vượt

qua nổi đỉnh cao ấy Còn nói như Chu Văn Sơn thì thành công của Người đàn

bà ngồi đan là thành công ở một phương diện hết sức quan trọng là đã sáng tạo

và biểu hiện một cái tôi rõ nét, cái tôi đậm sắc thái riêng với dòng tâm trạng

“không xác thực” và “xao xác giữa ngày yên” Đặc biệt, tập thơ còn đánh dấu

sự thành công của Ý Nhi về phương diện nghệ thuật với sự gia tăng “chất nghĩ”thể hiện qua lớp ngôn ngữ phân tích lý luận giàu tư tưởng triết học và trong lớphình ảnh được biểu tượng hóa trở thành biểu tượng trong nội tâm chính nhà thơ

Đó chính là “Sông” với ý nghĩa biểu tượng cho khát khao về một cuộc đời tĩnhlặng, là “Hải Phòng” – sức mạnh chở che cũng như biểu tượng cho tuổi thơ yêntĩnh, trong khi đó, “Quảng Bình” lại là mảnh đất của thời trẻ, thời của tin cẩn,

yêu thương Có thể nói rằng, qua Người đàn bà ngồi đan, người đọc thấy một Ý

Nhi đã tự tin hơn trên con đường của riêng mình

Năm 1987, tập Ngày thường ra mắt độc giả với 29 bài thơ chỉ độc một tâm

trạng mà theo Chu Văn Sơn: “biết bao con người, bao số phận chỉ chung mộtdiện mạo tinh thần Tập thơ thêm một lần nữa làm sáng danh cho định nghĩaThơ trước hết là một sự giải tỏa tâm trạng” [51] Tâm trạng đó chính là nỗi dày

vò ám ảnh đau đớn đến cùng cực bởi khát khao cháy bỏng, bởi sự sợ hãi khôngnguôi hay bởi một niềm lo âu nào đó như chiếc bóng không thể nắm giữ cũngkhông thể lìa bỏ Ý Nhi đã tập trung khắc họa biết bao con người, bao số phậnchỉ chung một diện mạo tinh thần như “sự cố gắng hình dung ra gương mặt tinhthần” của các cá nhân trong cộng đồng Đó là vị thuyền trưởng, là vận động

viên, là họa sĩ, nhà thơ hay những nhân vật tên tuổi cụ thể như Hàn Mặc Tử,nhà văn Nguyên Hồng, đại thi hào dân tộc Nguyễn Du, cả những con người củarất đỗi đời thường như anh bán rắn cũng đi vào thơ Ý Nhi như chính sự hiện

hữu của cuộc sống Và trong Ngày thường, người đọc đã biết đến một Ý Nhi bức chân dung tự họa của cái Tôi nhà thơ với một Tiểu dẫn mà Ý Nhi tự bộc

-bạch về mình Tập thơ như một phòng tranh nhỏ với những bức chân dung kýhọa mà Ý Nhi như người họa sĩ khéo tay đã phổ tâm trạng mình vào nội tâmcủa những gương mặt đó Và đặc biệt hơn cả, tập thơ ám ảnh bởi những ánhmắt vây bủa “người xem tranh”- những ánh nhìn gay gắt Nói như Chu Văn Sơnthì: “Nếu không phải là “ánh mắt vừa u trầm vừa bạo ngược” của Mai-a, “mắt

mở trừng trừng luống tưởng bao chuyện trước” của Nguyễn Du, hay “giọt lệ lớnnằm dưới đáy đôi mắt đang nheo cười” của Nguyên Hồng…thì cũng là cái nhìncăng thẳng dò hỏi của thuyền trưởng, ánh mắt lo âu của đứa trẻ bán nước, củangười đàn bà đứng giữa biển chiều Nhìn vào bất cứ chân dung nào cũng đềuthấy một phong thái: giản dị đến khác thường từ xúc cảm đến hành vi, chỉ cómột tư thế: đối diện với chính mình, chỉ có một trạng thái tinh thần: nỗi dày vò

ám ảnh bởi đau đớn cùng cực, bởi những khát khao cháy bỏng, sợ hãi khônnguôi và cả những lo âu… Dòng tâm trạng “xao xác giữa ngày yên”, cái “khôngxác thực” từ “Người đàn bà ngồi đan” có lẽ đã định hình ở “Ngày thường” vớinỗi đau tinh thần chân chính của người nghệ sĩ đa cảm này Những bức chândung khái quát ấy hòa làm một trong bức chân dung tự họa với bút pháp tạohình và giọng điệu triết luận tâm tình róng riết, đanh chắc, rắn sắc như văn xuôichính luận Bên cạnh đó, người đọc vẫn gặp đâu đó lối “biểu tượng hóa” vốnchủ yếu thuộc về phong cách “Người đàn bà ngồi đan” Có một sự khác biệt rõnét giữa hai tập thơ là cung cách phổ tâm trạng mà theo Chu Văn Sơn, cách mà

Ý Nhi chọn ở Ngày thường “khổ hơn” do nhà thơ phổ cái tôi của mình vào nhân vật chứ không phải là phổ vào cảnh vật như ở Người đàn bà ngồi đan nữa.

Chính vì vậy, vai trò tạo hình chỉ còn dành cho một vài câu thơ

với bút pháp ký họa nhanh, và toàn bài thơ dùng triết luận như một hỏa lực độtphá vào vực xoáy của tâm trạng rồi phổ vào đó nỗi lòng của mình với nhữngvần thơ tuôn trào rắn chắc của lối thơ văn xuối chính luận Tập thơ được đánh là

“Tâm rất nồng mà lời khá đạm” Chính sự xuất hiện của hàng loạt những bứcchân dung với tâm trạng đầy khắc khoải và ám ảnh đã làm nên đặc điểm nàycủa tập thơ Nhưng đó lại chính là nét đẹp và nét đặc trưng riêng của tập thơmang dáng điệu như một người ít nói, ít lời, nhưng cuồn cuộn dòng cảm xúcnày

Nếu như ở Ngày thường, thơ Ý Nhi chưa đạt tới cái sâu, cái kín ở mức độ tương xứng thì tới Mưa Tuyết và Gương mặt, người đọc cảm nhận rõ nét hơn

đặc điểm này với độ trầm tĩnh cùng sự thể hiện của cái “chân ngã” Những

“gương mặt” giờ đây không còn băn khoăn, lo âu trong trạng thái “không xácthực” nữa mà đã đạt tới mức gọi là “đắc đạo”, thoang thoảng khí vị Thiền Họhiểu đời là gì và hiểu mình là ai trong cõi nhân sinh Hai tập thơ được viết vàothời điểm chặng đường thơ của Ý Nhi cũng đã ngót 20 năm và khẳng định thêmcho chất thơ gần như đã được định hình khá đậm nét - chất thơ của sự trầm tĩnh.Hai tập thơ ra đời cùng năm và có thể coi đây là dấu mốc quan trọng trênhành trình sáng tạo và khám phá nghệ thuật của Ý Nhi bởi trong quá trình đivào thơ và tìm kiếm thơ, đến hai tập thơ này, người thơ chợt nhận ra: Thơ vốn ởtrong mình, thơ là thứ trầm hương trong mỗi con người, thứ trầm hương tỏa lên

từ chân ngã và rốt cuộc tìm thơ là tìm chính mình “Trầm tĩnh” đã trở thànhmột thứ minh triết của tuyết, thành phép ứng xử của những nhân cách cao khiết

mà Ý Nhi tìm thấy trong Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái,Platini, Olek Blokhin, Akhmatova, Pasternak hay Marina Xvetava và cả nhữngtên tuổi lừng danh cùng biết bao nhân cách vô danh và cả cái tôi với sự khẳngđịnh cái bản ngã Ý Nhi coi Dương Bích Liên là hiện thân của một nghệ sĩ đắcđạo:

Dương Bích Liên uống rượu

im lặng

và vẽ.

Đã vượt qua mối vướng bận đời thường

đã vượt qua mối vướng bận vinh quang

(Đắc đạo)

Ở hai tập thơ này, Ý Nhi cũng đã thể hiện khá rõ những quan niệm củamình về thơ nói riêng và về nghệ thuật nói chung qua những suy ngẫm vềnhững tác phẩm, về cuộc đời và nhân cách người nghệ sĩ Đắc đạo, đó là khingười nghệ sĩ trở thành chính mình và vượt qua những cái “đời thường” Khi đãtrở thành huyền nhân, “đến độ ấy, nhà thơ không phải loay hoay kiếm tìm vềchất thơ mà đắp nên những câu, những bài vặt vãnh của mình nữa” [52] Khôngchỉ là một nhà thơ, Ý Nhi còn là người đỡ đầu cho rất nhiều nhà thơ trẻ, và ÝNhi đã viết dành cho những người làm thơ trẻ những lời nhắn nhủ chân thành:

Mặc kệ cho người ta chen chúc mặc kệ cho người ta quay theo vũ đạo tân thời mặc kệ giấc mơ danh vọng của bọn háo danh Mặc kệ giấc mơ vàng của đám nhà giàu anh đã gạn đi giọt nước trong từ bùn bẩn, từ

đau thương, cùng quẫn.

Rồi ngày kia, có một câu thơ lan tỏa như sóng

quẫy cựa như sóng trắng xóa

và xanh biếc.

(Tặng một người làm thơ trẻ)

Quan điểm này có lẽ cũng không ra khỏi quỹ đạo của những điều Ý Nhitừng chia sẻ với bạn đọc rằng chỉ nên làm thơ khi có nhu cầu, và phục vụ thơchứ không phải sử dụng nó Với Ý Nhi, hành trình cuối cùng của nghệ thuậtcũng chính là hành trình tước bỏ những vướng bận để đạt tới sự giản dị Quanniệm đó của nhà thơ thể hiện khá rõ trong bài thơ bà viết tặng một nhà thơ đã

vào tuổi bảy mươi mà vẫn loay hoay “đi tìm câu thơ hiện đại/những chữ những

vần/ những trật tự mới tinh” mà không biết rằng những câu thơ hay nhất lại là

những câu thơ “vô cùng giản dị” Chính với quan niệm này, thơ Ý Nhi ngày

càng có đặc điểm nghiêng về cái “phi thơ” và bắt đầu đem lại cho người đọcmột cảm giác trơ trụi bởi chính sự “giản dị” đã hòa làm một trong thứ ngôn ngữ

đã định hình- ngôn ngữ triết luận duy lý với giọng điệu trầm tĩnh

Bước sang tập Vườn, tạng thơ Ý Nhi ngày càng thể hiện rõ đó là sự tĩnh

lặng, rất ít chữ và càng ít hơn những từ bóng bẩy Thực ra, hành trình thơ của ÝNhi cũng chính là hành trình của nội tâm nhà thơ Theo như ý kiến của Lê HồQuang thì đó là “hành trình tinh thần lặng lẽ mà quyết liệt nhằm tìm kiếm cáidiện mạo đích thực của bản ngã mà thực chất cũng là nhằm để tìm ra câu trả lời

về ý nghĩa và giá trị cuộc sống” [48] Tập Vườn là sự khắc họa toàn vẹn hơn

chân dung “ người đàn bà tìm về kết cục” Có thể nói, hành trình thơ Ý Nhi là

hành trình đi tìm sự bình yên thì ở Vườn là sự thể hiện tập trung sự khát khao

bình yên đó trong nhà thơ với mong ước “thơ mãi là lời nguyền cho nỗi yên

hàn” Vườn, tên gọi tập thơ này có lẽ là tên gọi ngắn nhất trong nhiều tập thơ

của Ý Nhi Dường như, nhà thơ muốn đạt đến một loại nghệ thuật mà nhữngnhà thơ phương Tây gọi là nghệ thuật của sự tiềm ẩn, chọn lựa thủ pháp đểngôn từ tạo ra hình ảnh và sự đa nghĩa Có thể nói, ở chặng đường này “phongcách thơ Ý Nhi đã dần đi vào ổn định Đằng sau những tìm tòi câu chữ, saunhững xa cách khó hiểu là những rung động của một tâm hồn đa cảm và trungthực được đẩy lên đến tận cùng” Đúng vậy, đọc thơ Ý Nhi, ta luôn bắt gặp

những tâm trạng rất thật của người phụ nữ sống và viết với những đam mê hết

lòng” [56] Vườn chính là sự hoàn thiện và khẳng định phong cách của Ý Nhi.

Ba mươi năm, tám tập thơ đã in, chọn lại trên 130 bài và trình làng cuốn

tuyển tập với tựa đề ngắn gọn Thơ, Ý Nhi đã trình diện công chúng bức chân

dung dường như đã định hình đến mức chỉ có một biến cố ghê gớm lắm mới có

thể làm biến đổi trong tương lai Thơ, cũng là tuyển tập cuối cùng Ý Nhi muốn

thay cho lời nói lời tạm biệt với thơ để chuyển sang một địa hạt mới

Chương 2:

PHONG CÁCH THƠ Ý NHI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

Hành trình thơ ca của Ý Nhi gắn liền với cuộc đời nhà thơ và nhu cầukhám phá, nhận thức, đánh giá cuộc sống trong chiều sâu bản chất Là cây búttừng được qua nhiều miền Tổ quốc Mỗi nơi Ý Nhi đặt chân tới cũng để lại đinhiều nơi và những gì Ý Nhi đem vào trong thơ cũng là những điều nhà thơthấy được và cảm được Thơ Ý Nhi rất phong phú với mảng đề tài viết về chiếntranh chống Mỹ, những miền quê, những con người trong cuộc chiến thần thánhcủa dân tộc đã làm nên trang sử hào hùng Và trở về với nhịp sống đời thườngkhi cuộc chiến đã lùi xa thì thơ Ý Nhi lại mang những trải nghiệm và khám phámới về hiện thực phong phú với một hồn thơ không khi nào nguôi trăn trở vàkhao khát đi tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời Chính vì vậy, đọc thơ Ý Nhi, chúng tathấy sự đa chiều của cuộc sống gắn liền với những dòng tâm tư khắc khoải, tráingược trở đi trở lại nhiều lần như một môtíp quen thuộc Đặc biệt, ở những tậpthơ cuối cùng thì chúng ta thấy rõ “cái tôi” hiện thân trong hình tượng “ngườiđàn bà tìm về kết cục” với cái nhìn độ lượng về quá khứ, rạch ròi vào hiện tại

và khắc khoải lo âu về tương lai

2.1 Cảm hứng về đất nước

Quê hương đất nước là một trong những đề tài muôn thuở trong thi ca mà ởthời đại nào cũng được ưu ái Có lẽ vì vậy mà số lượng thơ nhiều và có lắm bàiđặc sắc Mỗi nhà thơ bằng cảm quan nghệ thuật và tình cảm riêng dành cho quêhương đất nước lại góp vào thi đàn những cảm xúc và sáng tạo riêng Cũnggiống như các nhà thơ cùng thời, cảm hứng về quê hương đất nước trong thơ ÝNhi thể hiện một cái nhìn mang dấu ấn riêng của thi sĩ khi viết về cuộc chiếntranh chống Mỹ cứu nước, viết về những miền quê nơi nhà thơ đã qua

2.1.1 Cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước

Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1955-1975) là cuộc chiến tranh

vệ quốc ác liệt mang tính chất toàn dân Tính chất này cũng ảnh hưởng và chiphối quan trọng đến đặc trưng văn học giai đoạn này Văn học cách mạng cónhững tiêu chí sáng tác và đặc trưng thẩm mỹ tương đối thống nhất, phục vụcho kháng chiến Không nằm ngoài tinh thần chung đó, cùng với các nhà thơnhư Phạm Tiến Duật, Vũ Quần Phương, Dương Hương Ly, Thanh Thảo, HữuThỉnh, Bằng Việt, v.v; một số nhà thơ nữ như Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mỹ Dạ,Phan Thị Thanh Nhàn, thơ Ý Nhi cũng mang một cái nhìn đầy suy tư về chiếntranh

Đối tượng của thơ không phải là những mộng mị ảo tưởng hay ý tưởngnhư người ta nói, mà chính là cái hiện thực thiêng liêng Là một trong số nhữngnhà thơ nữ tiêu biểu thuộc lớp nhà thơ trưởng thành từ những năm ác liệt củacuộc kháng chiến chống Mỹ, được chứng kiến những cảnh chết chóc, đauthương và sự đổ vỡ do chiến tranh gây ra nhưng xuất phát từ góc độ công việc

và quan niệm khai thác hiện thực, Ý Nhi không trực tiếp nói nhiều đến tínhkhốc liệt của cuộc chiến tranh, không miêu tả trực tiếp những trận đánh Thơ ÝNhi dù vắng tiếng bom đạn, những thảm cảnh máu chảy đầu rơi do chiến tranhgây ra, những hiện thực được nói đến trong thơ mà cụ thể và nhiều nhất là sự đổ

vỡ cũng đủ sức ám ảnh người đọc Chiến tranh vốn là điều bất thường của cuộcsống Sự bất thường hiện hữu trong từng cảnh vật:

Những ngôi nhà cửa vỡ những cây cau cháy xém ngang thân

(Thành phố thân yêu)Người đọc như gặp lại hình ảnh “những cánh đồng quê chảy máu” trong thơ Nguyễn Đình Thi hay cảnh tượng đau xót do chiến tranh tàn phá trong thơ

Vũ Cao “Ngõ chùa cháy đỏ những thân cau” Cách thể hiện có phần giống với những cảm xúc của Phan Thị Thanh Nhàn trong bài Phép lạ của rừng:

Chúng tôi chỉ nhìn thấy rừng hoang cung đường dây là trọng điểm vạt rừng nào cũng đầy lửa xém thân cây nào cũng găm mảnh bom

Chiến tranh đã cướp đi những cái rất đỗi đời thường, cướp đi sự bình yên

nơi tổ ấm Nói như nhà thơ Xuân Quỳnh thì “Sau mỗi trận bom trở về không

nhận ra nơi mình ở” bởi cái còn lại sau những trận bom càn là rừng hoang, là

sắt, là đất, là lửa, là mớ hỗn độn trong một màu nhờ nhờ tang thương đến “xémthịt da” Từ bóng cây đến trái quả đều hằn lên những nỗi thương đau Thơ ÝNhi nhẹ nhàng hơn khi miêu tả hiện thực này nhưng lại không kém phần chuaxót bởi điều mà nhà thơ nhắc tới là quyền con người Ai sinh ra cũng có quyềnmưu cầu hạnh phúc Trẻ em như búp trên cành, có quyền được nâng niu

Nhưng chỉ vì chiến tranh mà ngay cả đến nơi trẻ thơ lẽ ra được thỏa thích nôđùa lại biến thành nơi trú ẩn để tránh sự tàn phá của đạn bom:

Những viên gạch hoa Nơi trẻ con đùa nghịch

bị nạy ra đào sâu một chiếc hầm tròn đất công viên bị xáo trộn lên đắp dài những chiếc hầm công cộng

Và chiến tranh, nó sẽ còn là nỗi ám ảnh đeo bám suốt miền ký ức của trẻ

thơ bởi “Các cháu đã lớn lên/Qua B52 qua bom đạn kẻ thù” (Thư cho em).

Viết về cái đời thường giữa chiến tranh ác liệt, đó cũng là cách mà Ý Nhiphản ánh hiện thực đầy thương tâm nhưng hết sức nhẹ nhàng Với cái nhìn tinh

tế, nhà thơ hòa vào dòng tâm sự của những người lính, với ước mơ về một cuộc

sống thường nhật bình yên cũng trở nên vô cùng lớn lao với những người chiến

sĩ hôm nay Sự khao khát về những khoảnh khắc bình yên luôn thường trựctrong tâm trí của họ Chỉ một lần thôi ngang qua thành phố trên đường hànhquân ra mặt trận, thành phố khổng lồ với những rối ren, náo động, một lần thôianh thấy những người, những cảnh hiện ra trước mặt nhưng đủ để cảm nhận vàlàm sống dậy những khát khao cháy bỏng:

Ôi cuộc sống thường nhật đã hiện ra đúng như thể bao lần anh mong mỏi nhưng đó là giấc mơ

đó là điều anh chưa thể tới chưa bao giờ anh có đủ thời gian.

(Người lính)Nhưng mong ước về cuộc sống bình yên, một giấc mơ sẽ còn rất xa vờikhông chỉ với những người lính bởi nhiệm vụ cao cả còn chờ anh phía trước.Nơi anh sắp tới là mặt trận, chẳng bình yên như thành phố kia, trước mắt anh là

“những lán che”, “những căn hầm”, “những tháng ngày đạn lửa”, không phải lànhững nhà cao, tàu điện leng keng với tiếng động cơ đang lao vun vút Cuộc

sống của anh sẽ là tháng ngày gian khổ trong “những cơn sốt rét vàng da”,

“trong cái đói giày vò”, cả sự mong manh khi đối mặt với cái chết trước làn

súng kẻ thù:

Sao tôi lại nhớ về câu thơ của anh

“Nước da mét xanh còn run cơn sốt

Trưa chang chang rẫy nắng rừng già”

sao tôi lại nhớ về câu thơ của anh

“Chúng tôi uống nước suối, ăn lương khô

Miếng đường nhỏ chia ba trên đỉnh dốc”.

(Thư mùa đông)

Nhưng chính những tháng ngày gian khổ ấy là lửa thử vàng, lọc lại những

gì trong sạch nhất của nhân phẩm con người Suy ngẫm về chiến tranh thì có lẽ

đó là một trong những điều khốc liệt nhất của cuộc sống mà ngay cả khi đã lùi

xa, nó vẫn đủ sức ám ảnh con người mọi thời đại, đặc biệt là những người đãtừng sống qua chiến tranh Và trong những nỗi nhớ của miền ký ức, Ý Nhi luôn

ám ảnh về những con đường bom đạn, nơi gắn liền với hình ảnh đồng đội lànhững cô gái thanh niên xung phong, những cô em “nón trắng” tỏa sáng giữarừng già, “áo xanh áo đỏ” nhấp nhô giữa hầm sâu:

Tôi vẫn nhớ đường không nguôi được ngày con đường có em

bụi bám dày trên mặt lá sim hoa thì nở nhỏ nhoi vòm cây lạ tiếng bom nổ trong chiều vàng nắng lóa xẻng đất dày, bàn tay em chai

nón ngụy trang, áo màu sẫm vá vai.

(Kỷ niệm về những cô thanh niên xung phong)

Và đặc biệt, trong tâm can của nhà thơ còn luôn hiện hữu một con đường

mà sau này nó trở đi trở lại như một hình tượng tiêu biểu trong thế giới nghệ

thuật của thơ Ý Nhi: “một con đường nhỏ như lửa cháy/hừng lên giữa những

tầng bom” (Nỗi nhớ con đường) Nó là minh chứng cho cuộc chiến tranh khốc

liệt mà dân tộc đã trải qua, gắn liền với những nước mắt, tủi hờn, với xươngmáu và sự hi sinh cao cả của biết bao người con anh hùng ra đi vì nghĩa lớn Đểrồi, trong nỗi mất mát ấy, nhà thơ lại cảm nhận tận đáy sâu nỗi đau của nhữngngười dân nơi hậu phương, những người đã phải gánh chịu những thiệt thòi vànhững nỗi đau không bao giờ có thể hàn gắn:

Những người đàn bà gánh trên vai hàng chục cái tang những trẻ sơ sinh chỉ một mình sống sót