Tư tưởng hồ chí minh về xây dựng con người mới và sự vận dụng của đảng cộng sản việt nam trong công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay

41]Suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh đã xây dựng được những thế hệ con người mới vừa có đức vừa có tài, vừa hồng vừa chuyên, làm nên những chiếnthắng thần kỳ trong sự nghiệp

Chương 2 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY 35

DỰNG CON NGƯỜI MỚI

2.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về con người và quá trình hình thành con 35

người mới2.2 Quan niệm của Hồ Chí Minh về tiêu chí con người mới và những biện 45

pháp cơ bản xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa

Chương 3 NHỮNG QUAN ĐIỂM CƠ BẢN CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM 71

TRONG VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG CON NGƯỜI MỚI THỜI KỲ ĐỔI MỚI ĐẤT NƯỚC

3.1 Quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về chiến lược xây dựng con 71

người mới trong công cuộc đổi mới đất nước theo tư tưởng Hồ ChíMinh

3.2 Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về phương hướng và những 82

biện pháp cơ bản thực hiện chiến lược xây dựng con người mới trongcông cuộc đổi mới đất nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại cho cách mạng Việt Nam một giá trị tinh thần

vô giá Đó là một hệ thống quan điểm toàn diện, nhất quán và sâu sắc về những vấn đề

cơ bản của cách mạng Việt nam, từ cách mạng dân tộc dân chủ tiến lên cách mạng xãhội chủ nghĩa, một cuộc cách mạng thuộc địa từ giải phóng dân tộc đến giải phóng giaicấp, giải phóng xã hội, giải phóng con người, tiến lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Tưtưởng Hồ Chí Minh có giá trị nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam dẫn đường cho mọithắng lợi của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta

Đánh giá về những di sản lý luận vô giá của Người, Văn kiện Đại hội đại biểutoàn quốc lần thứ IX của Đảng cộng sản Việt Nam khẳng định: Tư tưởng Hồ Chí Minh

là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạngViệt Nam, là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vàođiều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp củadân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại Đảng và nhân dân ta quyết tâm xây dựngđất nước Việt Nam theo con đường xã hội chủ nghĩa trên nền tảng chủ nghĩa Mác -Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Đây là sự tổng kết chính xác và là sự phát triển mớitrong tư duy lý luận của Đảng ta

Trong hệ thống lý luận cách mạng của Hồ Chí Minh, tư tưởng về xây dựng conngười mới chiếm một vị trí trung tâm, là chiều sâu nhất trong tư duy lý luận của Người,chứa đựng những giá trị khoa học vô cùng to lớn Điều cốt lõi nhất trong tư tưởng,trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh là lòng yêu nướcthương dân, thương yêu con người sâu sắc, đấu tranh không mệt mỏi vì con người, tất

cả do con người, sẵn sàng làm tất cả những gì có thể để bảo đảm tự do, hạnh phúc chocon người Đó là một nhân sinh quan, một triết lý nhân văn sâu sắc - là chủ nghĩa nhânđạo cộng sản, bởi trong tư duy hành động của Người luôn luôn xác định: lấythực tiễn làđiểm xuất phát, lấy giải phóng và phát triển con người là mục tiêu, đó là quan điểmluôn luôn đề cao vai trò của con người, con người là vốn quý nhất, là nhân tố quyết

định thành công của các mạng, con người luôn được nhìn nhận với tư cách vừa là mụctiêu, vừa là động lực của sự nghiệp cách mạng Trước khi từ biệt thế giới này, Ngườicòn căn dặn Đảng và Nhà nước ta phải luôn luôn ghi nhớ điều “Đầu tiên là công việcđối với con người” [2, tr 41]

Suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh đã xây dựng được những thế

hệ con người mới vừa có đức vừa có tài, vừa hồng vừa chuyên, làm nên những chiếnthắng thần kỳ trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc và conngười, giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước, cả nước đã bước vào thời kỳ quá độlên chủ nghĩa xã hội và đang giành được những thắng lợi rực rỡ

Bối cảnh quốc tế hiện nay đang trải qua những biến đổi nhanh chóng và sâu sắc

Sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đã tạo ra sự biếnđổi về chất trong lực lượng sản xuất, đưa nhân loại từng bước quá độ sang một trình độvăn minh mới - văn minh trí tuệ, mở ra một thời đại kinh tế tri thức và xã hội thông tintoàn cầu Vấn đề con người và xây dựng chiến lược con người, phát triển con người,phát triển nguồn nhân lực, phát huy nhân tố con người trong quá trình phát triển kinh tế

- xã hội đã trở thành vấn đề bức thiết đối với sự phát triển của mỗi một quốc gia, dân tộc

ở Việt Nam, ngay từ khi bắt đầu tiến hành công cuộc đổi mới đất nước, Đảngcộng sản Việt Nam đã xác định “con người là vốn quý nhất, chăm lo hạnh phúc cho conngười là mục tiêu phấn đấu cao nhất của chế độ ta”, con người trong quá trình phát triểnkinh tế - xã hội được Đảng ta xác định vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự nghiệp đổimới đất nước theo hướng đẩy mạnh cộng nghiệp hóa, hiện đại hóa Đảng ta chỉ rõ “Lấy việcphát huy nguồn lực con người làm yếu tố cơ bản cho sự phát triển nhanh và bền vững”, nângcao dân trí, bồi dưỡng và phát huy nguồn lực to lớn của con người Việt Nam là nhân tốquyết định thắng lợi của công cuộc đổi mới đất nước

Để bảo đảm sự nghiệp đổi mới thành công, Đảng ta tiếp tục khẳng định nghiêncứu, quán triệt sâu sắc và phổ biến rộng rãi tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và tưtưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới nói riêng, vận dụng những tư tưởng, lýluận đó một cách sáng tạo vào thực hiện chiến lược xây dựng con người mới Việt Namnhằm đáp ứng được yêu cầu của sự phát triển đất nước

Trong điều kiện như vậy, việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựngcon người mới không chỉ thuần tuý là hệ thống những di sản giá trị lý luận quý báu, màđiều quan trọng không kém là làm rõ những quan điểm vận dụng và phát triển những lýluận đó của Đảng cộng sản Việt Nam trong chiến lược xây dựng con người mới ở nước

ta hiện nay Do đó, việc nghiên cứu “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người

mới và vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay” vẫn rất cần thiết, có ý nghĩa quan trọng cả về phương diện lý luận lẫn

phương diện thực tiễn, vừa có ý nghĩa trước mắt vừa có ý nghĩa lâu dài của cách mạng

Việt Nam

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu Tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, tư tưởng Hồ Chí Minh về xâydựng con người mới nói riêng đã được Đảng, Nhà nước ta và các nhà khoa học quantâm nghiên cứu

Ngay từ sau cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, khai sinh ra nước ViệtNam dân chủ cộng hòa, xuất phát từ lòng kính yêu đối với lãnh tụ và nhu cầu học tậprèn luyện theo tấm gương Bác Hồ vĩ đại, đã có nhiều nhà nghiên cứu viết về cuộc đời,

sự nghiệp, tư tưởng, đạo đức, tác phong Hồ Chí Minh Tuy nhiên, những nghiên cứunày chưa mang tính hệ thống, toàn diện và chuyên sâu, chưa phản ánh được hết nộidung, hệ thống tư tưởng Hồ chí Minh

Từ năm 1991 đến nay, đã có nhiều chương trình khoa học, đề tài nghiên cứu tưtưởng Hồ Chí Minh trên các lĩnh vực được triển khai thực hiện sâu rộng, nhiều chươngtrình đã được công bố Đặc biệt, trong các chương trình khoa học công nghệ cấp Nhànước ( giai đoạn 1991 - 1995) có chương trình KX.02 về tư tưởng Hồ Chí Minh với 13

đề tài, và các đề tài này đều đã được nghiệm thu, tạo nhiều thuận lợi cho việc giảngdạy, học tập tư tưởng Hồ Chí Minh Và trong các chương trình khoa học xã hội 1996 -

2000, tư tưởng Hồ Chí Minh tiếp tục được đẩy mạnh nghiên cứu Các kết quả nghiêncứu đã góp phần làm rõ hơn về:

- Khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh

- Nguồn gốc và quá trình hình thành, phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh

- Những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh

- Sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh của Đảng và Nhà nước ta qua quá trình phát triển của cách mạng Việt Nam

Trên thế giới cũng xuất hiện những chuyên gia nghiên cứu về Hồ Chí Minh Đó

là các trường hợp P Đờvile (Pháp), Cabêlép (Nga), Hoàng Tranh (Trung quốc), Sigo(Nhật bản) các chuyên gia nghiên cứu đã đánh giá rất cao tài năng, đức độ và nhữngđóng góp to lớn của Hồ Chí Minh đối với phong trào cách mạng thế giới với tư cách làngười anh hùng giải phóng dân tộc, là danh nhân văn hóa thế giới

Như vậy, với các kết quả nghiên cứu trong thời gian qua, đã góp phần tư vấncho công tác tư tưởng, lý luận của Đảng và Nhà nước ta, đồng thời được đưa vào giáotrình Quốc gia về tư tưởng Hồ Chí Minh (năm 2003) Sau Đại hội đại biểu toàn quốclần thứ VII, Bộ chính trị đã quyết định đưa tư tưởng Hồ Chí Minh thành một môn họctrong hệ thống các môn học Mác - LêNin Hiện nay, môn học này đã được triển khairất tích cực và hiệu quả tại các trường Đại học và Cao đẳng ở Việt Nam

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đượcthông qua tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Đảng cộng sản Việt Nam khẳngđịnh: “Đảng lấy chủ nghĩa Mác - LêNin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tưtưởng, kim chỉ nam cho hành động” [18, tr.21] của Đảng và của dân tộc Đó là sự tổngkết của Đảng, vạch rõ nguồn gốc sâu xa mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam đóchính là nguồn lực con người Việt Nam, đồng thời chỉ rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của

sự nghiệp xây dựng đất nước trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội Thì việc triểnkhai, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí minh nói chung và tư tưởng Hồ Chí Minh về xâydựng con người mới nói riêng ngày càng được đẩy mạnh cả về quy mô tổ chức và chấtlượng hiệu quả

Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và xây dựng con người mới, đã

có khá nhiều công trình khoa học có giá trị nghiên cứu sâu sắc đã được công bố, tiêubiểu là các công trình của các tác giả:

- Tác giả Lê Sĩ Thắng (1996) (chủ biên) trong cuốn sách “Tư tưởng Hồ Chí

Minh về con người và chính sách xã hội”, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà nội, đã đi sâu

phân tích quan niệm của Hồ Chí Minh về con người, chỉ rõ con người trong tư tưởng

Hồ Chí Minh không phải là con người trừu tượng mà là con người lịch sử - cụ thể, tồntại và chịu ảnh hưởng trong nhiều mối quan hệ, trên cơ sở đó tác giả đã đưa ra nhữngđịnh hướng cho việc chăm sóc, phát triển con người trong giai đoạn hiện nay

- Đại tướng Võ Nguyên Giáp với bài “Chủ tịch Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây

dựng con người mới” trong cuốn “Những bài viết và nói chọn lọc thời kỳ đổi mới”, Nxb

Chính trị Quốc gia, Nxb Quân đội nhân dân, Hà nội 2001 đã khái quát những quan niệm của

Hồ Chí Minh về con người trên các phương diện cá nhân và cộng đồng, về vai trò của conngười với tư cách vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự nghiệp cách mạng, về tư tưởng

“trồng người”, bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau, về biện pháp xây dựng con ngườiphải thông qua giáo dục và đào tạo Tác giả khẳng định tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh

về con người và sự nghiệp xây dựng con người là di sản quý báu đối với công cuộc đổi mớicủa Đảng, là cơ sở lý luận giúp cho Đảng ta xây dựng chiến lược xây dựng con người tronggiai đoạn cách mạng mới

- Tác giả Thành Duy (1996) trong cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức”,

Nxb Chính trị Quốc gia, Hà nội, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà nội, đã chỉ ra giá trị to lớn của

tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh đối với việc giáo dục đạo đức cho con người trong chế độ xãhội mới, đồng thời nhấn mạnh quan điểm của Đảng xác định tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh

là nền tảng đạo đức của toàn đảng, toàn dân và toàn quân ta, việc giáo dục rèn luyện đạo đứctheo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh là một nhiệm vụ cấp thiết trong giai đoạn hiện nay

Và trong cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng con người Việt

nam phát triển toàn diện” , Nxb Chính trị Quốc gia, Hà nội 2001, tác giả Thành Duy đã

đề cập tới những quan điểm cơ bản về mối quan hệ giữa văn hóa với việc xây dựng conngười phát triển toàn diện, phân tích khái quát tư tưởng Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò

và ý nghĩa của giáo dục đối với việc đào tạo con người qua đó khẳng định giá trị tưtưởng Hồ Chí Minh trong xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa đến nay vẫn cònnguyên giá trị, đặc biệt là trong việc xây dựng con người mới đáp ứng được nhu cầucủa sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam

- Hoàng Trang - Phạm Ngọc Anh (2008) (đồng chủ biên) trong Cuốn “Tư

tưởng nhân văn Hồ Chí Minh với việc giáo dục đội ngũ cán bộ, đảng viên hiện nay” Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội , các tác giả đã khẳng định tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minhkhông chỉ biểu hiện ở tình thương yêu con người, mà còn biểu hiện ở việc chăm lo, bồidưỡng, sử dụng, phát huy sức mạnh của con người, của nhân dân để giải phóng con người,mang lại hạnh phúc cho con người; tư tưởng xây dựng con người, giải phóng con người,mang lại hạnh phúc cho con người là bộ phận quan trọng trong tư tưởng Hồ Chí Minh; đểxây dựng chủ nghĩa xã hội cần có con người xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là xây dựng đội ngũcán bộ tốt, vì cán bộ là gốc của mọi công việc, công việc thành công hay thất bại là do cán

bộ tốt hay kém, do đó huấn luyện và bồi dưỡng cán bộ là công việc rất quan trọng, đặc biệt

là trong sự nghiệp xây dựng đất nước thì việc giáo dục tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh chođội ngũ cán bộ, đảng viên và nhân dân là nhiệm vụ quan trọng trong công tác chính trị, tưtưởng của Đảng

Ngoài ra, còn có một số bài viết tiêu biểu đăng trên các báo, tạp chí với nhiềucách tiếp cận khác nhau, đã luận giải giá trị, ý nghĩa chỉ đạo của tư tưởng Hồ Chí Minh

về con người và xây dựng con người mới đối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội

ở Việt Nam hiện nay như:

- Tác giả Đặng Xuân Kỳ trong bài “Quan điểm Hồ Chí Minh về con người và

bản chất con người”, Tạp chí Triết học, số 10, 2002, đã phân tích và nhấn mạnh con người

trong tư tưởng Hồ Chí Minh được đặt trong mối quan hệ ba chiều: quan hệ với một cộngđồng, trong đó mỗi con người là một thành viên; quan hệ với xã hội, trong đó con ngườiđược làm chủ hay bị áp bức; quan hệ với tự nhiên trong đó con người không tách rời tựnhiên, qua đó làm rõ vai trò của con người trong tư tưởng Hồ Chí Minh đối với quá trìnhphát triển của cách mạng Việt Nam

- Với bài “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau” trong “Di chúc” của Chủ

tịch Hồ Chí Minh” của tác giả Lê Thúy Hạnh đăng trên tạp chí Triết học số 10 năm 2009, đã

khẳng định trong Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh vấn đề bồi dưỡng thế hệ cách mạngcho đời sau là một công việc quan trọng và cần thiết, từ đó tác giả đưa ra và luận giải quanđiểm của Hồ Chí Minh về mục đích, tầm quan trọng, về ý nghĩa lớn lao

và về những biện pháp cụ thể của công việc to lớn này nhằm xây dựng được thế hệ cách mạng vừa hồng vừa chuyên, xứng đáng là chủ nhân tương lai của đất nước.

- Tác giả Nguyễn Thế Nghĩa với bài viết “Di chúc Hồ Chí Minh và con đường

đổi mới ở Việt Nam hôm nay” đăng trên tạp chí Triết học số 11 năm 2009, đã khẳng định tư

tưởng Hồ Chí Minh soi sáng con đường cách mạng Việt Nam, đặc biệt trong công cuộc đổimới ở nước ta hiện nay Tác giả đã chỉ ra và luận giải vai trò định hướng của tư tưởng HồChí Minh về xây dựng Đảng, về đoàn kết dân tộc, về rèn luyện đạo đức cách mạng, đào tạothế hệ trẻ trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam

- Trong bài “Quan điểm dân sinh và triết lí nhân sinh Hồ Chí Minh” của tác giả

Đặng Hữu Toàn đăng trên tạp chí Triết học số 3 năm 2009, đã luận giải và khẳng định điềucốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh là quan điểm vì con người và giải phóng con người -quan điểm dân sinh thấm đượm chủ nghĩa nhân đạo cao cả và tư tưởng nhân văn sâu sắc, làtriết lí nhân sinh hành động lấy thực tiễn cuộc sống làm điểm xuất phát, lấy giải phóng vàphát triển con người làm mục tiêu Tác giả khẳng định với Hồ Chí Minh, xây dựng chủnghĩa xã hội không chỉ gắn liền với độc lập dân tộc mà còn là con đường, phương thức đểgiữ vững độc lập dân tộc nhằm tạo điều kiện để con người phát triển toàn diện

- Trong bài “Nghĩ về mùa xuân và tuổi trẻ trong di sản tư tưởng Hồ Chí Minh”

của tác giả Đỗ Huy đăng trên Tạp chí Triết học số 3 năm 2010, tác giả đã chỉ ra và phân tích

tư tưởng Hồ Chí Minh về việc xã hội cần phải có chiến lược chăm sóc, bồi dưỡng và tạođiều kiện cho thế hệ trẻ hoàn thành tốt nhiệm vụ mà lịch sử giao phó, xứng đáng là nhữngchủ nhân tương lai của đất nước Đồng thời, tác giả cũng chỉ ra rằng theo tư tưởng Hồ ChíMinh, bản thân thanh niên, thế hệ trẻ cũng phải tự biết tu dưỡng rèn luyện về đạo đức, vềtrình độ khoa học, về khả năng thẩm mỹ để sẵn sàng đáp ứng yêu cầu của sự phát triển đấtnước

Như vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới đã được nghiêncứu từ nhiều góc độ, phương diện khác nhau với những nội dung cụ thể Tuy nhiên,theo chúng tôi, việc nghiên cứu một cách có hệ thống lý luận, tư tưởng của Người về

9

vấn đề xây dựng con người mới vẫn rất cần thiết, đặc biệt là việc làm rõ những quanđiểm vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng con người mới theo tưtưởng Hồ Chí Minh nhằm xây con người mới phát triển toàn diện đáp ứng được nhiệm

vụ của công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước hiện nay, vẫn mang tính thời sự sâu sắc,cấp thiết về mặt lý luận và thực tiễn, vừa có ý nghĩa trước mắt, vừa có ý nghĩa lâu dài

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

- Mục đích:

Hệ thống hóa, luận giải những quan điểm trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xâydựng con người mới và những quan điểm vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam đểthực hiện chiến lược xây dựng con người mới trong công cuộc đổi mới ở nước ta hiệnnay

- Nhiệm vụ:

Trình bày và luận giải những cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về xâydựng con người mới

Hệ thống hóa và luận giải những nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh

về xây dựng con người mới

Luận giải những quan điểm kế thừa và vận dụng sáng tạo của Đảng Cộng sảnViệt Nam về xây dựng con người mới theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong công cuộc đổimới đất nước

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

đề con người và xây dựng con người mới

- Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yếu sử dụng phương pháp phương pháp lôgic và lịch sử Đồngthời sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp trừu tượng hóa và kháiquát hóa, phương pháp hệ thống hoá

5 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu:

Nghiên cứu Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới và những quanđiểm vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh của Đảng cộng sản Việt Nam về xây dựng conngười mới trong công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay

- Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu có hệ thống những cơ sở hình thành quan điểm, tư tưởng Hồ ChíMinh về xây dựng con người mới, hệ thống hóa và luận giải những quan niệm về conngười và quá trình hình thành con người mới, về những tiêu chí và những biện pháp cơbản xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa trong tư tưởng Hồ Chí Minh Trên cơ sở

đó, luận giải những quan điểm vận dụng của Đảng cộng sản Việt Nam về chiến lược,phương hướng và những biện pháp xây dựng con người mới hiện nay theo tư tưởng HồChí Minh trong công cuộc đổi mới đất nước

6 Những đóng góp của luận văn

- Làm rõ cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới

- Hệ thống hoá và luận giải những nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh

về xây dựng con người mới

- Luận giải những quan điểm kế thừa, vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh

về xây dựng con người mới của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xác định chiến lược,phương hướng và những biện pháp cơ bản xây dựng con người mới thời kỳ đổi mới ở nước

ta hiện nay

7 Ý nghĩa của luận văn

Với những kết quả đạt được, luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu thamkhảo trong việc học tập tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới ở cáctrường Cao đẳng và Đại học của nước ta Đồng thời, luận văn có giá trị làm tài liệu

tham khảo, phục vụ cho các nhà quản lý hoạch định chính sách xây dựng bồi dưỡng vàphát triển con người.

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3chương 6 tiết

Chương 1

CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG CON NGƯỜI MỚI

1.1 Cơ sở thực tiễn

1.1.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội thế giới

Theo học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác, lịch sử phát triểncủa xã hội loài người là lịch sử vận động, phát triển, thay thế lẫn nhau giữa các hìnhthái kinh tế - xã hội từ thấp đến cao Sự vận động và phát triển của các hình thái kinh tế

- xã hội là do sự tác động qua lại lẫn nhau một cách biện chứng giữa lực lượng sản xuất

và quan hệ sản xuất, giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng Và như vậy, xét chođến cùng, lịch sử phát triển của xã hội loài người phải thông qua hoạt động có ý thức,

có mục đích của con người Quá trình phát triển của lịch sử loài người đã chứng minhrằng sự thay thế một hình thái kinh tế - xã hội này bằng một hình thái kinh tế - xã hộimới cao hơn và tiến bộ hơn, chính là do xuất hiện một lực lượng mới, một giai cấpmới, đại diện cho một phương thức sản xuất mới ngay trong lòng hình thái kinh tế - xãhội đó, và nó đòi hỏi phải có quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ pháttriển của nó bằng các cuộc cách mạng xã hội

Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản phát triển từ chủ nghĩa tư bản

tự do cạnh tranh lên chủ nghĩa tư bản độc quyền - chủ nghĩa đế quốc Thông qua chiếntranh xâm lược các nước nhược tiểu, và biến các nước này thành thuộc địa, các nước

đế quốc chủ nghĩa hầu như đã phân chia xong thị trường thế giới Những mâu thuẫnlớn của thời đại ngày càng gay gắt: mâu thuẫn giữa giai cấp vô sản với giai cấp tư sản ởcác nước đế quốc; mâu thuẫn giữa các dân tộc thuộc địa với chủ nghĩa thực dân; mâuthuẫn giữa nhân dân lao động mà chủ yếu là giai cấp nông dân với giai cấp địa chủphong kiến, trước hết là triều đình phong kiến ở các nước thuộc địa phương Đông; mâuthuẫn giữa giai cấp công nhân ở các nước thuộc địa với giai cấp tư sản bản xứ và giaicấp tư sản thực dân; mâu thuẫn giữa các nước đế quốc với nhau v.v Những mâu thuẫn

đó ngày càng gay gắt, đòi hỏi phải được giải quyết bằng những cuộc cách mạng đấutranh giải phóng giai cấp, đấu tranh giải phóng dân tộc xóa bỏ ách áp bức, nô dịch,

Trong bối cảnh thế giới phức tạp đó, cuộc cách mạng tháng mười Nga vĩ đạinăm 1917 dưới sự lãnh đạo của Đảng Bônsêvích và LêNin nổ ra và giành được thắnglợi, đã mở ra một thời đại mới đó là thời đại đấu tranh giải phóng giai cấp, giải phóngdân tộc, giải phóng nhân loại, giải phóng con người Thời đại mới sản sinh ra nhữngcon người mới, chính quần chúng nhân dân lao động đông đảo, khi đã được giác ngộmục tiêu lý tưởng của cách mạng, đã làm nên những thắng lợi vĩ đại, xóa bỏ mọi ách

áp bức, bóc lột, đòi lại những quyền lợi và giá trị đích thực của con người, đồng thời,trong quá trình đấu tranh đó cũng tự xây dựng mình thành những con người mới củathời đại

Thắng lợi của cách mạng tháng mười Nga đã chỉ ra rằng: ở những năm đầu củathế kỷ XX, chỉ có những phong trào cách mạng nào, xác định được mục tiêu giải quyếtđồng thời những mâu thuẫn lớn của thời đại và ở nước mình thì mới có thể đi đếnthắng lợi Một cuộc cách mạng như vậy chỉ có thể do giai cấp công nhân - giai cấp đạidiện cho con người mới của thời đại và Đảng cộng sản ở nước đó đứng ra lãnh đạo và

tổ chức dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - LêNin thì mới đánh đổ được sự áp bức, bóclột và nô dịch của chủ nghĩa tư bản Cách mạng tháng mười Nga đã vạch ra con đườngcách mạng đúng đắn cho phong trào cách mạng thế giới, đó là độc lập dân tộc phải gắnliền với chủ nghĩa xã hội

Con người sáng tạo ra lịch sử của mình, nhưng đồng thời cũng chính là sảnphẩm của lịch sử Thắng lợi của cách mạng tháng mười Nga đã tạo ra một mẫu ngườihoàn toàn mới Từ sau cách mạng tháng mười Nga, những thành tựu xuất sắc về xâydựng cơ sở vật chất và tinh thần, về phát triển khoa học - kỹ thuật ở các nước xã hộichủ nghĩa, đã làm cho đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân ngày càng tốt đẹphơn khi sống dưới ách thống trị của các giai cấp bóc lột, tạo điều kiện hình thành vàphát triển những con người mới, những con người đại diện cho phương thức sản xuất

xã hội chủ nghĩa, có đầy đủ những năng lực để làm chủ tự nhiên, làm chủ xã hội và làmchủ chính bản thân mình trong công cuộc xây dựng một xã hội không có tình trạng ápbức, bóc lột, một xã hội mà “trong đó sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiệncho sự phát triển tự do của tất cả mọi người” [55, tr.628]

Sự xuất hiện những con người mới của thời đại mới, đã tạo những cơ sở thựctiễn rất quan trọng cho Hồ Chí Minh học tập, vận dụng xây dựng con người mới ViệtNam phù hợp với đặc điểm, điều kiện và hoàn cảnh cách mạng Việt Nam, đáp ứngđược yêu cầu của sự nghiệp cách mạng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.

1.1.2 Bối cảnh lịch sử - xã hội Việt Nam

Từ giữa thế kỷ XIX trở về trước, xã hội Việt Nam là một xã hội phong kiến, vớinền kinh tế nông nghiệp nhỏ và lạc hậu Trong điều kiện đất không rộng, người khôngđông, lịch sử Việt Nam là lịch sử chiến đấu và chiến thắng oanh liệt các thế lực ngoạixâm Từ thời Hai Bà Trưng, Bà Triệu, đến thời Quang Trung, dân tộc ta đã đánh bạimọi kẻ thù xâm lược lớn mạnh hơn mình gấp bội lần Điều đó chứng tỏ con người ViệtNam truyền thống là con người anh hùng có lòng yêu nước nồng nàn, tinh thần dũngcảm, sức mạnh quật cường và ý chí quyết chiến, quyết thắng chống kẻ thù và tinh thầnlao động sáng tạo để xây dựng cuộc sống của cộng đồng Trong công cuộc dựng nước

và giữ nước đã tạo nên con người Việt Nam có tinh thần đoàn kết, tình thương yêuđùm bọc lẫn nhau trong những lúc nguy nan, đặc biệt là trong thử thách ác liệt củanhững cuộc chiến tranh chống quân xâm lược Tinh thần đoàn kết và sự đùm bọc nàylại càng được nhấn mạnh, được nâng lên thành lý luận sắc bén khi nhân dân ta phảiđứng trước một kẻ thù lớn mạnh hơn gấp nhiều lần và phải tiến hành chiến đấu trường

kỳ gian khổ

Như vậy, trong trường kỳ lịch sử, dân tộc ta đã có những con người anh hùngxuất hiện với hai giá trị cơ bản là anh dũng trong chiến đấu và thông minh sáng tạotrong lao động sản xuất để tồn tại trên mảnh đất luôn luôn bị giặc ngoại xâm và thiêntai đe dọa, hình ảnh về con người anh hùng, con người lý tưởng thường gắn liền vớinhững chiến công đánh giặc giữ nước, với công cuộc giải phóng dân tộc

Trong các triều đại phong kiến Việt Nam, vấn đề đạo làm người trong quanniệm của giai cấp thống trị đã được hệ thống hóa và có cơ sở lý luận nhằm phục vụ choviệc xây dựng và duy trì chế độ phong kiến Nó là một bộ phận không thể tách rời của

ý thức hệ phong kiến Theo quan điểm của giai cấp thống trị phong kiến thì trong phẩmchất của con người, phải lấy đạo trung hiếu làm đầu, lấy lễ để ràng buộc bản thân Và ở

mỗi con người, việc tu thân theo những quy tắc đó là tiêu chuẩn số một của cuộc đời.Con người phải coi tiêu chuẩn ấy là nền tảng cho mọi hoạt động xã hội, kể cả hoạtđộng chính trị Các triều đại phong kiến ở Việt Nam coi việc xây dựng con người theonhững tiêu chuẩn đó, thành một hoạt động có chủ trương cụ thể, có tổ chức chặt chẽcủa triều đình Những con người được xây dựng theo những khuôn mẫu đó ngày càngxuất hiện đông đảo trong đời sống kinh tế - xã hội phong kiến thông qua các kì thituyển Nhưng với quan niệm về xây dựng con người theo khuôn mẫu như vậy, mụcđích là chỉ nhằm duy trì trật tự của chế độ phong kiến và củng cố quyền uy tối thượngcủa nhà vua, hay nói một cách khác là nó chỉ phù hợp với lợi ích của giai cấp thống trị.

Do đó, về cơ bản, nó đối lập với lợi ích của đông đảo quần chúng nhân dân bị bóc lột

Nó không hề đề cao đến giá trị lao động của con người, mà chỉ đề cao đạo tu thân, trịnước, đề cao việc học hành thi đỗ để làm quan, để phục vụ cho triều đình phong kiến

Nó coi thường những tri thức cụ thể về sinh hoạt kinh tế và tri thức khoa học tự nhiên

Vì vậy, những con người được xây dựng đào tạo ra theo khuôn mẫu ấy, không nhữngtrở thành vật chướng ngại cho sự phát triển kinh tế - xã hội của nước ta thời kỳ phongkiến, mà tàn dư của nó còn ảnh hưởng xấu đến công cuộc đổi mới hiện nay

Đến nửa cuối thế kỷ XIX, sau khi lật đổ triều đại Tây Sơn, triều đình nhàNguyễn đã thi hành một chính sách đối nội, đối ngoại bảo thủ, phản động: trong nướcthì tăng cường đàn áp các cuộc khởi nghĩa của nông dân, bóc lột nhân dân thậm tệ, làmđời sống của quần chúng nhân dân lao động ngày càng cùng cực, đối với bên ngoài thìthực hiện chính sách bế quan tỏa cảng, đóng cửa, khép kín

Về vấn đề con người triều đình nhà Nguyễn vẫn chủ trương xây dựng con ngườitheo khuôn mẫu cũ đã lỗi thời, nên đã không mở ra được khả năng cho con người ViệtNam có cơ hội tiếp xúc và bắt nhịp được với sự phát triển của thời đại Không kết hợpđược sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, vì vậy, đã không phát huy được nhữngthế mạnh truyền thống của dân tộc, không tạo ra được tiềm lực vật chất và tinh thần đủsức bảo vệ Tổ quốc trước sự de dọa xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây.Điều đó đã phải trả một cái giá quá đắt cho vận mệnh của cả một quốc gia, dân tộc Khithực dân Pháp dùng vũ lực xâm lược nước ta, thì đạo làm người phong kiến vẫn được

triều đình nhà Nguyễn duy trì và bảo vệ một cách ngoan cố Nhà vua và quần thần vẫnlấy đạo làm người ấy để giáo dục và làm khuôn mẫu thước đo phẩm chất cho conngười, mà không biết rằng đạo làm người ấy đã hết sức lạc hậu và phản động khôngcòn phù hợp với thời đại mới, cho nên sản phẩm của nó chỉ là sự hèn nhát và mu muộicủa giai cấp thống trị trong tình huống phải đối phó với sự tấn công của kẻ thù Cònnhững chiến sỹ đại biểu cho tinh thần chiến đấu anh dũng, bất khuất của dân tộc ta lúcbấy giờ, thì hành động chiến đấu chống sự quân xâm lược cũng chỉ do sự thúc đẩy củanhững giá trị truyền thống của con người Việt Nam anh hùng.

Phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam chống lại sự

đô hộ, bóc lột dã man của thực dân Pháp liên tiếp nổ ra mạnh mẽ nhưng lần lượt đềuthất bại và bị kẻ thù đàn áp dã man Thất bại của phong trào Cần Vương chứng tỏ ngọn

cờ phong kiến đã lỗi thời, chế độ phong kiến đã suy tàn không còn đủ sức để tập hợplực lượng dân tộc ý thức hệ phong kiến đã hoàn toàn phá sản và hết vai trò lịch sử

Điều này khẳng định: “việc chúng ta mất nước vào cuối thế kỷ XIX không phải

là một định mệnh lịch sử Dân tộc Việt Nam, trong quá khứ đã từng đọ sức với những

kẻ thù hùng mạnh hơn mình gấp bội mà vẫn chiến thắng oanh liệt Tri thức đánh giặc,giữ nước vốn là một trong những đỉnh cao của trí tuệ Việt Nam Chủ nghĩa yêu nước làsức mạnh thần kỳ của nhân dân Việt Nam Nếu những người cầm quyền sáng suốt, biếtnhìn xa trông rộng, trong dựa vào nhân dân, ngoài cải thiện bang giao, chuẩn bị thựclực, quyết tâm lãnh đạo nhân dân kháng chiến, bảo vệ đất nước thì mười nghìn quanPháp lúc bấy giờ không phải là một lực lượng bất khả chiến thắng” [46, tr 22]

Sau khi hoàn thành sự xâm lược nước ta bằng vũ lực, thực dân Pháp đã thâmnhập nền kinh tế tư bản chủ nghĩa vào xã hội phong kiến Việt Nam Cơ cấu kinh tế vàquan hệ giai cấp xã hội, do đó có những thay đổi rõ rệt Xã hội Việt Nam cũng tồn tạihầu hết các mâu thuẫn lớn của thời đại, trong đó nổi bật lên mâu thuẫn giữa một bên làtoàn thể dân tộc Việt Nam với một bên là chủ nghĩa thực dân đế quốc xâm lược vàphong kiến tay sai

Vấn đề dân tộc và giải phóng dân tộc ở Việt nam đã trở thành một vấn đề cótính chất sống còn đối với vận mệnh dân tộc và sự phát triển của đất nước Đánh đuổi

thực dân Pháp, khôi phục chủ quyền quốc gia, đó là điều nung nấu nhất, biểu hiệnthành lý tưởng và đạo đức cao cả nhất của con người Việt Nam.

Đầu thế kỷ XX, phong trào dân chủ tư sản nổi lên ở châu á, nổi bật là ở TrungQuốc, Nhật Bản với các cuộc vận động dân tộc dân chủ tư sản Khuynh hướng này ảnhhưởng đến phong trào yêu nước Việt Nam Các tầng lớp sỹ phu yêu nước thời kì này

đã nhận thấy sự lỗi thời và phá sản triệt để của đạo làm người phong kiến là đã khôngthể tổ chức, động viên được nhân dân trong cuộc chiến đấu mới, nhằm lật đổ ách thốngtrị của thực dân Pháp, giành lại độc lập tự do cho dân tộc Đến đây, đòi hỏi phải có sựthay thế quan niệm đạo làm người phong kiến cổ hủ bằng một quan niệm mới về conngười mới

Xây dựng con người mới trong quan niệm của các sĩ phu yêu nước thời kì này lànhững con người có lòng yêu nước, căm thù giặc sâu sắc, có tinh thần chiến đấu hysinh cho sự nghiệp cứu nước

Phan Bội Châu, nhà cách mạng tiêu biểu của thế hệ con người mới đương thời,

đã làm sống dậy ở những con người mới ấy truyền thống yêu nước cao đẹp của conngười Việt Nam anh hùng Đối với ông, tiêu chuẩn để bình xét con người trong lịch sửchính là lòng yêu nước, và những chiến công trong sự nghiệp cứu nước, xây dựng mộtchế độ xã hội duy tân đảm bảo cho nước nhà giàu mạnh và văn minh với tất cả cácngành văn hóa, giáo dục, cũng như công, nông, thương nghiệp đều phát triển Và đâycũng là những yêu cầu cho việc xây dựng con người mới thời kì này

Phan Chu Trinh, một sỹ phu yêu nước thì đề cao những nguyên tắc tự do, bnhđẳng, dân quyền của con người Theo các sỹ phu của nước ta hồi bấy giờ thì con ngườimới không chỉ có những phẩm chất chính trị mà còn phải có những tri thức về kinh tế,khoa học kỹ thuật, có tầm mắt nhìn xa trông rộng, phải có một trình độ tân học vànhững đức tính cần thiết cho công cuộc xây dựng đất nước, làm cho dân giàu nướcmạnh

Quan niệm về con người mới này, chính là sản phẩm của phong trào yêu nướcchống Pháp của nhân dân ta trong suốt những năm đầu thế kỷ XX ở đây, việc giảiphóng con người gắn liền với việc giải phóng dân tộc Do vậy, vấn đề con người thời

kỳ này đã mang nội dung phản đế và phản phong khá rõ ràng và mang tính chất tiến bộ

so với thời kỳ trước đó

Tuy nhiên, quan niệm về con người và xây dựng con người của các sỹ phu yêunước thời kỳ này có những nhược điểm cơ bản là chưa xem xét con người trong tổnghòa của các quan hệ xã hội, mà trong đó quan hệ sản xuất và quan hệ giai cấp là cơ sởcủa mọi quan hệ xã hội khác Bởi vậy, con người mới thời kì này được xây dựng khôngxuất phát từ bản chất giai cấp của những lực lượng xã hội và những con người cụ thể,

từ đó, họ không nhận thức được vai trò to lớn của mỗi lực lượng xã hội trong phongtrào cách mạng giải phóng dân tộc, đặc biệt là vai trò làm cách mạng kiên quyết nhất,triệt để nhất là giai cấp công nhân và nông dân Đồng thời, họ cũng không thấy đượcbản chất giai cấp thực sự của thực dân Pháp thống trị, do vậy đã không xác định mâuthuẫn cần phải giải quyết triệt để là mâu thuẫn giữa dân tộc Việt Nam và thực dânphong kiến tay sai Cuối cùng, cũng phải thấy rằng quan niệm về con người trongphong trào yêu nước thời kỳ này vẫn nằm trong phạm vi ảnh hưởng của ý thức hệ tưsản đã lỗi thời, cho nên vẫn chưa thoát khỏi cái vòng luẩn quẩn trước đó, không tránhkhỏi hạn chế, hoàn toàn bất lực rồi lại rơi vào bế tắc, thất bại

Với những nhược điểm như vậy, quan niệm về con người mới của các sỹ phuyêu nước đầu thế kỷ XX không thể đáp ứng được yêu cầu thực tiễn phát triển của cáchmạng nước ta Cách mạng Việt Nam đòi hỏi phải có một quan niệm khoa học và cáchmạng về xây dựng con người mới, với những phẩm chất cách mạng phù hợp với tínhchất mới của thời đại để thực hiện nhiệm vụ giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp,giải phóng con người

Trong bối cảnh lịch sử - xã hội ấy của thời đại và của đất nước, Hồ Chí Minhsinh ra và lớn lên, đảm nhận sứ mệnh lịch sử giải phóng dân tộc, thực hiện dân chủ,đưa đất nước tiến lên chủ nghĩa xã hội, theo con đường cách mạng tháng Mười Nga đãvạch ra Hoàn cảnh lịch sử với yêu cầu cách mạng ấy là nguồn gốc đầu tiên quy địnhmục tiêu, khơi dậy động lực cho việc hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minhnói chung và tư tưởng về xây dựng con người mới của Hồ Chí Minh nói riêng

Hồ Chí Minh sinh ra ở xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An - một vùngđất địa linh nhân kiệt, giàu truyền thống yêu nước thương dân, là nơi đã sản sinh ra rấtnhiều vị anh hùng cách mạng trong lịch sử dân tộc Ông và cha của Hồ Chí Minh ở cảhai bên nội, ngoại đều đỗ đạt cao trong các kì thi Nho giáo mà triều đình nhà Nguyễn

tổ chức Họ đều là những nho sĩ tiến bộ, có ý nguyện an dân dựng nước, mà tiêu biểu là

Cụ Nguyễn Sinh Sắc, người cha đáng kính của Người với tư tưởng thân dân, lấy dânlàm hậu thuẫn của cách mạng, đã ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành tư tưởng HồChí Minh về xây dựng con người mới cho sự nghiệp cách mạng Việt Nam sau này

Ngay từ nhỏ, Hồ Chí Minh được ông ngoại, cha và các cụ đồ nho nổi tiếng, rèndũa lịch sử dân tộc, hun đúc truyền thống bất khuất, yêu nước thương dân, căm ghét sựbất công, tàn bạo Hồ Chí Minh cũng được học tập kỹ lưỡng những tri thức phù hợpvới truyền thống dân tộc của Nho giáo, Lão giáo, Phật giáo, Pháp gia, Mặc gia, cùngnhiều triết thuyết phương Đông khác

Cuộc sống vất vả ở quê hương đã nuôi dưỡng những tình cảm ban đầu của HồChí Minh Đó là lòng hiếu thảo với ông bà, cha mẹ, thương yêu và giúp đỡ mọi người,tin vào con người; căm ghét bọn thực dân Pháp xâm lược và bọn quan lại phong kiếnươn hèn, bạc nhược tay sai

Sang tuổi thanh niên, phần lớn thời gian Hồ Chí minh sống với cha ở kinh thànhHuế, và theo học ở trường Quốc học Huế, tại đây, Người chủ yếu được tiếp nhận sựtruyền bá văn minh Pháp của nhà trường Hồ Chí Minh còn được theo cha đi đến một

số vùng thuộc miền trung và miền bắc Việt Nam Ở đâu, Người cũng thấy sự bóc lột dãman, tàn bạo của thực dân Pháp, sự thối nát, hèn hạ, bạc nhược của triều đình nhàNguyễn Ở đâu, Người cũng thấy cuộc sống nghèo khổ, bị đàn áp, bị bóc lột đến cùngcực của đồng bào mình, thấy nỗi đau mất nước của mỗi người việt Nam yêu nước.Người còn tận mắt chứng kiến sự thất bại liên tiếp các cuộc khởi nghĩa của nhân dân tachống Pháp lúc bấy giờ

Từ sự chứng kiến đó, đã đặt ra một loạt câu hỏi trong Hồ Chí Minh: tại sao dântộc Việt nam có bề dày lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước với lòng yêunước nồng nàn, anh dũng trong chiến đấu, cần cù trong lao động sản xuất mà giờ đây

phải chịu sống cảnh kiếp trâu ngựa của thân phận nô lệ mất nước? Vì sao các phongtrào cách mạng chống Pháp của nhân dân ta liên tiếp nổ ra nhưng đều thất bại? tất cảnhững câu hỏi đó đã thôi thúc Hồ Chí Minh phải tìm ra lời giải đáp, phải đi tìm mộtcon đường mới để cứu dân, cứu nước.

Vượt qua tầm nhìn hạn chế của các nhà yêu nước cùng thời, vào tháng 6-1911,

Hồ Chí Minh đã lựa chọn một hướng đi tìm đường cứu nước mới, đó là về phíaphương Tây, sào huyệt của chủ nghĩa tư bản, trong đó có kẻ thù trực tiếp của dân tộcmình là thực dân Pháp

Thu nhận đầu tiên từ trong quá trình hoạt động thực tiễn lao động ở các nước tưbản phương Tây, là Hồ Chí Minh đã nhận thấy những người nghèo khổ lao động ởkhắp nơi đều chung một cảnh ngộ, cùng chịu chung một sự bóc lột của chủ nghĩa đếquốc Cảnh ngộ chung ấy đã cho thấy, họ có chung một kẻ thù là chủ nghĩa thực dân,

có chung một khát vọng giải phóng dân tộc và giải phóng chính mình

Năm 1920, Hồ Chí Minh đã tiếp nhận Luận cương của Lênin về các vấn đề dântộc và thuộc địa, tìm ra được con đường cứu nước, cứu dân, đã mở ra một tiền đề mớicủa lịch sử tư tưởng giải phóng dân tộc Việt Nam: độc lập dân tộc gắn liền với chủnghĩa xã hội, cách mạng giải phóng dân tộc muốn thắng lợi phải đi theo con đườngcách mạng vô sản Và cũng chính từ đó Hồ Chí Minh đã tiếp thu quan niệm về conngười và xây dựng con người mới của chủ nghĩa Mác - Lênin, hình thành nên trongNgười tư tưởng về xây dựng con người mới và ngày càng phát triển cùng với sự pháttriển của cách mạng Việt Nam

Dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - LêNin, vấn đề xây dựng con người mớitrong tư tưởng Hồ Chí Minh đã kết hợp tính khoa học sâu sắc với tính cách mạng triệt

để, kết hợp lòng yêu nước nồng nàn với tinh thần quốc tế vô sản trong sáng, mặt khácvẫn kế thừa được tất cả những tinh hoa trong lịch sử nhận thức về vấn đề con ngườicủa dân tộc Việt Nam, xây dựng nên những thế hệ con người mới đáp ứng được yêucầu của sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc, giành độc lập dân tộc và đi lên chủnghĩa xã hội

1.2 Cơ sở lý luận

Chủ tịch Hồ Chí Minh có những tư tưởng xây dựng con người rất phong phú,sâu sắc và độc đáo, được thể hiện trong nhiều bài viết của Người Những tư tưởng xâydựng con người mới của Hồ Chí Minh có thể được xem xét ở nhiều góc độ và cách tiếpcận khác nhau, nhưng dù ở góc độ nào, cách tiếp cận nào chúng ta cũng thấy những tưtưởng đó vừa mang sắc thái thâm thúy của tư tưởng triết học phương Đông, vừa mangtính khúc triết, duy lý, hiện đại của triết học phương Tây, vừa hiện nên rất rõ những giátrị nhân văn đặc sắc của dân tộc Việt Nam, cũng vừa thấy tính cách mạng, khoa học tưtưởng nhân văn, nhân đạo cao cả của triết học Mác - LêNin

1.2.1 Triết lí về con người của tư tưởng và văn hoá truyền thống Việt nam

Dân tộc Việt Nam có những tư tưởng, triết lí về con người và xây dựng conngười rất sâu sắc và độc đáo, được hình thành sớm, được bổ sung và tích lũy qua nhiềuthế hệ cùng với sự phát triển thăng trầm của lịch sử, quá trình đấu tranh dựng nước vàgiữ nước trong suốt hàng ngàn năm lịch sử, đã hun đúc nên những giá trị truyền thốngcủa dân tộc Việt Nam như: chủ nghĩa yêu nước, tinh thần nhân nghĩa, tinh thần đoànkết, tương thân tương ái, truyền thống lạc quan yêu đời, có niềm tin vào sức mạnh củabản thân, của chính nghĩa, ý chí anh dũng bất khuất cho độc lập tự do, cho hạnh phúccủa con người Triết lý của dân tộc Việt Nam suốt chiều dài lịch sử, đều hướng conngười vào thực hiện những nhiệm vụ cơ bản xuyên suốt bao trùm trong đời sống sinhhoạt vật chất và tinh thần đó là: làm người, dựng làng, giữ nước Xuất phát từ nhiệm vụtrung tâm đó, triết lí về đạo làm người của dân tộc Việt Nam là hướng tới giáo dục, xâydựng con người luôn luôn phải tu dưỡng rèn luyện xây dựng nhân cách, đạo đức trọnđời, sống hòa thuận, đoàn kết, yêu thương đồng bào, đồng loại “thương người như thểthương thân”, yêu nước, căm thù giặc ngoại xâm, sẵn sàng hy sinh tính mạng và tài sản

vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, vì độc lập tự do cho Tổ quốc

Khi đánh giá về con người Việt Nam, về các giá trị truyền thống văn hoá lâu đờicủa dân tộc Việt Nam, một người Pháp là Đờ Puvuốcvin đã viết đó là những con người

“Yêu mến quê hương, quyến luyến gia đình, tôn kính tổ tiên, yêu chuộng công lý, tôn

trọng chính nghĩa, ham thích khoa học, coi trọng lời nói thánh hiền, thương yêu nòigiống, tôn kính lẽ phải; ghét xa hoa, không hám tiền tài, khinh ghét vũ lực, không sợgian khổ, hy sinh; đó là những đức tính răn dạy trong sách thành hiền, lưu lại trong cổphong và ghi thành luật pháp; hiện nay đó cũng là những đặc điểm về bản tính củangười An Nam hình thành từ bao thế hệ, những thế hệ luôn luôn cố gắng thực hiện dạođức ấy một cách thành kính; người An Nam bình thường mà người ta bắt gặp bất cứ ởđâu cũng đều như vậy cả.” [60, tr 425,426]

Triết lí về con người của tư tưởng và văn hoá truyền thống Việt nam đã ảnhhưởng rất mạnh mẽ đến Hồ Chí Minh trong vấn đề xây dựng con người mới Việt Nam.Người đã nhận thức sâu sắc truyền thống đó, biết nuôi dưỡng phát huy, phát triển, vànâng chúng lên ở trình độ mới, với hình thức mới trong công cuộc đấu tranh giải phóngdân tộc và xây dựng đất nước Đó là sự kế thừa tư tưởng trời, đất và con người hòahợp, mà trong đó vai trò của con người được đề cao, với sức mạnh đoàn kết, con người

có thể đội đá vá trời, dời núi, lấp sông, lấn biển, nhân định thắng thiên, đức năng thắng

số Tư tưởng này càng được củng cố và ổn định khi được bổ sung bởi tư tưởng “thiênnhân hợp nhất” trong triết học về con người của Nho, Phật, Lão khi du nhập vào ViệtNam

Trên cơ sở đó, Hồ Chí Minh nhìn nhận con người, gắn con người với gia đình,với dân tộc, với quê hương đất nước, tiến tới khát vọng giải phóng dân tộc, giải phóngnhân loại, Người viết: “chữ Người, nghĩa hẹp là gia đình, anh em, họ hàng, bầu bạn.Nghĩa rộng là đồng bào cả nước Rộng ra nữa là cả loài người” [64, tr.644]

Tư tưởng nhân văn sâu sắc của dân tộc Việt nam với những triết lý về con ngườiđược thể hiện rất nhiều trong ca dao, tục ngữ, trong lối sống của con người Việt Namnhư: “thương người như thể thương thân”, “lá lành đùm lá rách”, “người trong mộtnước phải thương nhau cùng”, “ba cây chụm lại nên hòn núi cao”, “lao động là tiêuchuẩn đạo đức” “một dân tộc độc lập là một dân tộc có chủ quyền” v.v luôn luônđược Hồ Chí Minh trân trọng, kế thừa và vận dụng trong xây dựng con người mới vớinhững phẩm chất mới, dưới những hình thức mới, phục vụ cho sự nghiệp cách mạng,như xác định con người lao động là con người vẻ vang nhất, là con người có đạo đức

nhất: “Lao động là vẻ vang” [ 67, tr.296 ] Người thấy được mẫu số chung của conngười Việt Nam là “Nhân dân Việt nam có truyền thống yêu nước nồng nàn” [68,tr.313] để từ đó xây dựng khối “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết, thành công, thànhcông, đại thành công”, nhằm tạo ra sức mạnh để thực hiện được một chân lý tưởngchừng rất đơn giản nhưng đúng với mọi dân tộc, mọi thời đại và đúng với mỗi một conngười là “không có gì quý hơn độc lập tự do”.

Có thể nói, những tư tưởng triết lí về con người truyền thống của dân tộc ViệtNam, đặc biệt là những đạo lý làm người, là cội nguồn, là yếu tố nội sinh được tích tụmột cách “tự nhiên” trong tư tưởng của Hồ Chí Minh Điều đó giúp cho Người dễ dàngtiếp thu và kế thừa tất cả các giá trị triết học của nhân loại, kể cả triết học Mác - LêNin

về vấn đề con người và xây dựng con người mới, hơn thế nữa, tất cả những tư tưởng,học thuyết khác nhau đó, lại không hề mâu thuẫn, triệt tiêu nhau mà kết hợp hài hòabiện chứng, bổ sung cho nhau trong quá trình xây dựng con người mới trong tư tưởng

Hồ Chí Minh

1.2.2 Triết lí nhân văn của văn hóa nhân loại

* Triết lí về con người trong Nho giáo

Hồ Chí Minh đã kế thừa và vận dụng những tư tưởng dạy và học làm người (haynói một cách khác là đạo làm người) của Nho giáo có lẽ là nhiều hơn so với các trườngphái khác của phương Đông Điều này cũng hoàn toàn dễ hiểu, bởi Hồ Chí Minh xuấtthân từ một gia đình nho giáo

Khi kế thừa và vận dụng tư tưởng “chính danh” của nho giáo, Hồ Chí Minh đãloại bỏ tính chất duy tâm thiên mệnh, khôi phục lại quan hệ bình đẳng hai chiều tựnhiên trong quan hệ giữa người với người trong xã hội Trên cơ sở đó, Hồ Chí Minh đãdạy cán bộ, đảng viên rằng, dù là Chủ tịch nước, Bộ trưởng, công nhân, nông dân, bộđội hay người phục vụ nấu ăn, quét rác v.v đều là người tồi nếu không hoàn thànhđược nhiệm vụ của mình, còn nếu làm tốt hơn người khác thì đều là anh hùng, chiến sỹthi đua, là những “thánh nhân” của ngày nay, "Việc của dân, của nước việc gì có íchcho xã hội là làm" [69, tr.466] Nếu như chính danh của Nho giáo quy định đạo làmngười là phải “trung với vua”, “hiếu với cha mẹ”, “Nhà vua khiến quan lại chết, quan

lại không chết là bất trung; cha khiến con chết, con không chết là bất hiếu” (Quân sửthần tử, thần bất tử bất trung; phụ sử tử vong, tử bất vong bất hiếu” [82, tr 99], thì HồChí Minh lại phát triển tư tưởng này lên một tầm cao mới, với một nội hàm mới cáchmạng, Người cho rằng, không phải chỉ có hiếu với cha mẹ, mà còn trung với nước,hiếu với dân, trung thành với sự nghiệp cách mạng, hơn thế nữa còn phải tận trung, tậnhiếu Chính danh nho giáo có sự phân biệt đẳng cấp hà khắc, bỏ quên vai trò của phụ

nữ, người phụ nữ trở thành con người phụ thuộc trong xã hội phong kiến Trong suốtcuộc đời, họ không có quyền độc lập nào cả Hồ Chí Minhh đã phê phán tư tưởng ấy vàkhôi phục lại quyền và vai trò to lớn của phụ nữ trong xã hội mới với tư tưởng “nói phụ

nữ là nói phần nửa xã hội” [68, tr.523]

Trong Nho giáo, xây dựng con người với những phẩm chất nhân, nghĩa, lễ, trí,tín nhằm phục vụ cho chế độ chuyên chế quân chủ Phong kiến hà khắc; học thi đỗ làmquan nhằm để thực hiện chức năng là “cha mẹ của dân”, “chăn dắt dân”; thì ở Hồ ChíMinh, chính danh đó đã được vận dụng rất nhuần nhuyễn với nội hàm mới trong việcxây dựng và rèn luyện đạo đức mới, đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên và quầnchúng nhân dân lao động là “chớ làm cho người những điều mà mình không muốnngười làm cho mình”, trong phương châm: mình vì mọi người, mọi người vì mình;Đảng viên đi trước, làng nước theo sau Những tiêu chuẩn: cần, kiệm, liêm, chính, chícông vô tư, tự phê bình và phê bình v.v mà Hồ Chí Minh nêu ra, về cơ bản là gần vớitiêu chuẩn của Nho giáo Nhưng ở Nho giáo những tiêu chuẩn ấy là do “thiên phú” thì

ở Hồ Chí Minh thì là do quá trình hoạt động thực tiễn của con người trong cuộc sốnghàng ngày mới có và mang nội dung mới của đạo đức cách mạng Người viết: “Đạo đứccách mạng không phải ở trên trời sa xuống Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hàng ngày màphát triển và củng cố ” [68, tr.293]

Trong tư tưởng của Nho giáo còn nhiều vấn đề về con người như: tư tưởng lấydân làm gốc, tư tưởng tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ, tư tưởng giáo dục làmgương, tư tưởng đào tạo con người là sự nghiệp trăm năm Đã được Hồ Chí Minh kếthừa, phát triển Và như vậy, cả một hệ thống những tư tưởng về đạo làm người củaNho giáo đã được Hồ Chí Minh vận dụng có chọn lọc, phát triển những nội dung mới,

cánh mạng trong việc xây dựng con người Việt nam cho phù hợp với điều kiện hoàncảnh cách mạng mới của đất nước.

* Triết lí về con người của Mặc Tử và Lão Tử

Những tư tưởng của Mặc Tử và Lão Tử về vấn đề con người, cũng đã được HồChí Minh chú ý kế thừa và vận dụng vào việc xây dựng con người mới Tư tưởng vềcon người đặc sắc của Mặc tử là tư tưởng “Kiêm ái”, là tư tưởng con người yêu thươngtất mọi người, bất cứ việc gì có lợi cho con người thì hành động hết sức mình, không từgian nan, tận tình với việc nhân nghĩa

Thuyết “Kiêm ái” hạn chế ở tính duy tâm (thiện chí) và tính phi giai cấp trongmột xã hội có giai cấp Hồ Chí Minh đã loại bỏ những hạn chế đó tiếp thu tinh thầngiáo dục cán bộ là làm “công bộc” là làm “làm đầy tớ” cho nhân dân, Người thườngxuyên giáo dục cán bộ, đảng viên: “Chúng ta phải hiểu rằng, các cơ quan của Chínhphủ từ toàn quốc cho đến các làng đều là công bộc của dân Việc gì lợi cho dân, ta phảihết sức làm Việc gì hại cho dân, ta phải hết sức tránh” [63, tr.56] từ đó, Người yêu cầumỗi đảng viên và cán bộ phải xứng đáng là người lãnh đạo, đồng thời cũng là ngườiđày tớ thật trung thành của nhân dân Cả cuộc đời của Hồ Chí Minh là một tấm gươngmẫu mực cho sự phục vụ nhân dân, phục vụ đất nước

Lão giáo được du nhập vào Việt Nam cũng từ rất sớm, với tinh thần chủ yếu là

tư tưởng khuyên con người xuất thế, mọi việc để thuận theo tự nhiên, có lối sống bấttranh giành, đoạt lợi Tuy còn nhiều mặt hạn chế, nhưng Hồ Chí Minh cũng chú ý kếthừa và vận dụng một số tư tưởng triết học tích cực của Lão giáo, nhất là tư tưởngkhuyên con người hòa vào tự nhiên, không màng danh lợi và một số yếu tố biện chứngcủa Lão Tử - đại biểu xuất sắc của Đạo giáo - để giáo dục cán bộ, đảng viên “Khôngtham địa vị Không tham tiền tài Không tham sung sướng Không ham người tâng bốcmình Vì vậy mà quang minh chính đại, không bao giờ hủ hóa” [64, tr.252] Ngay cảđối với bản thân mình, những tư tưởng đó được thể hiện rõ trong lời tâm sự của Người:

“Riêng phần tôi thì làm một cái nhà nho nhỏ, nơi có non xanh nước biếc để câu cá,trồng hoa, sớm chiều làm bạn với các cụ già hái củi, em trẻ chăn trâu, không dính líu gìvới vòng danh lợi”, [63, tr.161] đã hình thành nên lối sống của Người, ngay cả khi Hồ

Chí Minh giữ cương vị Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, với vô vàn khókhăn chồng chất, bộn bề công việc, thì Người vẫn ung dung tự tại, vẫn sống hòa quyệnvào thiên nhiên trong một ngôi nhà sàn nho nhỏ đơn sơ, mộc mạc được bao quanh bởivườn cây xanh lá, trĩu nặng quả tươi, hồ rộng, ao sâu thả cá tự do bơi lội, do chính bàntay Người tăng gia, chăm sóc Với phong thái này, Hồ Chí Minh quả thực là một bậcthánh nhân, hiền triết giữa đời thường.

* Triết lí về con người trong Phật giáo

Cũng như Nho giáo, Phật giáo truyền bá vào nước ta từ sớm Bên cạnh mặt hạnchế, tiêu cực, đạo Phật từ trong nguyên lý tư tưởng của nó cũng chứa đựng những mặttích cực, nhân văn nhất định, đó là mong muốn xây dựng một cuộc sống thẩm mỹ, chíthiện, bình đẳng, yên vui, no ấm cho chúng sinh, xây dựng một xã hội hạnh phúc, anlạc, tư tưởng vị tha, bác ái, cứu khổ, cứu nạn, thương người như thể thương thân, xâydựng con người có nếp sống đạo đức, trong sạch, giản dị, chăm lo làm điều thiện; đó là

tư tưởng Phật tổ đánh giá vai trò của con người trong vũ trụ trời đất, tinh thần bìnhđẳng, tinh thần dân chủ chất phác chống lại mọi phân biệt đẳng cấp

Là một người mácxít tỉnh táo và sáng suốt, Hồ Chí Minh đã khai thác những yếu

tố tích cực của Phật giáo để phục vụ cho việc xây dựng con người mới ở nước ta HồChí Minh đánh giá cao sức mạnh vô địch của con người, đó là sức mạnh của khối đạiđoàn kết toàn dân

Trong bài Gửi đồng bào Việt Nam, người Pháp và người thế giới của Hồ Chí

Minh có câu: “Than ôi, trước lòng bác ái, thì máu của Pháp hay người Việt cũng đều làngười” [63, tr.457] thì đó cũng là sự thể hiện tư tưởng bình đẳng, khoan dung, bác áitrong giáo lý của nhà Phật khi nói con người ta khi mới sinh ra không có ai mang sẵn

dấu nô lệ ở trên trán hay mọi người đều có dòng máu đỏ Trong bài sẻ cơm, nhường áo,

Hồ Chí Minh viết: “Tôi chắc rằng đồng bào ta ai cũng sẵn lòng cứu khổ cứu nạn, màhăng hái hưởng ứng lời đề nghị nói trên” [63, tr.31] Ở đây, chúng ta lại thấy có tưtưởng đại thừa của Phật đường thông qua câu kinh tụng rất phổ biến của chúng sinh,phật tử: “Nam mô đức cứu khổ, cứu nạn, đại từ, đại bi Quan thế âm bồ tát”, khi Hồ ChíMinh nói với Quốc dân: “Không được báo thù, báo oán Đối với những kẻ đi lầm

đường lạc lối, đồng bào ta phải dùng chính sách khoan hồng Lấy lời hay, lẽ phải màbày cho họ” [63, tr.420] thì đó chính là sự kết hợp tư tưởng khoan dung đại lượng củadân tộc Việt Nam với tư tưởng vị tha “lấy đức báo oán” của Phật học.

Tư tưởng “Vô thường” “Vô ngã” của Phật giáo được Hồ Chí Minh kế thừa, vậndụng, phát triển trong xây dựng con người mới Khi Người nói: “Con người ta đẻ ra, aicũng lớn lên, già đi, rồi chết.” [69, tr.469] là quy luật tự nhiên không thể tránh đượccủa con người, là luật vô ngã, để phê phán tư tưởng tham quyền cố vị “sống lâu lên lãolàng” không sẵn sàng nhường bước cho những người tài giỏi vượt lên trước mình, củamột số cán bộ, đảng viên thoái hóa biến chất

Như vậy, triết lí Phật giáo về vấn đề con người cũng góp phần không nhỏ vào sựhình thành những tư tưởng xây dựng con người mới rất sâu sắc của Hồ Chí Minh

* Triết lí và văn hóa phương Tây về vấn đề con người

Trong quá trình đi tìm đường cứu nước, Hồ Chí Minh tiếp thu và đề cao những

tư tưởng tự do, bình đẳng, bác ái và các quyền con người được biểu hiện trong cáccuộc cách mạng tư sản ở Pháp và Mỹ thế kỷ XVIII

Cách mạng tư sản đã tấn công mạnh mẽ và hệ tư tưởng của nhà thờ và chế độchuyên chế phong kiến Nó xóa bỏ các xiềng xích tinh thần và xã hội của nhà thờ vàchế độ phong kiến trói buộc con người trong thần quyền và trong thế quyền của Nhànước quân chủ chuyên chế Với học thuyết của mình, giai cấp tư sản nêu cao các tưtưởng giải phóng con người, khẳng định quyền con người, quyền công dân Nó muốnthực hiện tự do, bình đẳng, bác ái trong quan hệ giữa người với người Khẳng định vịtrí của con người, nâng con người đứng dậy, bất chấp mọi quyền uy trên trời và dướiđất, tự mình nắm chắc lấy vận mệnh của mình, tự mình giành lấy và hưởng thụ tự do,hạnh phúc của mình Có thể nói, về mặt nào đó, chủ nghĩa nhân văn trong hệ tư tưởng

tư sản là một bước phát triển tiến bộ trong lịch sử tư tưởng nhân loại

Hồ Chí Minh trân trọng kế thừa và phát triển tư tưởng bất hủ về Nhân quyền vàdân quyền được ghi trong bản tuyên ngôn độc lập năm 1776 của nước Mỹ và Tuyênngôn nhân quyền và dân quyền của của Cách mạng Pháp năm 1791, Người đã kháiquát nên chân lý bất di bất dịch về quyền của con người và nâng nó lên thành quyền

của các dân tộc: Tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đảng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do.

Nhưng với những trải nghiệm của bản thân trong hoạt động, lao động thực tiễn

ở các nước Tư bản, Hồ Chí Minh nhận thấy rõ tính hai mặt, bản chất xấu xa, lừa bịpcủa các cuộc cách mạng do giai cấp tư sản lãnh đạo Người đã thấy rằng, sau khi cách mạng

tư sản thành công, giai cấp tư sản đã phản bội lại các tư tưởng nhân đạo cao cả mà nó đã nêulên trong cuộc đấu tranh lật đổ chế độ Phong kiến, trong xã hội tư sản vẫn đầy rẫy bất công,

áp bức, bóc lột, làm cho con người rơi vào tình trạng cùng khổ Đặc biệt, một sự kiện lịch sửquan trọng là tháng 11 năm 1918, chiến tranh thế giới lần thứ nhất kết thúc, đầu năm sau,các nước đế quốc thắng trận họp hội nghị ở Vecxây nước Pháp bàn về các vấn đề sau cuộcchiến, trong đó có vấn đề quyền tự quyết của các dân tộc Hồ Chí Minh thay mặt nhữngngười Việt Nam yêu nước, gửi tới hội nghị Vecxây bản yêu sách gồm 8 điểm của nhân dân

An Nam với những lời lẽ hết sức ôn hoà, yêu cầu Chính phủ Pháp phải thừa nhận các quyền

tự do, dân chủ, và quyền bình đẳng tối thiểu của dân tộc Việt Nam Bản yêu sách đã đượccông bố rộng rãi trên báo Nhân đạo, nhưng bọn đế quốc không hề đếm xỉa, quan tâm đếnnhững yêu cầu chính đáng đó Từ đó, Hồ Chí Minh rút ra kết luận quan trọng là những tuyên

bố về tự do, dân chủ của bọn đế quốc chỉ là những lời đường mật cốt để lừa bịp các dân tộc

bị áp bức; muốn được độc lập và tự do thực sự, các dân tộc bị áp bức phải trông cậy trướchết vào lực lượng của bản thân mình, người Việt Nam phải tự giải phóng mình

Như vậy, con đường giải phóng dân tộc không thể đi theo con đường cách mạngdân chủ tư sản được Muốn giải phóng triệt để các dân tộc khỏi ách áp bức ở các nướcthuộc địa phải đi theo con đường khác, vì vậy mà khát vọng phải tìm cho được conđường cứu nước, cứu dân ở Hồ Chí Minh ngày càng trở nên cháy bỏng

Người đã tìm kiếm và lần đầu tiên tiếp xúc với tác phẩm "Sơ thảo lần thứ nhấtluận cương về các vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa" của Lênin Người đã tìm thấy ởtác phẩm này những tư tưởng khoa học và cách mạng triệt để, mà bấy lâu nay Ngườihằng mong muốn Tư tưởng của Lênin đã có sức thuyết phục mãnh liệt đối với Hồ ChíMinh Người khẳng định: "Đây là cái cần thiết cho chúng ta Đây là con đường giải

phóng chúng ta" [69, tr 127] Con đường giải phóng dân tộc bị áp bức đã hình thành rõnét ở Hồ Chí Minh, đó là con đường cách mạng vô sản Sự nghiệp giải phóng dân tộcđồng thời gắn liền với sự giải phóng giai cấp công nhân và giải phóng xã hội, giảiphóng con người Cả hai cuộc giải phóng đó đều là sứ mệnh lịch sử của những conngười mới của thời đại, mà giai cấp công nhân là lực lượng nòng cốt, là giai cấp lãnhđạo cách mạng tiến hành thành công sự nghiệp chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản.

Đến đây, tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới đã có sự chuyểnbiến sâu sắc, đó là xây dựng con người Việt Nam từ lập trường chủ nghĩa yêu nướcsang lập trường chủ nghĩa cộng sản, từ tình yêu thương đồng bào trong nước, đã mởrộng thành tình yêu thương con người nô lệ mất nước trên toàn thế giới; khát vọng giảiphóng dân tộc mình đã mở rộng thành khát vọng giải phóng tất cả các dân tộc thuộcđịa Tư tưởng vì con người, giải phóng con người của Hồ Chí Minh đã được mở rộng

ra phạm vi toàn nhân loại

1.2.3 Chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề con người là cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của tư tưởng Hồ Chí Minh trong xây dựng con người mới

Chủ nghĩa Mác – Lênin khẳng định bản chất xã hội của con người, chỉ ra nguồngốc cơ bản của sự đau khổ của con người, vạch ra con đường khoa học, tất yếu đưa đến

sự giải phóng triệt để con người Trong chủ nghĩa Mác, chủ nghĩa nhân đạo thống nhấtvới chủ nghĩa cộng sản

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tự nhiên là cái có trước, con người

là sản phẩm của quá trình tiến hóa tự nhiên Con người bước vào lịch sử với các điềukiện tồn tại và phải lao động để sáng tạo ra những điều kiện phục vụ cho nhu cầu sốngcủa bản thân Lao động là cơ sở tạo nên các mối quan hệ xã hội giữa người với người.Vượt lên trên tất cả các quan niệm triết học đương thời, C Mác là người đầu tiên pháthiện ra vai trò của các mối quan hệ xã hội trong việc tạo nên bản chất người, trong khikhẳng định: “Con người là một thực thể sinh vật - xã hội” và là chủ thể của lịch sử,C.Mác đồng thời khẳng định: “Bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cốhữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòanhững quan hệ xã hội” [55, tr 11]

Với quan điểm này, Mác đã vạch ra bản chất con người hình thành và thể hiệnkhông phải là trừu tượng mà là hiện thực, đó là những con người cụ thể, sống trongnhững điều kiện cụ thể mà ở đó những mặt khác nhau tạo nên bản chất của con người

sẽ được bộc lộ ở những mức độ cụ thể, không phải là tự nhiên mà là lịch sử Con người

là một thực thể thống nhất giữa yếu tố sinh học và yếu tố xã hội, nhưng yếu tố xã hộimới là bản chất đích thực của con người

Con người luôn sống trong một thời đại với các quan hệ xã hội nhất định vớimột kiểu quan hệ sản xuất thống trị gắn với một trình độ của lực lượng sản xuất Conngười khác con vật là trong con người ý thức thay thế bản năng, hoặc bản năng conngười là bản năng đã được ý thức Con người không thu mình thụ động trước hoàncảnh mà là những chủ thể sống và hoạt động Hoạt động chính của con người là laođộng tạo ra các sản phẩm vật chất, tinh thần đáp ứng nhu cầu của mình để tồn tại.Thông qua lao động thực tiễn, con người vừa biến đổi tự nhiên, xã hội, lại vừa biến đổichính bản thân mình và đã làm nên lịch sử xã hội loài người Chính vì vậy, xã hội là xãhội của những con người, do chính con người tạo nên, nhưng các quan hệ xã hội đãsinh thành lại tồn tại khách quan theo những quy luật nhất định, tác động trở lại hìnhthành nên bản chất con người Nên có thể nói rằng, bản chất con người chỉ có thể đượchình thành trong thực tiễn cải tạo tự nhiên và xã hội

Đây là một công lao rất lớn của Mác trong lịch sử triết học nghiên cứu về conngười “Vận dụng quan điểm thực tiễn vào nghiên cứu con người, lần đầu tiên tronglịch sử tư tưởng nhân loại, Mác đã chuyển vấn đề con người từ những cách giải đáp tưbiện sang cơ sở vững chắc của đời sống thực tiễn Mác đã giải đáp được vấn đề conngười không phải từ trong “thế giới bên kia” hay trong bản thân con người, mà là từtrong thực tiễn sản xuất của nó, tức là trong đời sống xã hội của con người" [9, tr 164]

Điểm xuất phát của chủ nghĩa nhân đạo Mác xít là nhìn nhận con người với tưcách là một thực thể sinh vật - xã hội, dựa trên những nguyên tắc của đời sống conngười với những nhu cầu và năng lực đòi hỏi phải thoả mãn, phát triển ngày càng đầy

đủ và toàn diện, là chủ thể và cũng chính là sản phẩm của lao động Mác đã vạch racon đường tất yếu để chủ nghĩa nhân đạo chân chính trở thành hiện thực đó là xoá bỏ

chế độ áp bức bóc lột, sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa và chế độ tư bản chủ nghĩa, xâydựng chủ nghĩa xã hội bằng cách mạng, bằng hoạt động thực tiễn của giai cấp côngnhân và quần chúng nhân dân lao động Điều này đã được Mác và ăngghen xác định rõràng trong “Tuyên ngôn của Đảng cộng sản” đó là “Thay cho xã hội tư bản cũ, vớinhững giai cấp đối kháng và đối kháng giai cấp của nó, xuất hiện một liên hợp, trong

đó sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọingười” [55, tr 628]

Như vậy, triết học Mác - Lênin không chỉ giải thích bản chất con người mà quantrọng hơn là đã vạch đường cho việc giải phóng con người Trên cơ sở phân tích khoahọc về các hình thái kinh tế - xã hội, Mác đã vạch ra tính tất yếu của xã hội mới, xã hội

xã hội chủ nghĩa và đỉnh cao của nó là chủ nghĩa cộng sản với những đặc trưng và bảnchất tốt đẹp vượt trội về mặt nhân văn trong tiến trình phát triển của nhân loại

Để có được một xã hội như vậy, đòi hỏi phải hình thành nên những con ngườimới, mà lực lượng nòng cốt là giai cấp vô sản cùng với Đảng cộng sản, thực hiện mộtcuộc cách mạng vô sản trên phạm vi toàn thế giới để lật đổ sự thống trị của giai cấp tưsản, xoá bỏ chế độ sở hữu tư hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa, thiết lập một chính quyềnchuyên chính vô sản, xây dựng một xã hội mới dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sảnxuất chủ yếu, tạo tiền đề vật chất và tinh thần cho con người có đầy đủ điều kiện đểphát triển toàn diện “Làm tròn sự nghiệp giải phóng thế giới ấy, đó là sứ mệnh lịch sửcủa giai cấp vô sản” [57, tr 333]

Nắm vững quy luật vận động, phát triển của lịch sử, của các hình thái kinh tế

-xã hội, từ sự phân tích quy luật phát triển nội tại của chế độ tư bản, Mác và Ăngghen

đã phác họa ra được những con người mới của xã hội cộng sản tương lai đó là nhữngcon người tự do, được phát triển toàn diện về các mặt: đạo đức, trí tuệ, thể lực, tìnhcảm trong sáng, đầy đủ năng lực nhận thức và hành động, hiểu biết được các hiệntượng của tự nhiên và xã hội, biết cảm nhận và sáng tạo cái đẹp, cái văn hoá có lợi cho

sự phát triển của cá nhân và toàn thể cộng đồng; lấy lao động sáng tạo làm nguồn hứngthú cao nhất trong đời sống Hay nói một cách ngắn gọn, đó là những con người làmchủ được tự nhiên, làm chủ được xã hội và làm chủ được bản thân

Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin cũng cho rằng con người mới khôngphải là con người thụ động, chỉ biết hưởng thụ các sản phẩm xã hội, văn hóa, nghệthuật mà còn biết sáng tạo ra các giá trị vật chất và tinh thần mới, cống hiến một cách

tự nguyện, nhiệt thành cho xã hội, cho sự phồn vinh của đất nước, cho sự phát triển củamọi người Con người mới, sống, lao động, tham gia hoạt động xã hội với tư cách làchủ thể tiếp thụ, chiếm lĩnh toàn bộ các tri thức văn minh của loài người để hoàn thiện

và làm phong phú thêm cuộc sống cá nhân trên cơ sở đó phát triển toàn diện bản thânmình, chủ động tích cực cải biến tự nhiên và xã hội, vì lợi ích của mình và của tất cảmọi người

Trong giai đoạn xây dựng xã hội mới - xã hội xã hội chủ nghĩa ở nước NgaXôviết, Lênin đã kế thừa, phát triển các quan ðiểm của Mác, xây dựng con ngýời mới

có ý thức, tinh thần, năng lực làm chủ trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội hiệnthực Tiếp tục tư tưởng của Mác, Lênin đã luận giải một cách khoa học cho tính tất yếucần có những con người mới phát triển toàn diện với những đặc trưng, phẩm chất chủyếu cần phải có, đồng thời còn chỉ ra những nguyên tắc, điều kiện để đào tạo, giáo dụccon người phát triển về mọi mặt cho xã hội mới Đó là sự kết hợp giữa giáo dục đạođức, thể dục, trí dục và lao động xã hội; giữa học tập lý luận và hoạt động thực tiễn;giữa lao động sản xuất với thực hiện giáo dục kỹ thuật tổng hợp , thêm vào đó, Lênincũng rất coi trọng việc sử dụng hệ thống tổ chức và những phương tiện đã có của nềnchuyên chính vô sản để chống lại những thói hư tật xấu của xã hội cũ còn lại và xâydựng những phẩm chất và năng lực của con người mới

Như vậy, chủ nghĩa Mác - Lênin với quan niệm về con người và phương thứcgiải quyết các vấn đề về con người, chỉ ra tính tất yếu phải xây dựng con người mới vớinhững phẩm chất, năng lực cần phải có để xây dựng một xã hội mới - xã hội xã hội chủnghĩa đã là tâm điểm cuốn hút Hồ Chí Minh Đặc biệt, Hồ Chí Minh đã tiếp thu từ chủnghĩa Mác - Lênin phép biện chứng duy vật, phương pháp ấy giúp Người nhận thứcđúng đắn các quy luật của tự nhiên, của xã hội, tác động đến sự phát triển nhân cách,phẩm chất của con người, để đặt vấn đề xây dựng con người mới một cách cụ

thể, với những yêu cầu cụ thể, trong các thời kỳ, nhiệm vụ khác nhau của sự nghiệpcách mạng giải phóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa.

1.2.4 Những nhân tố chủ quan thuộc về phẩm chất cá nhân của Hồ Chí Minh với

sự hình thành tư tưởng xây dựng con người mới của Người

Một nhân tố quan trọng có ý nghĩa quyết định để hình thành tư tưởng về xâydựng con người mới của Hồ Chí Minh đó là lòng nhân ái, năng lực trí tuệ, tinh thầnkhoan dung và nghị lực của chính bản thân Người Những phẩm chất ấy không phải tựnhiên mà có Nó là kết quả của phức hợp các điều kiện, các hoạt động chủ động, tíchcực của chủ thể Trong đó trước hết phải kể đến sự dấn thân, thâm nhập vào đời sốngthực tiễn của nhân dân lao động, không chỉ đời sống người lao động Việt Nam, mà cảđời sống người lao động ở khắp các nước, các châu lục, ở các thuộc địa và những nướcchính quốc Để từ đó, Hồ Chí Minh có cái nhìn toàn diện, sâu sắc về con người, đặcbiệt cũng từ đó, Hồ Chí Minh đã nhận thức được sức mạnh to lớn của quần chúng nhândân lao động trong phong trào công nhân và phong trào giải phóng dân tộc thuộc địatrên thế giới, khi họ đã được giác ngộ lý tưởng cách mạng, giác ngộ mục tiêu của cuộcđấu tranh giải phóng chính mình

Lý luận và thực tiễn đều cho thấy, tư tưởng bao giờ cũng là sản phẩm của conngười cụ thể, do con người sáng tạo và khái quát hoá trên cơ sở nhận thức những nhân

tố khách quan, do vậy tư tưởng bao giờ cũng phụ thuộc vào con người đã sinh ra tưtưởng đó Hồ Chí Minh là một con người sống có hoài bão, có lý tưởng cao cả đượcxây dựng trên một cơ sở yêu nước, thương dân sâu sắc, đặc biệt là đối với những ngườilao động bị áp bức bóc lột; là một con người có bản lĩnh kiên định, có ý chí sắt đá trongđấu tranh thực hiện mục tiêu, lý tưởng đã chọn

Hồ Chí Minh có vốn ngoại ngữ phong phú, sự ham học hỏi trong thời gian ở nướcngoài, Người đã chủ động tiếp thu tinh hoa của cả hai nền văn hoá Đông và Tây, chắtlọc, kế thừa, phát triển những tư tưởng tiến bộ bảo vệ lợi ích của đại đa số nhân dân laodộng Chính sự hiểu biết rộng rãi và sâu sắc đó đã giúp Hồ Chí Minh sự nhận thức vàđánh giá đúng đắn khoa học trong mỗi lý thuyết của các trường phái tư tưởng khácnhau về vấn đề con người, từ đó chuyển hoá được những tinh hoa đó một cách nhuần

nhuyễn, để biến nó thành phẩm chất, tư tưởng, trí tuệ của Người mà không giáo điềusao chép, rập khuôn, định ra và phát triển những cái cần thiết để phục vụ cho mục tiêu

lý tưởng của mình, cho phù hợp với những điều kiện lịch sử cụ thể của Việt nam

Hồ Chí Minh còn là con người với tư chất thông minh, ham học hỏi, tư duy độclập sáng tạo, và quan trọng hơn, ở Người có một sự mẫn cảm chính trị đặc biệt, sứcthấu cảm tâm lý quần chúng, lòng tin mãnh liệt vào sức mạnh của nhân dân Đây lànhững yếu tố làm nên, tạo nên sự khác biệt giữa Hồ Chí Minh với tất cả những nhà yêunước đương thời

Tóm lại, như trên đã phân tích, tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con ngườimới là sự gặp gỡ giữa trí tuệ lớn của Hồ Chí Minh với trí tuệ của dân tộc và trí tuệ củathời đại Chính sự vận động, phát triển của tư tưởng yêu nước, văn hoá Việt nam khiđược soi sáng bởi chủ nghĩa Mác - Lênin là cơ sở, điều kiện khách quan hình thành nên

tư tưởng Hồ Chí Minh, trong đó có tư tưởng xây dựng con người mới của Người Vớinhững phẩm chất năng lực của mình, từ sự tiếp thu, vận dụng, phát triển sáng tạo, cáchọc thuyết, các trường phái khác nhau về vấn đề con người và xây dựng con người HồChí Minh từng bước góp phần bổ sung, phát triển, làm phong phú thêm, đặc biệt là chủnghĩa Mác - Lênin về vấn đề xây dựng con người mới, trong điều kiện ở một nướcphương Đông thuộc địa nửa phong kiến, bằng những quan điểm mới trong quá trìnhxây dựng con người mới Việt Nam, đáp ứng được nhiệm vụ của sự nghiệp cách mạngđộc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, mang đậm cốt cách, tâm hồn văn hóa Việt Nam

Chương 2

NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY

DỰNG CON NGƯỜI MỚI

2.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về con người và quá trình hình thành con người mới

2.1.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về con người

Quan niệm của Hồ Chí Minh về con người là sự kế thừa và phát triển sáng tạo

lý luận Mác - Lênin về con người trong điều kiện lịch sử cụ thể ở Việt Nam

Dựa vào quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin, Hồ Chí Minh nhìn nhận conngười trong các mối quan hệ của nó với xã hội, từ đó, Người nêu lên một quan điểmđộc đáo về con người “Chữ người, nghĩa hẹp là gia đình, anh em, họ hàng, bầu bạn.Nghĩa rộng là đồng bào cả nước Rộng nữa là cả loài người” [64, tr 644] Với quanđiểm này, chữ “người” trong Hồ Chí Minh được biểu hiện như một phức hợp, vừa làmột con người cá thể, vừa là một cộng đồng xã hội từ gia đình, giai cấp, dân tộc đếnnhân loại nói chung Với quan điểm như vậy, Hồ Chí Minh nhìn nhận con người trêncác phương diện:

Thứ nhất, đối với Hồ Chí Minh, không có con người chung chung, trừu tượng.Con người là con người xã hội xuất phát từ chính hiện thực cuộc sống của một xã hộihay một giai đoạn lịch sử phát triển nhất định, tồn tại trong các mối quan hệ xã hội: giađình, anh em, làng xã, quốc gia, dân tộc và nhân loại; thông qua quá trình hoạt độngthực tiễn, đặc biệt là lao động sản xuất, con người thể hiện vai trò chủ thể sáng tạo nênlịch sử

Với quan điểm đó, tùy theo từng thời điểm lịch sử cụ thể gắn liền với từng thời

kỳ cách mạng mà Người dùng khái niệm này hay khái niệm khác để chỉ “con người”như: người lao động trí óc, lao động chân tay, công nhân, nông dân tập thể, người chủtập thể, trí thức, bộ đội, công an Từ các khái niệm ấy, thân phận, vị trí của lớp đốitượng con người đã được khắc họa trên quan điểm vừa toàn diện, vừa lịch sử - cụ thể,gắn với dân tộc, giai cấp, xã hội

Thứ hai, con người là sự thống nhất giữa con người cá nhân và con người xãhội Con người là một cá thể có phẩm chất, năng lực, nhân cách riêng nhưng tồn tạitrong một chỉnh thể thống nhất, đó là xã hội Trong xã hội, con người không chỉ tìmthấy sức mạnh của mình trong cộng đồng, mà còn được thỏa mãn và làm chủ các nhucầu cho sự tồn tại của chính mình, do đó mang những phẩm chất của các cá nhân trong

xã hội Trong một dân tộc nhất định, con người mang những phẩm chất của truyềnthống dân tộc ấy Vì thế, khi nhấn mạnh và coi trọng con người cá nhân thì Hồ Chíminh cũng nhấn mạnh và khẳng định con người tập thể, con người xã hội Khi Hồ ChíMinh nói đến con người tập thể, con người xã hội thì cũng bao hàm trong đó nhữngcon người cụ thể Đây là sự nhìn nhận con người trong tính thống nhất biện chứng giữacon người cá nhân và con người xã hội Với nghĩa như vậy, con người trong tư tưởng

Hồ Chí Minh bao trùm với khái niệm quần chúng nhân dân, dân, đồng bào, con rồngcháu tiên

Thứ ba, khi đề cập đến con người, Hồ Chí Minh không chỉ đề cập con ngườidân tộc, giai cấp mà Người còn mở rộng phạm vi đề cập đến con người nhân loại Theo

Hồ Chí Minh, con người dù thuộc dân tộc nào, giai cấp nào, quốc gia nào thì cũng đều

có đặc điểm chung là sinh ra phải được bình đẳng, tự do, được mưu cầu hạnh phúc,được hưởng các quyền của con người Cho nên theo Hồ Chí Minh, phải thủ tiêu sự ápbức, bóc lột, bất công trên phạm vi toàn thế giới nhằm mang lại cho con người cuộcsống ấm no, tự do, bình đẳng, hạnh phúc

Như vậy, cách tiếp cận cơ bản nhất, xuyên suốt của Hồ Chí Minh về con người

là sự thống nhất lập trường giai cấp với lập trường dân tộc, là sự vận dụng sáng tạo lậptrường giai cấp vô sản vào hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam Qua cách tiếp cận đó, conngười được biểu hiện rõ đối tượng chủ yếu, trước hết trong tư tưởng Hồ Chí Minhchính là những người cùng khổ, người lao động bị áp bức, là nhân dân lao động, làquần chúng nhân dân

Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người là tập trung cao độ ở vấn đề giải phóngngười lao động Việt Nam bị áp bức nói riêng và người cùng khổ trên toàn thế giới nóichung, đòi lại quyền làm người cho họ, chỉ ra con đường giải phóng họ, giáo dục, rèn

luyện họ xứng đáng là những con người cách mạng trong công cuộc đấu tranh giànhđộc lập dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội

2.1.2 Quá trình hình thành con người mới trong tư tưởng Hồ Chí Minh

Như C Mác đã nói: con người tạo ra hoàn cảnh đến mức nào thì hoàn cảnh cũngtạo ra con người đến mức ấy Con người là chủ thể sáng tạo ra lịch sử đồng thời cũng

là sản phẩm của thực tiễn lịch sử, hình ảnh con người là hình ảnh của xã hội, đặc điểmquan hệ xã hội mới đã tạo nên đặc trưng của kiểu người mới

Quá trình hình thành con người mới của dân tộc Việt Nam gắn liền với quá trình

đi tìm đường cứu nước của Hồ Chí Minh, người Việt Nam vĩ đại nhất, người anh hùnggiải phóng dân tộc tiêu biểu nhất, một danh nhân văn hoá của Việt nam và nhân loại

Từ sự tiếp thu được chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề con người, nhận thức được sứcmạnh vô địch của quần chúng nhân dân lao động khi đã được giác ngộ lý tưởng, mụctiêu của cách mạng trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, giải phóng dân tộc, giảiphóng giai cấp và giải phóng chính bản thân mình, Hồ Chí Minh xác định vấn đề xâydựng con người mới vừa có tài năng vừa có những phẩm chất đạo đức cách mạng làchiến lược xuyên suốt của mọi quá trình cách mạng nước ta

Ngay từ thập niên 20 của thế kỷ XX, trong quá trình đi tìm đường cứu nước,trực tiếp lao động cùng với nhân dân lao động ở các nước thuộc địa cũng như là ởchính quốc, Hồ Chí Minh đã có sự phân biệt rạch ròi giữa một bên là bọn đế quốc, thựcdân tàn bạo, độc ác và bên kia là những người lao động bị áp bức, bóc lột nặng nề,Người viết: “dù màu da có khác nhau, trên đời này chỉ có hai giống người: giống ngườibóc lột và giống người bị bóc lột Mà cũng chỉ có một mối tình hữu ái là thật mà thôi:tình hữu ái vô sản”.[60, tr 266] Đây là sự nhận thức đúng đắn của Hồ Chí Minh và trên

cơ sở đó Người từng bước tiến hành xây dựng con người mới trên lập trường và quanđiểm chính trị của giai cấp công nhân mà nền tảng tư tưởng của nó là chủ nghĩa Mác-Lênin Điều này được thể hiện từ những bài giảng đầu tiên được tập hợp lại trong tácphẩm “Đường kách mệnh” (Năm 1927), cho đến bản “Di chúc” (Năm 1969) củaNgười

Muốn làm cách mạng thì phải có lực lượng của cách mạng, bởi cách mạng là sựnghiệp của quần chúng Lực lượng của cách mạng chính là những người dân mất nước,sống thân phận nô lệ, bị bóc lột cùng cực ở quê hương mình; đến những người laođộng bị áp bức, bóc lột ở chính quốc, người nô lệ và người cùng khổ trên khắp các lụcđịa Hồ Chí Minh đã tuyên truyền, giác ngộ, giáo dục phẩm chất cách mạng cho họ,giúp họ nhận thức được sức mạnh và sứ mệnh lịch sử của mình trong sự nghiệp đấutranh cách mạng xóa bỏ ách áp bức bóc lột, giành độc lập dân tộc, giải phóng chínhbản thân mình và xây dựng xã hội mới.

Hồ Chí Minh nhận định, chính sự áp bức và thống trị tàn bạo của chủ nghĩathực dân sẽ thúc dục nhân dân Đông Dương và các dân tộc thuộc địa vùng dậy đấutranh đòi quyền làm người Với nhận định ấy, Người đã sớm nhận thức được động lựccách mạng, sức mạnh rời non lấp biển của những người bị áp bức, những người cùngkhổ một khi họ đã được giác ngộ, được tổ chức, lãnh đạo, sẽ hình thành một lực lượngnòng cốt tạo thành hạt nhân cho phong trào cách mạng Họ chính là những con ngườimới có mặt ở mọi nơi, có ý thức cách mạng cao và sẵn sàng chiến đấu, hy sinh vì mụctiêu chung của sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội và giảiphóng con người Cần phải thức tỉnh họ, tổ chức họ lại thành đội ngũ, có vậy mới cóthể tạo ra và phát huy sức mạnh để chống lại và lật đổ bộ máy đàn áp, bóc lột và lừabịp của chủ nghĩa thực dân và các thế lực phản động

Khi đọc bản “Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và thuộcđịa” của LêNin, Hồ Chí Minh đã tìm thấy con đường cách mạng giải phóng dân tộcViệt Nam Đó là con đường cách mạng vô sản giải phóng dân tộc tiến lên cách mạng

xã hội chủ nghĩa, giải phóng dân tộc gắn liền với giải phóng xã hội, giải phóng giaicấp, giải phóng con người khỏi áp bức, bóc lột, khỏi nghèo nàn, lạc hậu nhằm đem đếncho con người một đời sống tự do, hạnh phúc, có việc làm, dân chủ và công bằng xãhội là những mục tiêu cao nhất đối với con người mà Hồ Chí Minh hằng mong muốn

và phấn đấu không ngừng vì mục tiêu cao cả đó Để thực hiện được mục tiêu đó, HồChí Minh đã dày công xây dựng những con người mới, đòi hỏi con người mới kề vaisát cánh cùng với mình hy sinh, chiến đấu vì sự nghiệp cách mạng

Nhận thức được chủ nghĩa Mác - Lênin là công cụ cải tạo thế giới, là conđường cứu dân cứu nước, Hồ Chí Minh khẳng định: “Chỉ có chủ nghĩa cộng sản mớicứu nhân loại, đem lại cho mọi người không phân biệt chủng tộc và nguồn gốc sự tự

do, bình đẳng, bác ái, đoàn kết, ấm no trên quả đất, việc làm cho mọi người và vì mọingười, niềm vui, hòa bình, hạnh phúc”[60, tr 461] Từ đó, Người đề ra khẩu hiệu: Laođộng tất cả các nước, đoàn kết lại

Đây là một bước phát triển về chất trong xây dựng con người mới ở Hồ ChíMinh Hồ Chí Minh đã giáo dục con người về lòng tin vào sức mạnh đoàn kết, tạo ra sựchuyển biến từ lập trường của chủ nghĩa yêu nước truyền thống đến chủ nghĩa xã hộikhoa học; Người khẳng định con người là vốn quý nhất; cách mạng là sự nghiệp củaquần chúng nhân dân Chính quần chúng nhân dân khi đã được giác ngộ, được tổ chức,được lãnh đạo theo một đường lối đúng đắn, với những phẩm chất đạo đức của ngườicách mạng thì sẽ trở thành sức mạnh to lớn, sẽ thực hiện thành công mục tiêu của cáchmạng

Chính vì vậy, tác phẩm “Đường kách mệnh” tuy chưa phải là một chuyên luậnbàn về đạo đức cách mạng, nhưng Hồ Chí Minh đặc biệt đề cao vị trí và vai trò của đạođức cách mạng, Người đã đưa lên trang đầu 23 điều tư cách một người cách mạng,trong đó chỉ ra 3 mối quan hệ cơ bản của con người cách mạng là đối với mình, đối vớiviệc và đối với người; giáo dục đức tính cần, kiệm; vị công vọng tư; không hiếu danh,không kiêu ngạo; nói thì phải làm; ít lòng ham muốn về vật chất; với từng người thìkhoan thứ, hi sinh, dũng cảm, vì khi phong trào cách mạng còn trong trứng nước, hoạtđộng giữa muôn vàn gian khó, hiểm nguy, giữa sự lùng bắt khủng bố của kẻ thù, chỉ cóđạo đức cách mạng mới giúp họ vượt qua những thử thách đó để giữ trọn lòng trungthành và khí tiết trung với Đảng, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu và hy sinh, vì độclập tự do của Tổ quốc vì chủ nghĩa xã hội Đạo đức cách mạng giúp cho họ thắngkhông kiêu, bại không nản, dù trong hoàn cảnh nào thì nghèo khó cũng không thểchuyển lay, giàu sang không thể quyến rũ, uy vũ không thể khuất phục Chính cuộc đờicách mạng của Hồ Chí Minh, cũng như những cán bộ khác của Đảng, những chiến sỹ