Tư tưởng hồ chí minh về đoàn kết tôn giáo và sự vận dụng tư tưởng đó vào thực hiện chính sách đoàn kết tôn giáo ở việt nam hiện nay

Cuốn sách của tác giả người Trung Quốc là Hoàng Tranh có tên: Hồ Chí Minh với Trung Quốc, Nxb Sao mới, Bắc Kinh, 1990, cung cấp nhiều tư liệu để chúng ta hiểu rõ tư tưởng đại đoàn kết củ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -NGUYỄN XUÂN TRUNG

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO

VÀ SỰ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG ĐÓ VÀO THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM

HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -NGUYỄN XUÂN TRUNG

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO

VÀ SỰ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG ĐÓ VÀO THỰC HIỆN

CHÍNH SÁCH ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO Ở

VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành : CNDVBC và CNDVLS

Mã số

Người hướng dẫn:

PGS.TS PHẠM NGỌC ANH PGS.TS NGUYỄN THÚY VÂN

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trích dẫn trong luận án có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng Các kết quả trình bày trong luận án

là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.

Hà Nội, ngày 30 tháng 05 năm 2014

Tác giả luận án

Nguyễn Xuân Trung

LỜI CẢM ƠN

Với tất cả sự kính trọng và biết ơn sâu sắc, tác giả xin chân thành cảm ơnPGS.TS Phạm Ngọc Anh và PGS.TS Nguyễn Thúy Vân đã tận tình hướng dẫn, chỉbảo và động viên trong suốt quá trình nghiên cứu và viết luận án để tác giả có thể hoànthành luận án này

Xin chân thành cảm ơn tập thể các thầy, cô giáo Khoa Triết học, Phòng Đào tạosau Đại học của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN; các thầy,

cô và cán bộ thư viện của Học viện Chính trị hành chính - Quốc gia Hồ Chí Minh,Thư viện Quân đội, Thư viện Quốc gia Hà Nội…đã tận tình giúp đỡ tác giả tìm nguồn

tư liệu trong quá trình thực hiện luận án

Cuối cùng, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình, cơ quan và bạn

bè đã động viên, giúp đỡ tác giả trong suốt thời gian nghiên cứu, thực hiện luận án

Tác giả luận án

Nguyễn Xuân Trung

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

TT Chữ viết đầy đủ Chữ viết tắt

01 Ban Chấp hành Trung ƣơng BCHTW

09 Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn ĐHKHXH & NV

10 Đại học Quốc gia Hà Nội ĐHQGHN

giáo……… 71.2 Những công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân

tộc, đoàn kết tôn giáo……… 121.3 Những công trình nghiên cứu sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn

giáo, đoàn kết tôn giáo trong thực hiện công tác tôn giáo của Đảng và Nhà nước

ta……… 17

Chương 2: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN

GIÁO………. 272.1 Cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo……… 272.2 Những quan điểm cơ bản về đoàn kết tôn giáo theo tư tưởng Hồ Chí

Minh……… 39

Chương 3: SỰ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT

TÔN GIÁO CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC VÀO THỰC HIỆN CHÍNH

SÁCH ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 823.1 Sự vận dụng của Đảng, Nhà nước thông qua các chủ trương, chính

sách……… 823.2 Những kết quả đạt được và nguyên nhân của những kết quả đó trong thực

hiện chính sách đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí

Minh……… 1033.3 Một số hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế đó trong thực hiện

chính sách đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam……… 112

Chương 4: BÀI HỌC KINH NGHIỆM, NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ

MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM TĂNG CƯỜNG KHỐI ĐOÀN

KẾT TÔN GIÁO THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH Ở VIỆT NAM

HIỆN NAY……… 120

4.1 Bài học kinh nghiệm và những vấn đề đặt ra trong thực hiện chính sách

đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam hiện nay……… 1204.2 Phương hướng và một số giải pháp cơ bản nhằm củng cố khối đoàn kết tôn

giáo theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở Việt Nam hiện nay……… 127

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội Từ khi ra đời đến nay, nó luôn là lĩnhvực nhạy cảm và được nhiều người quan tâm, nghiên cứu Với tư cách là một hiệntượng xã hội, tôn giáo luôn có ảnh hưởng nhất định đến đời sống văn hóa, đạo đức,tinh thần, tâm linh và cả tư tưởng chính trị của nhiều cộng đồng dân cư trên toàn thếgiới Trong lịch sử hình thành và phát triển, tôn giáo đã trải qua nhiều thăng trầm vàbiến đổi Đã có nhiều cách lý giải về sự ra đời và tồn tại của tôn giáo, tuy nhiên, chỉđến khi chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin ra đời thì nguồn gốc kinh tế - xã hội, bản chấtcủa tôn giáo trong xã hội loài người mới được vạch chỉ một cách xác đáng, đồng thờivai trò, tác động trở lại của tôn giáo đối với xã hội cũng được làm rõ

Có một thời gian dài, nhiều người nhìn nhận không đúng về vai trò, vị trí củatôn giáo Họ cho rằng cùng với sự phát triển chín muồi của CNXH, tôn giáo sẽ nhanhchóng mất đi Nhưng thực tế đã chứng minh ngược lại: Tôn giáo không những khôngmất đi mà trong những năm tháng cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, tôn giáo ở nhiềunơi đã hồi sinh trở lại và phát triển mạnh mẽ, kèm theo đó là những vấn đề phức tạpcần được giải quyết như: những xung đột dân tộc, tộc người, tôn giáo liên quan đến

xu thế khu vực hóa, quốc tế hóa, đụng chạm đến những vấn đề bảo tồn, giữ gìn truyềnthống văn hóa của các cộng đồng dân tộc quốc gia Đã xuất hiện nhiều hiện tượng tôngiáo cuồng tín, phản động dẫn đến những khủng bố mang tính huỷ diệt, khiến cả thếgiới phải sửng sốt Ở nhiều quốc gia, các tổ chức tôn giáo ngày càng muốn tham dựsâu hơn vào đời sống chính trị dưới nhiều hình thức khác nhau, gây ra cuộc đấu tranhnội bộ, giành giật quyền lực không kém phần gay go, khốc liệt

Tình hình phát triển tôn giáo ở Việt Nam cũng không phải là trường hợp ngoại

lệ, đặc biệt là những năm gần đây, cùng với quá trình đổi mới, dân chủ hóa, sinh hoạttôn giáo bắt đầu hồi sinh và có xu hướng phát triển mạnh hơn trước với nhiều màu sắcmới Sự phát triển mạnh mẽ của tôn giáo tất yếu sẽ nảy sinh những vấn đề phức tạp vềvăn hóa - xã hội, an ninh quốc gia… đòi hỏi chúng ta phải có đường lối, chủ trương,chính sách phù hợp Hơn nữa, trong sự nghiệp đổi mới vì mục tiêu dân giàu, nướcmạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh hiện nay, một nhiệm vụ có ý nghĩa chiếnlược đặt ra là phải đoàn kết dân tộc, đoàn kết tôn giáo, đồng thuận xã hội nhằm phát

huy sức mạnh của khối đoại đoàn kết toàn dân để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, chốngmọi âm mưu chia rẽ dân tộc, lợi dụng tôn giáo của các thế lực thù địch, phản độngchống phá sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta.

Đảng và Nhà nước ta xác định, đại đoàn kết dân tộc là mục tiêu quan trọng nhấtcủa đoàn kết tôn giáo Vì thế, nội dung cơ bản nhất của công tác tôn giáo chính là côngtác vận động, thuyết phục quần chúng thực hiện tốt các chủ trương, đường lối, chínhsách của Đảng, pháp luật của Nhà nước về tôn giáo, làm sao đoàn kết được đồng bàotôn giáo vào trong khối đại đoàn kết dân tộc, coi đồng bào tôn giáo cũng là một lựclượng cách mạng quan trọng trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước Từ chủtrương đó, bước vào quá trình đổi mới, Đảng và Nhà nước ta đã rất quan tâm đến vấn

đề tôn giáo, có nhiều chủ trương, chính sách đối với tôn giáo, giúp cho các tôn giáođồng hành cùng dân tộc trên con đường phát triển, tạo điều kiện cho đồng bào tôn giáothể hiện quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của mình, qua đó cũng nhằm đoàn kết đượcđông đảo đồng bào tôn giáo vào khối đại đoàn kết dân tộc

Để xây dựng chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật đối với tôn giáo, nềntảng tư tưởng lý luận mà Đảng và Nhà nước ta dựa vào chính là chủ nghĩa C.Mác -V.I.Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quanđiểm lý luận toàn diện, sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam,trong đó có vấn đề đoàn kết tôn giáo, đại đoàn kết dân tộc Trên cả bình diện lý luận vàthực tiễn, Hồ Chí Minh đã có những quan điểm độc đáo, đặc sắc, những cách làm hiệuquả, thiết thực để xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc, đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam.Những quan điểm và cách làm sáng tạo này tạo nên di sản quý báu mà Hồ Chí Minh

để lại cho toàn Đảng, toàn dân ta Cần phải biết kế thừa, phát huy qua các giai đoạncách mạng, nhất là ở những giai đoạn có nhiều thay đổi có tính chất bước ngoặt, nhiềuvấn đề xuất hiện về tôn giáo như hiện nay Thực tế thực hiện công tác tôn giáo ở nước

ta, mặc dù đã đạt được nhiều thành tích đáng ghi nhận, nhưng chúng ta cũng đang gặpphải không ít những khó khăn, hạn chế trong công tác tôn giáo, đặc biệt là vấn đề đoànkết tôn giáo trong bối cảnh mới Những vấn đề nổi cộm này đòi hỏi phải được nhậnthức và giải quyết thấu đáo, nhất là từ phương diện lý luận

Vì thế, nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện tư tưởng Hồ Chí Minh vềđoàn kết tôn giáo, quán triệt sâu sắc tư tưởng này vào các chủ trương, chính sách và

công tác tôn giáo của Đảng, Nhà nước ta trong thời kỳ đổi mới là vấn đề có ý nghĩa lýluận và ý nghĩa thực tiễn cấp bách Xuất phát từ những lý do cấp thiết trên, tôi đã chọn

đề tài Tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo và sự vận dụng tư tưởng đó vào

thực hiện chích sách đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam hiện nay làm luận án Tiến sĩ triết

2.2 Nhiệm vụ

- Khái quát, hệ thống hóa những nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh

về đoàn kết tôn giáo

- Đánh giá thực trạng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo của

Đảng và Nhà nước ta vào thực hiện chính sách đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

- Đề xuất giải pháp thực hiện tốt đoàn kết tôn giáo theo tư tưởng Hồ Chí Minh,nhằm củng cố và phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết dân tộc trong giai đoạn hiệnnay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo và sự vận

dụng tư tưởng này vào thực hiện đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

- Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung vào tìm hiểu nội dung tư tưởng Hồ

Chí Minh về đoàn kết tôn giáo (chủ yếu là giai đoạn 1945 - 1969), tìm hiểu mối quan

hệ giữa tôn giáo và dân tộc, giữa đoàn kết tôn giáo với khối đại đoàn kết dân tộc cũngnhư các thành quả đã đạt được của Đảng, Nhà nước ta trong quá trình vận dụng tưtưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo vào công cuộc đổi mới ở nước ta giai đoạn

từ 1990 đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận: Luận án được thực hiện trên cở sở lý luận là triết học C.Mác

-V.I.Lênin, cụ thể là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; tưtưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nước về tôn giáo

- Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa

duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, như: phương pháp logic - lịch sửphương pháp phân tích, tổng hợp, kết hợp với các phương pháp đối chiếu - so sánh vàphân tích tình huống… để phục vụ cho mục đích nghiên cứu của luận án

5 Đóng góp mới của luận án

- Luận án góp phần hệ thống hóa những quan điểm cơ bản của Hồ Chí Minh vềđoàn kết tôn giáo (đặc biệt là nội dung đoàn kết đồng bào trong nội bộ mỗi tôn giáo) từcách tiếp cận triết học

- Luận án góp phần làm rõ thực trạng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về đoànkết tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta vào thực hiện chính sách đoàn kết tôn giáo ởViệt Nam, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm, những vấn đề đặt ra và đề xuất một

số giải pháp nhằm thực hiện tốt hơn chính sách đoàn kết tôn giáo ở nước ta hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Về lý luận: Luận án góp phần khẳng định tính cách mạng và khoa học của tư

tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo và ý nghĩa chỉ đạo của tư tưởng này trong côngtác tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta hiện nay Luận án cũng góp phần tổng kết việcthực hiện quan điểm đoàn kết tôn giáo theo tư tưởng Hồ Chí Minh của Đảng và

- Về thực tiễn: Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên

cứu, giảng dạy và học tập tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo hoặc làm luận cứ cho việchoạch định các chủ trương, chính sách về công tác tôn giáo trong tình hình hiện nay

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương và 10 tiết

6

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết nói chung và đoàn kết tôn giáo nóiriêng là một nội dung quan trọng và có ý nghĩa trong hệ thống tư tưởng của Người.Đây cũng là nội dung được nhiều nhà khoa học quan tâm, tập trung nghiên cứu Tùytheo đối tượng, phạm vi nghiên cứu, các tác giả đã đề cập, khai thác dưới những góc

độ khác nhau tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo Các công trình được tiếpcận, trình bày ở hình thức khác nhau như giáo trình, sách, bài báo, luận án, luận văn,v.v…Có thể khái quát kết quả nghiên cứu của các tác giả ở một số nội dung cơ bảndưới đây:

1.1 Những công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo

Tôn giáo, tín ngưỡng là một trong những nội dung quan trọng được đề cập đếntrong tư tưởng Hồ Chí Minh Những suy tư của Người trong quan niệm về tôn giáo, tínngưỡng mang những nội dung nhận thức mới, đặc biệt là cách ứng xử với hiện tượng xãhội này trong quá trình tồn tại và phát triển của nó Có thể kể ra một số công trình tiêubiểu chuyên nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng như sau:

Năm 1988, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản cuốn Thập giá và lưỡi gươm của tác giả Trần Tam Tỉnh, Viện sĩ Viện hàn lâm Hoàng gia Canada, Giáo sư Đại

học Laval tỉnh Quebec (Canada), một nhà nghiên cứu lịch sử công giáo, bằng những cứliệu lịch sử trung thực, khách quan và những nhận xét tinh tế, đúng đắn, tác giả đã thể hiệnđược những tình cảm chân thực của Hồ Chí Minh đối với đồng bào Công giáo trongnhững giai đoạn lịch sử nóng bỏng và hết sức nhạy cảm Linh mục Trần Tam Tỉnh khẳngđịnh: “Đối với giáo hội Công giáo, cụ Hồ Chí Minh đã tỏ ra hết sức có tình có lý Chỉ haitháng sau ngày độc lập, linh mục Lê Hữu Từ được phong làm trưởng đoàn Chính phủgồm bốn vị bộ trưởng đến tham dự, trong đó có những cán bộ cao cấp nhất của Việt Minh

là ông Phạm Văn Đồng và Võ Nguyên Giáp và vị cố vấn tối cao của Người là cựu HoàngBảo Đại Trong thư chúc mừng giám mục mới, người tỏ sự vui sướng vì có một nhà lãnhđạo mới của người Công giáo đi theo chân đức Giêsu chịu đóng đinh hầu giúp giáo dânbiết hy sinh và chiến đấu bảo vệ tự do và

độc lập của đất nước Ngày 25/2/1946, chính Người đích thân đi một mình không cóđoàn bảo vệ, đến ngày Phát Diệm để long trọng tuyên bố: “Từ nay, giám mục Lê Hữu

Từ sẽ là Cố vấn tối cao của Chánh phủ” [Trích theo 138, tr 27]

Đây thực sự là một tài liệu có giá trị cho những nhà nghiên cứu quan điểm HồChí Minh đối với tôn giáo nói chung, Công giáo nói riêng

Cũng chủ đề này, còn nhiều tác giả đề cập đến và nêu bật lên những quan điểmcủa Người đối với tôn giáo Đó cũng là biểu hiện cụ thể trong ứng xử kiên trì, mềmdẻo, sắc sảo, tùy cơ ứng biến nhưng không một chút nghiêng ngả về lập trườngnguyên tắc Điều đó cho thấy rõ quan điểm “Dĩ bất biến ứng vạn biến” của Ngườitrong vấn đề tôn giáo Tất cả những điều đó đã được tác giả Ngô Phương Bá thể hiện

trong bài viết: Những biểu hiện sinh động của tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín

ngưỡng in trong cuốn Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân tộc, tôn giáo và đại đoàn kết trong cách mạng Việt Nam, do Nxb Quân đội ấn hành năm 2003.

Cuốn sách Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng của Viện nghiên cứu tôn giáo,

Nxb Khoa học xã hội xuất bản lần đầu năm 1996; xuất bản lần thứ hai năm 1998 có táibản bổ sung Cuốn sách đã đề cập đến quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo, tínngưỡng thông qua những giai đoạn lịch sử nhất định cũng như thông qua cách giảiquyết vấn đề tôn giáo trong cách mạng giải phóng dân tộc ở nước ta

Cuốn sách Những vấn đề lý luận và thực tiễn tôn giáo ở Việt Nam của Viện

nghiên cứu Tôn giáo, Nxb Khoa học xã hội, 1998, là công trình tập thể của các nhàkhoa học đề cập đến tư tưởng tôn giáo tín ngưỡng của Hồ Chí Minh Tác giả PhạmNhư Cương đã đặt Hồ Chí Minh trong sự so sánh với các nhà kinh điển của chủ nghĩaC.Mác - V.I.Lênin về vấn đề tôn giáo để làm nổi rõ sự vận dụng sáng tạo và phát triển

lý luận về tín ngưỡng, tôn giáo của Hồ Chí Minh, nhất là vấn đề phương pháp luận,vấn đề sử dụng một cách tài tình, linh hoạt phép biện chứng của C.Mác Cũng trongcuốn sách này, tác giả Đỗ Quang Hưng còn cho rằng, Nguyễn Ái Quốc đã phác họanhững đường nét khá cơ bản về tính cách, bản chất, đặc tính một số tôn giáo, nhân vật

tôn giáo của người Việt Nam và Á Đông Viên ngọc sáng nhất trong tư tưởng Hồ Chí

Minh về tôn giáo, tín ngưỡng là nhìn nhận vấn đề tôn giáo trên bình diện văn hóa đạo đức, tôn giáo là vấn đề con người chứ không chỉ là vấn đề nhận thức luận, ý thức hệ.

-Đề cương bài giảng Chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về

tôn giáo (Chương trình sau đại học chuyên ngành khoa học về tín ngưỡng và tôn giáo)

do Trung tâm khoa học về tín ngưỡng và tôn giáo - Học viện Chính trị Quốc gia HồChí Minh ấn hành năm 1999 Tập bài giảng này đã giới thiệu những nội dung cơ bảntrong quan điểm của Chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôngiáo Bên cạnh đó, sách cũng giới thiệu một số tác phẩm của các nhà kinh điển chủ

nghĩa C.Mác như: Phê phán triết học pháp quyền của Hêghen; Lút Vích Phoi Ơ Bắc và Sự cáo chung của triết học cổ điển Đức; Chống Đuy Rinh… Và một số tác phẩm của Hồ Chí Minh nói về tôn giáo Tập bài giảng đã cung cấp những cứ liệu khoa

-học tốt cho những ai quan tâm tới vấn đề này

Năm 2001, Tổng cục Chính trị - Thư viện quân đội cho ấn hành tài liệu nghiên

cứu phục vụ lãnh đạo mang tên: Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo do Nguyễn Đăng Vịnh tổng thuật Nội dung của sách trình bày ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu gồm ba phần chính: Phần một, thái độ Hồ Chí Minh đối với tôn giáo Phần hai, tư tưởng đoàn kết hòa hợp dân tộc - không phân biệt tín ngưỡng, tôn giáo của Hồ Chí Minh Phần ba, tư

tưởng Hồ Chí Minh về tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng

Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng ta bàn về tôn giáo do

Mã Giang tổng hợp cũng là một ấn phẩm do Tổng cục chính trị - Thư viện quân đội in

ấn và lưu hành năm 2003 Cuốn sách đã trình bày những nội dung cơ bản của tưtưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo; quan điểm, chủ trương, chính sách củaĐảng và Nhà nước ta về tín ngưỡng, tôn giáo; vấn đề tôn giáo trong Văn kiện Đại hộiđại biểu toàn quốc lần thứ IX và Văn kiện Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trungương khóa IX

Nhân kỷ niệm 112 năm ngày sinh của Hồ Chí Minh, Học viện chính trị Quốc

gia Hồ Chí Minh đã tổ chức cuộc hội thảo: Nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí

Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo Các bài viết tham gia hội thảo này được Nxb

Tôn giáo ấn hành thành cuốn sách Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn

giáo (2003) do GS.TS Lê Hữu Nghĩa và TS Nguyễn Đức Lữ đồng chủ biên Cuốn sách

gồm một đề dẫn và 18 tham luận của các nhà khoa học đến từ nhiều cơ quan, ban

ngành khác nhau được chia thành hai phần: Phần thứ nhất gồm các bài viết Hồ Chí Minh về tôn giáo Phần thứ hai, gồm các bài tham luận Hồ Chí Minh về công tác tôn

giáo Cuốn sách đã trở thành tài liệu tham khảo tốt cho những người nghiên cứu tưtưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và hoặc làm công tác quản lý nhà nước về tôn giáo.

Trong luận văn khoa học lịch sử Hồ Chí Minh với luật pháp tôn giáo (Khoa

Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Hà Nội, 2005), tác giả ĐàoThị Hạnh đã phân tích vai trò của tôn giáo và pháp luật tôn giáo trong xã hội Việt Nam

kể từ năm 1945 đến nay Qua sự phân tích của tác giả, đã cho thấy quá trình hìnhthành, hoàn thiện pháp luật tôn giáo ở Việt Nam có tầm ảnh hưởng và đóng góp rấtlớn của Hồ Chí Minh - với tư cách là người đặt nền móng cho pháp luật tôn giáo ởViệt Nam Cũng bàn về chủ đề này, trước đó, trên Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 3,

năm 2002, GS.TS Đỗ Quang Hưng đã có bài viết: Hồ Chí Minh và nền tảng luật pháp

tôn giáo ở nước ta Bài viết đã nêu ra một số nét về cống hiến xây dựng luật pháp tôn

giáo của Hồ Chí Minh và những cứ liệu chứng minh cho những đóng góp đó của

Người trong lịch sử

Trong luận án tiến sĩ triết học: Quan điểm Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo

(Viện nghiên cứu tôn giáo - Viện khoa học Xã hội Việt Nam, 2007) tác giả Phạm HữuXuyên đã phân tích cơ sở hình thành và quá trình phát triển, nội dung quan điểm tínngưỡng, tôn giáo của Hồ Chí Minh Từ đó, tác giả đi vào phân tích, trình bày sự vậndụng quan điểm của Hồ Chí Minh về tín ngưỡng tôn giáo của ĐCSVN giai đoạn từ

1969 đến nay Luận án là nguồn tài liệu tham khảo tốt cho những người nghiên cứu vàhoạt động tôn giáo Tuy nhiên, quan điểm của Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáothì rất rộng, vì vậy khi tác giả để cập sự vận dụng quan điểm của Hồ Chí Minh về tínngưỡng tôn giáo của ĐCSVN giai đoạn từ 1969 đến nay thực chất là sự vận dụng vềcông tác tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta Luận án này chưa đề cập sâu được đếnvấn đề đoàn kết tôn giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh và sự vận dụng tư tưởng đó củaĐảng và Nhà nước ta trong giai đoạn hiện nay

Năm 2008, Viện nghiên cứu tôn giáo và tín ngưỡng, thuộc Học Viện Chính trị Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh đã có báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu khoa học

-đề tài cấp bộ 2007: Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và việc vận dụng ở Việt Nam hiện nay do PGS.TS Nguyễn Đức Lữ làm chủ nhiệm Đề tài gồm hai phần: Phần một, nội dung

cơ bản tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo Phần hai, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về

tôn giáo Công trình này đã khắc hoạ được một số tư tưởng cơ bản

của Hồ Chí Minh về tôn giáo, về vai trò, vị trí và ảnh hưởng của tôn giáo trong đờisống xã hội Đề tài cũng chỉ ra sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo trongứng xử với tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta hiện nay Đây là những nghiên cứu rấtgiá trị, có ý nghĩa tham khảo quan trọng đối với luận án.

Ngoài những cuốn sách, công trình tiêu biểu liên quan trực tiếp đến tư tưởng

Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo như đã trình bày, còn có những bài nghiên cứutrên các tạp chí, các cuộc hội thảo khoa học, đặc biệt là tạp chí chuyên ngành tôn giáo

Về tác giả nước ngoài, mặc dù chưa có tác giả nào trực tiếp viết về Hồ ChíMinh với tôn giáo nhưng có nhiều tác giả nước ngoài viết về cuộc đời hoạt động cáchmạng của Hồ Chí Minh có liên quan đến vấn đề tôn giáo đã có những ý kiến nhận xétrất có giá trị Khi nhận xét về thái độ của Hồ Chí Minh với tôn giáo, Xanhtơni - Cao

ủy viên Pháp nhiều năm ở Đông Dương đã từng gặp, làm việc với Chủ tịch Hồ ChíMinh viết: “Về phần tôi, phải nói rằng chưa bao giờ tôi có cơ sở để nhận thấy trongcác chương trình của cụ Hồ Chí Minh một dấu vết nào, dù nhỏ nhất của sự công kích

đa nghi, hoặc chế diễu đối với một tôn giáo bất kỳ nào” [Dẫn theo 138, tr 80] Cuốn

sách của tác giả người Trung Quốc là Hoàng Tranh có tên: Hồ Chí Minh với Trung

Quốc, Nxb Sao mới, Bắc Kinh, 1990, cung cấp nhiều tư liệu để chúng ta hiểu rõ tư

tưởng đại đoàn kết của Hồ Chí Minh, Người không chỉ đoàn kết dân tộc mà còn đoànkết mọi tầng lớp nhân dân lao động trên toàn thế giới, không phân biệt chính kiến, tôngiáo trong cuộc đấu tranh chống thực dân, đế quốc xâm lược giành độc lập dân tộc.Hay như trong bài báo của nhà báo Xô viết Ôxíp Manđenxtam đăng trên báo “Ngọnlửa nhỏ” (1923) đã cho chúng ta thấy quan điểm của học giả nước ngoài về Hồ ChíMinh về vấn đề tôn giáo là: “Ở Việt Nam không có tôn giáo theo cách nghĩ của ngườichâu Âu”

Cuốn sách Đồng chí Hồ Chí Minh, Nxb Thanh niên, Hà Nội, 1995 của tác giả

Xô viết Epghênhi Côbêlép cũng có những nhận xét rất có giá trị: “Nguyễn Ái Quốc đãnhiều lần kiên trì yêu cầu đảng viên phải có thái độ tỉnh táo đối với tôn giáo cũng nhưtín ngưỡng khác của nhân dân đã khiến cho những người cộng sản Việt Nam trongthời kỳ cách mạng đề ra được đường lối đúng đắn, có hiệu quả trong lĩnh vực hết sứcquan trọng này và cho phép họ thu hút về phía cách mạng đông đảo tín đồ của hai tôngiáo đông nhất ở Việt Nam là đạo Phật và đạo Gia tô ” [17, tr 49]

1.2 Những công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân tộc, đoàn kết tôn giáo

Trong các công trình có liên quan đến Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân tộc,

đầu tiên cần phải kể đến công trình Chiến lược đại đoàn kết Hồ Chí Minh, do Phùng Hữu Phú (chủ biên), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995; Một số nội dung cơ bản

trong tư tưởng đại đoàn kết Hồ Chí Minh của các tác giả: Nguyễn Khánh Bật, Bùi

Đình Phong, Hoàng Trang, Nxb Nghệ An, 1995; Tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn

kết và mặt trận đoàn kết dân tộc của tác giả Nguyễn Bích Hạnh và Nguyễn Văn

Khoan, Nxb Lao động, Hà Nội, 2001; Tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết với vấn

đề phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc trong thời kỳ đổi mới, Học viện Chính

trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2004

Trong những công trình trên, các tác giả đã nêu và phân tích khá sâu sắc có sứcthuyết phục các nội dung như: Cơ sở hình thành chiến lược đại đoàn kết Hồ Chí Minh;chiến lược đại đoàn kết Hồ Chí Minh trong cách mạng giải phóng dân tộc và trong sựnghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc XHCN; những nội dung cơ bản trong chiến lược đạiđoàn kết Hồ Chí Minh Tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết và một số nội dung trong

tư tưởng của Người như: Vấn đề tôn giáo trong tư tưởng đại đoàn kết Hồ Chí Minh;phát huy tiềm năng cách mạng của đồng bào các tôn giáo trong khối đại đoàn kết toàn dântộc, phương pháp đoàn kết tôn giáo theo tư tưởng Hồ Chí Minh Và xem đây là một bộphận, một khía cạnh để thực hiện chiến lược đại đoàn kết dân tộc

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo thì trong phần lớn các công trình

khoa học, sách, bài báo mà tác giả đã khảo cứu và trình bày trong mục Tư tưởng Hồ

Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo trên đây thì đều đã ít nhiều, trực tiếp hay gián tiếp có

nói đến tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo Ngoài ra, còn có một số côngtrình đề cập tới vấn đề này một cách chuyên sâu, chuyên biệt, hệ thống như:

Công trình Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân tộc, tôn giáo và đại đoàn kết trong

cách mạng Việt Nam, Đỗ Quang Hưng (chủ biên), Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội,

2003 Trong công trình này, các tác giả đã nghiên cứu có hệ thống các vấn đề như:Vấn đề dân tộc, tôn giáo; đại đoàn kết dân tộc; những nhiệm vụ cấp bách của Nhànước Việt Nam dân chủ cộng hòa sau cách mạng tháng Tám Theo các tác giả, vấn đềdân tộc, tôn giáo là những vấn đề lớn, rất nhạy cảm, liên quan đến nhiều lĩnh vực khác

của xã hội và đến nhiều quốc gia, trong đó, Việt Nam không là một ngoại lệ Nhận thức rõvấn đề này, sau khi giành được chính quyền trong cách mạng tháng Tám, Đảng ta, đứngđầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã giải quyết thành công vấn đề dân tộc, tôn giáo và đạiđoàn kết dân tộc Đó là cơ sở lý luận, thực tiễn quan trọng thực hiện chiến lược đại đoànkết dân tộc, đoàn kết lương giáo để “kháng chiến kiến quốc” thắng lợi.

Công trình Khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo đối với sự nghiệp bảo

vệ Tổ quốc do Nguyễn Mạnh Hưởng (chủ nhiệm), Viện Khoa học xã hội nhân văn

quân sự, Hà Nội 2003, đã phân tích việc khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáođối với sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn của vấn đề nghiêncứu; tập trung làm rõ quan điểm cơ bản của chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và ĐCSVN về tôn giáo và khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của nó trongcách mạng XHCN Đề tài nhấn mạnh, một trong những yếu tố quan trọng nhất dẫn đếncách mạng thành công là do đoàn kết được đông đảo lực lượng cách mạng vào khốiđoàn kết chung của dân tộc, trong đó các đồng bào tôn giáo chiếm vị trí rất quan trọng

Vì thế, việc coi trọng vấn đề tôn giáo, chính sách tôn giáo hướng tới đoàn kết đồngbào tôn giáo, nhằm khắc phục những ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo đối với sựnghiệp bảo vệ Tổ quốc XHCN hiện nay là hết sức cần thiết và ý nghĩa

Trong cuốn Củng cố mối quan hệ dân tộc và tôn giáo ở Việt Nam trong bối cảnh hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh của TS Vũ Văn Hậu, Nxb Chính trị - Quốc gia, Hà

Nội 2009, đã cho thấy mối quan hệ biện chứng sâu sắc giữa dân tộc và tôn giáo trong tưtưởng Hồ Chí Minh và trong bối cảnh hiện nay Từ đó, trên cơ sở vận dụng tư tưởng HồChí Minh về đoàn kết tôn giáo, tác giả đã nêu bốn nội dung cần thực hiện để củng cố mối

quan hệ giữa dân tộc và tôn giáo ở nước ta hiện nay: Thứ nhất, vấn đề tôn giáo cần đặt trong mối quan hệ chặt chẽ và đồng thuận với dân tộc và CNXH Thứ hai, khai thác và phát huy yếu tố văn hóa trong tôn giáo Thứ ba, phải chống sự lợi dụng tôn giáo của các thế lực thù địch Thứ tư, đổi mới nhận thức và hành động về vấn đề tôn giáo Cũng trong

cuốn sách này, tác giả đã đi sâu vào phân tích trường hợp cụ thể: “Quan hệ giữa dân tộc

và tôn giáo - nghiên cứu qua trường hợp Phật giáo” Tóm lại, theo tác giả, hoạt động tôngiáo và chính sách tôn giáo phải nhằm tăng cường đoàn kết đồng bào các tôn giáo trongkhối đại đoàn kết toàn dân tộc, phát huy sức mạnh tổng

hợp của toàn dân tộc, thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, vìmục tiêu dân giàu nước mạnh, dân chủ, công bằng văn minh.

Trong số các luận văn thạc sĩ nghiên cứu về vấn đề này, trước hết phải kể đến

luận văn Vấn đề đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam trong tư tưởng Hồ Chí Minh của Lý Thị

Bích Hồng, luận văn thạc sĩ khoa học Tôn giáo, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ ChíMinh, Hà Nội, 2001 Luận văn đã trình bày những nét chính thống từ cơ sở hình thànhcho đến nội dung, phương pháp đoàn kết tôn giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh Từ đótác giả nêu ra thực trạng vấn đề đoàn kết tôn giáo theo tư tưởng Hồ Chí Minh và đềxuất các giải pháp Logic của luận văn rất hợp lý, tuy nhiên, do luận văn trình bày theo

hệ quy chiếu của chuyên ngành tôn giáo học nên đã không thấy hết được mối quan hệbiện chứng giữa tôn giáo với các lĩnh vực khác của đời sống xã hội, đặc biệt là vớichính trị, vì thế, không thấy hết được tầm ảnh hưởng của tôn giáo đến các lĩnh vựcđó…

Đến năm 2008, tác giả Nguyễn Xuân Trung đã tiếp nối, kế thừa đề tài này trongluận văn thạc sỹ, chuyên ngành Triết học của mình tại Khoa Triết học, Trường

ĐHKHXH & NV, Hà Nội) với đề tài: Tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo và

sự vận dụng tư tưởng đó vào công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay Tác giả đã trình

bày vấn đề này dưới góc độ, quan điểm biện chứng của triết học C.Mác Tuy nhiên, dogiới hạn, khuôn khổ yêu cầu của một luận văn thạc sĩ nên tác giả đã không trình bày kỹlưỡng được những vấn đề liên quan đến tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo.Đây chính là tiền đề, cơ sở để tác giả triển khai tiếp những nội dung chưa được đề cậpnày vào trong luận án tiến sĩ của mình khi tiếp tục nghiên cứu đề tài này

Tôn giáo bao giờ cũng là vấn đề nhạy cảm và phức tạp, liên quan đến mọi lĩnhvực của đời sống xã hội Nó luôn bị kẻ thù và các giai cấp thống trị phản động lợi dụng

để chống phá cách mạng Viết về vấn đề này, tác giả Đỗ Xuân Hiển đã có luận văn

thạc sĩ theo chuyên ngành tôn giáo học: Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về chống

địch lợi dụng tôn giáo vào công tác bảo đảm an ninh trật tự ở nước ta hiện nay (Học

viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2008) Tác giả đã đi sâuvào phân tích hoạt động lợi dụng tôn giáo của các thế lực thù địch và thực trạng việcvận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về chống địch lợi dụng tôn giáo ở Việt Nam Từ đó,tác giả đã đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc vận dụng tư tưởng Hồ

Chí Minh về đấu tranh chống địch lợi dụng tôn giáo trong công tác đảm bảo an ninhtrật tự Nổi lên trên, làm nền tảng cho những chính sách đó, chính là những giải pháp

về đoàn kết tôn giáo, củng cố khối đoàn kết dân tộc, không để kẻ thù lợi dụng vấn đềtôn giáo để chia rẽ lương, giáo, ảnh hưởng tới khối đại đoàn kết dân tộc, ảnh hưởngtới an ninh trật tự ở Việt Nam…

Ngoài ra, còn một số luận văn thạc sĩ khác viết về đoàn kết tôn giáo trong tưtưởng Hồ Chí Minh dưới các góc độ, lát cắt, đối tượng, không gian và thời gian

nghiên cứu khác nhau như: Nâng cao hiệu quả công tác vận động tín đồ Công giáo ở

Kon Tum hiện nay, Trần Thị Tuyết Hà, luận văn thạc sĩ khoa học Tôn giáo học, Học

viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2001; Công tác vận động quần chúng

tín đồ tôn giáo ở tỉnh Bắc Ninh hiện nay, Nguyễn Đức Thịnh, luận văn thạc sĩ khoa

học Tôn giáo học, Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội 2001; Công tác

vận động quần chúng tín đồ công giáo ở tỉnh Nam Định từ năm 1990 đến nay, Hồ

Xuân Định, luận văn thạc sĩ khoa học Tôn giáo, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2004; Hồ Chí Minh với vấn đề đoàn kết lương giáo trong cuộc kháng

chiến chống thực dân Pháp 1945 - 1954 (Khảo sát tình hình các tỉnh phía Bắc),Trần

Thị Mai Thanh, luận văn thạc sĩ khoa học Lịch sử, Trường ĐHKHXH & NV, Hà Nội,

2005… Những đề tài này đã đề cập tới vấn đề đoàn kết tôn giáo trong tư tưởng HồChí Minh trong những trường hợp cụ thể của từng hoàn cảnh và địa phương dướilăng kính của các ngành khoa học khác nhau

Các luận án tiến sĩ nghiên cứu về vấn đề này thời gian gần đây, trước hết phải kể

đến luận án: Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết lương giáo trong thực hiện chính sách tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, Nguyễn Văn Siu, luận án tiến sĩ chuyên ngành

CNXHKH, Học viện Chính trị - Bộ quốc phòng, Hà Nội 2011 Trong luận án này, chủ yếutác giả đã đi sâu vào phân tích thực chất và thực trạng việc vận dụng tư tưởng Hồ ChíMinh về đoàn kết lương giáo ở Việt Nam hiện nay Từ đó, tác giả đưa ra những kiếnnghị, giải pháp để thực hiện tốt hơn chính sách tôn giáo theo tư tưởng Hồ Chí Minh vềđoàn kết lương giáo Do yêu cầu giới hạn phạm vi nghiên cứu mà luận án đề cập, nêntrong luận án này chưa nói lên được một vấn đề rất quan trọng, đó chính là nội dung tưtưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo Khi đề cập đến sự vận dụng của Đảng và Nhànước về đoàn kết lương giáo theo tư tưởng Hồ Chí Minh thì thực chất tác

giả mới chỉ trình bày đến vấn đề vận dụng về công tác tôn giáo mà chưa đi sâu vàovấn đề đoàn kết lương giáo cũng như việc chỉ ra vai trò của đoàn kết lương giáo trongkhối đại đoàn kết dân tộc.

Luận án tiến sĩ Triết học: Quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo và sự vận

dụng quan điểm đó vào việc xây dựng khối đoàn kết toàn dân tộc ở nước ta hiện nay

của Lê Bá Trình, chuyên ngành CNVBC & CNDVLS, Học viện Khoa học Xã hội Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, Hà Nội, 2012 Trong luận án này, tác giả đi sâu vàotìm hiểu quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo, về đoàn kết dân tộc và sự vận dụngquan điểm tôn giáo của Hồ Chí Minh vào xây dựng khối đoàn kết dân tộc ở nước tahiện nay Luận án này đã trình bày được những nội dung cơ bản trong tư tưởng HồChí Minh về tôn giáo Tuy nhiên, quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo thì rất rộng,

-vì thế, luận án chưa làm nổi bật được tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáotrong tư tưởng của Người về tôn giáo Hơn nữa, giữa việc trình bày nội dung tưtưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và nội dung việc vận dụng quan điểm đó vào xâydựng khối đại đoàn kết dân tộc ở nước ta hiện nay có vẻ chưa thực sự logic, bởi lẽ,muốn vận dụng vào thực hiện khối đoàn kết dân tộc thì trước hết cần phải đoàn kếtđược đồng bào tôn giáo, từ đó sẽ đóng góp, củng cố vào khối đại đoàn kết dân tộc

Ngoài những công trình khoa học, cuốn sách tiêu biểu liên quan trực tiếp đến tưtưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo đã trình bày, còn có những bài nghiên cứutrên các tạp chí, cuộc hội thảo khoa học, đặc biệt là tạp chí chuyên ngành tôn giáo Tác

giả Nguyễn Đức Lữ với bài “Tư tưởng tín ngưỡng tự do lương giáo đoàn kết ở Hồ Chí

Minh”, Tạp chí Dân vận, số 6 - 2003; Về tư tưởng đoàn kết lương giáo của Chủ tịch

Hồ Chí Minh, NCS Lê Đại Nghĩa, tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 1- 2001; Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa tôn giáo với một số lĩnh vực của đời sống xã hội, TS

Nguyễn Đức Lữ, tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 6 - 2002; Tư tưởng Hồ Chí Minh về

điểm tương đồng đoàn kết lương giáo và vận dụng vào tình hình hiện nay, Thượng tá,

TS Nguyễn Mạnh Hưởng, tạp chí Giáo dục lý luận Chính trị quân sự, số 3 - 2003; Hồ

Chí Minh với vấn đề tự do tín ngưỡng và đoàn kết tôn giáo, Văn Thanh Mai, tạp chí

Tư tưởng - văn hóa, số 2 - 2005; Quan điểm của Hồ Chí Minh về đề cao sự tương

đồng, tôn trọng sự khác biệt giữa tôn giáo và chủ nghĩa xã hội, Phạm Hữu Xuyên, tạp

chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 5 - 2006; Vận dụng quan điểm tôn giáo của Hồ Chí Minh

để xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc trong cách mạng Việt Nam, Lê Bá Trình, tạp chí

Nghiên cứu Tôn giáo, số 8 - 2011; Hồ Chí Minh về tôn giáo, tư duy sáng tạo và độc

đáo, PGS.TS Nguyễn Đức Lữ, tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 5 - 2011; Thái độ nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo, Nguyễn Xuân Trung, tạp chí Lý

luận chính trị và truyền thông, số 10 - 2013; Bối cảnh và cơ sở hình thành tư tưởng Hồ

Chí Minh về đoàn kết tôn giáo, Nguyễn Xuân Trung, tạp chí Giáo dục lý luận, số 204

-2013; Mẫu số chung của việc đoàn kết tôn giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Nguyễn

Xuân Trung, tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 6 - 2013…

1.3 Những công trình nghiên cứu sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, đoàn kết tôn giáo trong thực hiện công tác tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta

Trong công tác tôn giáo và quản lý các hoạt động của tôn giáo, từ khi đổi mớiđến nay, Đảng và Nhà nước ta luôn chú trọng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh để xâydựng, ban hành các chủ trương, nghị quyết, chỉ thị cũng như việc thực hiện nó trongthực tiễn Liên quan đến nội dung nghiên cứu này, có thể liệt kê một số công trình tiêubiểu sau:

Đất nước ta bắt đầu đổi mới từ Đại hội VI năm 1986, nhưng nhận thức vàchính sách đối với tôn giáo chỉ thực sự đổi mới vào năm 1990 Điển hình cho dấu mốc

đó là Nghị quyết số 24 - NQ/TW của Bộ chính trị Về tăng cường công tác tôn giáo

trong tình hình mới (Nghị quyết số 24) Sau hai thập kỷ, vấn đề tôn giáo đã có nhiều

biến đổi tích cực, góp phần tăng cường sự nhất trí và đoàn kết dân tộc Để đánh giá về

ý nghĩa của Nghị quyết số 24, Trung tâm Nghiên cứu tôn giáo, thuộc viện CNXHKH

đã tổ chức hội thảo khoa học phạm vi cấp Viện (đã xuất bản thành kỷ yếu) với chủ đề

Giá trị lý luận và thực tiễn của Nghị quyết số 24 - NQ/TW của Bộ Chính trị về tôn giáo sau hai mươi năm đổi mới Các bài tham luận đã đi sâu vào phân tích đánh giá

những giá trị lý luận và thực tiễn của Nghị quyết số 24 qua hai thập niên thể hiện sự

quán triệt và vận dụng sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo sau hai mươi nămđổi mới, nhằm đề xuất một số quan điểm mới bổ sung trong thời gian tới

Luận án phó Tiến sĩ của Nguyễn Đức Lữ (Học viện Nguyễn Ái Quốc, năm

1992) với đề tài: Vấn đề tự do tín ngưỡng và tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng ở Việt

Nam đã đề cập tới vấn đề cần tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng ở Việt Nam, đặc điểm

tự do tín ngưỡng ở Việt Nam và những chính sách của Đảng và Nhà nước ta về vấn đềnày trên cơ sở vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong quan niệm về tôn giáo và côngtác tôn giáo.

Năm 1994, Nxb Tôn giáo ấn hành cuốn Một số tôn giáo ở Việt Nam của

Nguyễn Thanh Xuân Xuất phát từ nền tảng lý luận là chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin và

tư tưởng Hồ Chí Minh, cuốn sách đã cung cấp cho người đọc một cách nhìn nhậnkhách quan về các tôn giáo, làm rõ nguồn gốc, sự hình thành, phát triển; các quy định,nghi thức, phương thức hành đạo; cấu trúc về tổ chức của các tôn giáo như: Phật giáo,Công giáo, Tin lành, Hồi giáo, Phật giáo Hòa hảo và Cao đài ở Việt Nam, đồng thờiđưa ra các phụ lục về tổ chức các tôn giáo tương ứng trên thế giới, một số dữ liệu vềtôn giáo của thế giới và của Việt Nam

Trong cuốn Những vấn đề tôn giáo hiện nay của tác giả Đặng Nghiêm Vạn,

Phạm Như Cương, Vũ Khiêu, Trần Đình Hượu, Hà Văn Tấn do Nxb Khoa học xã hộixuất bản năm 1994, trên nền tảng những tư tưởng về tôn giáo của các nhà kinh điển và

tư tưởng Hồ Chí Minh, cuốn sách đã đưa ra những nhận thức về tôn giáo nói chung

và một số vấn đề tôn giáo đang được quan tâm ở Việt Nam trong giai đoạn đó

Năm 2001, Nxb Công an nhân dân xuất bản cuốn Quản lý Nhà nước đối với

hoạt động tôn giáo trong điều kiện xây dựng Nhà nước dân chủ, pháp quyền Việt Nam hiện nay do Nguyễn Hữu Khiển chủ biên Cuốn sách đã đề cập tới những vấn đề chung

nhất của tôn giáo; tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo; về tình hình tôn giáo ở ViệtNam Đặc biệt, công trình này đã trình bày khá hệ thống quan điểm của ĐCSVN vềcông tác tôn giáo và những nguyên tắc trong quản lý các hoạt động tôn giáo; nhữngnội dung chủ yếu của quản lý Nhà nước đối với hoạt động tôn giáo từ sự vận dụng tưtưởng Hồ Chí Minh… Từ đó, tác giả đề xuất giải pháp triển khai cho hoạt động côngtác tôn giáo hiện nay ở Việt Nam

Năm 2001, Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật xuất bản cuốn Lý luận về tôn giáo

và tình hình tôn giáo ở Việt Nam của Đặng Nghiêm Vạn Cuốn sách là bản tổng kết

những nghiên cứu của các tác giả ở đề tài KHXH - 04-06 về những vấn đề lý luận vàthực tiễn liên quan đến tôn giáo và tín ngưỡng ở Việt Nam Nội dung cuốn sách đãkhái quát đầy đủ nhất những vấn đề lý luận chung về tôn giáo, vai trò của tôn giáotrong đời sống xã hội, thực trạng và chính sách tôn giáo ở Việt Nam trên cơ sở vận

dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và đoàn kết tôn giáo… của Đảng và Nhànước.

Năm 2001, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh - Trung tâm khoa học tín

ngưỡng về tôn giáo đã ra mắt kỷ yếu đề tài nhánh: Đổi mới chính sách tôn giáo và

Nhà nước quản lý tôn giáo hiện nay - những bài học kinh nghiệm và kiến nghị cụ thể

thuộc đề tài cấp Nhà nước: Xu hướng phát triển tôn giáo hiện nay ở nước ta và những

vấn đề đặt ra cho công tác lãnh đạo, quản lý Kỷ yếu đã đề cập, phân tích: Các quan

điểm, chính sách, chủ trương của Đảng và Nhà nước đối với tôn giáo qua các thời kỳ

cách mạng về cơ bản là sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng,

về đoàn kết tôn giáo cũng như thực trạng và bài học kinh nghiệm được rút ra từ côngtác quản lý tôn giáo ở một số địa phương được nghiên cứu như: Thanh Hóa, Đắk Lăk,Cần Thơ…

Đề tài độc lập cấp Nhà nước: Xu hướng phát triển tôn giáo hiện nay ở nước ta

và những vấn đề đặt ra cho công tác lãnh đạo, quản lý do GS.TS Lê Hữu Nghĩa làm

chủ nhiệm, đơn vị chủ trì là Học Viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đã đượcnghiệm thu năm 2003 Trên cơ sở tổng kết các kết quả đã đạt được của ba đề tài

nhánh: Đề tài nhánh thứ nhất, Đổi mới chính sách tôn giáo và Nhà nước quản lý tôn

giáo hiện nay - những bài học kinh nghiệm và kiến nghị cụ thể Đề tài nhánh thứ hai, Công tác tổ chức quần chúng và xây dựng lực lượng chính trị cách mạng trong các vùng có tôn giáo tập trung ở nước ta hiện nay Đề tài nhánh thứ ba, Bức tranh tổng quát tình hình tôn giáo trên thế giới và trong nước thời gian gần đây Công trình đã

trình bày một cách khá đầy đủ, hệ thống, khoa học về các vấn đề liên quan đến tìnhhình tôn giáo Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI Trên cơ sở đó, các tác giả của đềtài đã chỉ ra tầm quan trọng, vai trò sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước đối với vấn đềtôn giáo của Việt Nam cũng như những thành tựu và hạn chế của việc hoạch địnhchính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta thời gian qua, đặc biệt là việc phải quántriệt việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo trong việc xây dựng vàban hành các chủ trương, chính sách đối với công tác tôn giáo Từ thực trạng, thànhtựu, hạn chế đó, các tác giả đã đưa ra những phương hướng, giải pháp nhằm nâng caohiệu quả lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước đối với tôn giáo ở nước tahiện nay

Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam là cuốn sách được Ban tôn giáo

Chính phủ xuất bản năm 2006 (tái bản lần thứ nhất có sửa chữa, bổ sung năm 2009).Công trình đã trình bày một cách hệ thống, khái quát, chính thống về tình hình tôn giáo

và chính sách của Nhà nước Việt Nam đối với tôn giáo và quan điểm của Nhà nướcViệt Nam về quan hệ quốc tế của các tôn giáo xuất phát từ lập trường của chủ nghĩaC.Mác - V.I.Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo Cũng năm 2006, Nxb Tôn

giáo xuất bản cuốn Các văn bản pháp luật quan hệ đến tín ngưỡng, tôn giáo của Ban

tôn giáo Chính phủ Cuốn sách gồm hai phần: Phần I: Các văn bản pháp luật về tínngưỡng tôn giáo Phần II: Một số văn bản pháp luật liên quan đến tín ngưỡng, tôngiáo Cuốn sách này là sự thể hiện rõ nhất sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tôngiáo và đoàn kết tôn giáo trong việc xây dựng và ban hành các văn bản pháp luật liênquan đến việc điều chỉnh, quản lý tôn giáo, tín ngưỡng

Để góp phần hệ thống lại những nét chủ yếu về lý luận và thực tiễn trong côngtác tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta, năm 2008, Nxb Lý luận chính trị tái bản cuốn

sách Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam - lý luận và thực tiễn của Đỗ Quang

Hưng (xuất bản lần đầu năm 2005) Tác giả đã làm rõ các nội dung: Bối cảnh quốc tếcủa vấn đề tôn giáo ở Việt Nam thế kỷ XX; chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh về tôn giáo và bước đầu nhận thức về vấn đề tôn giáo của ĐCSVN (giaiđoạn 1924 - 1945); sự phát triển quan điểm và đường lối tôn giáo của ĐCSVN từ cáchmạng DTDCND đến cách mạng XHCN; xây dựng, từng bước hoàn thiện và thực thichính sách tôn giáo của Đảng, Nhà nước ta từ 1945 đến nay trên cơ sở vận dụng quanđiểm về tôn giáo của các nhà tư tưởng C.Mác - V.I.Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh

Nhằm cung cấp cho những nhà nghiên cứu, những người làm công tác quản lýtôn giáo và những người hoạt động tôn giáo chuyên nghiệp những kiến thức cơ bản vềpháp luật liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo, năm 2008, Nxb Tôn giáo đã xuất bản

cuốn Hỏi - đáp pháp luật liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo của Ban tôn giáo chính

phủ Cuốn sách được viết dưới dạng hỏi và đáp gồm 45 câu về ba lĩnh vực lớn thểhiện sự quán triệt của Đảng và Nhà nước ta từ tư tưởng Hồ Chí Minh để ứng xử vớicác tôn giáo và hoạt động tôn giáo

Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam (tái bản có bổ sung) do

PGS.TS Nguyễn Đức Lữ chủ biên đã được Nxb Tôn giáo xuất bản năm 2011 Cuốn

sách đã góp phần làm phong phú thêm những tư liệu nghiên cứu về tôn giáo Trongcông trình này đã đề cập tới chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh vềtôn giáo; tình hình tôn giáo trên thế giới và một số đặc điểm tôn giáo Việt Nam Đồngthời, cuốn sách đã đề câp tới đặc điểm, tình hình một số tôn giáo cụ thể đang tồn tại ởViệt Nam; chính sách và việc thực hiện chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhànước ta trên cơ sở vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh hiện nay.

Năm 2011, Nxb Chính trị - Hành chính xuất bản cuốn Tôn giáo - quan điểm,

chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam hiện nay (tái bản lần thứ

nhất có sửa chữa, bổ sung) của PGS.TS Nguyễn Đức Lữ Cuốn sách đã chỉ ra cơ sở lýluận và thực tiễn của chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam Từ

đó, tác giả đi vào nghiên cứu, tìm hiểu quan điểm, chính sách đối với tôn giáo củaĐảng và Nhà nước ta trong tiến trình cách mạng Việt Nam trước và trong thời kỳ đổimới Cuốn sách này cũng đề cập tới việc quản lý Nhà nước đối với tôn giáo của Nhànước Việt Nam hiện nay

Năm 2011, Nxb Chính trị - hành chính xuất bản cuốn Tìm hiểu về tôn giáo và

chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam hiện nay do PGS.TS

Nguyễn Đức Lữ biên soạn Nội dung cuốn sách được trình bày dưới dạng Hỏi và Đáp,gồm 119 câu hỏi và trả lời, làm sáng tỏ những vấn đề về lịch sử hình thành, phát triểncủa tôn giáo Việt Nam và thế giới; làm rõ chính sách đối với tôn giáo, vấn đề quản lýtôn giáo của Đảng, Nhà nước Việt Nam hiện nay trên cơ sở vận dụng tư tưởng HồChí Minh… Cuốn sách là tài liệu tham khảo tốt cho nhưng người nghiên cứu về tôngiáo, đặc biệt là đối với những người làm công tác quản lý tôn giáo

Như vậy, qua sự nghiên cứu tổng hợp từ các công trình trên, có thể khái quát trên một số nội dung cơ bản đã được nghiên cứu như sau:

Thứ nhất, về vấn đề tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam.

Mặc dù cách tiếp cận và nội dung nghiên cứu có thể khác nhau nhưng nhìnchung, các công trình nghiên cứu đều cho rằng tôn giáo là một vấn đề nhạy cảm, phứctạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội; tôn giáo là nhu cầu tín ngưỡngcủa một bộ phận đồng bào trong xã hội và nó còn tồn tại lâu dài trong lịch sử Vì thế,Nhà nước ta phải có sự nhìn nhận mềm dẻo, linh hoạt, phải có chính sách phù hợp về

quản lý nhà nước về tôn giáo để tập hợp được lực lượng giáo dân đông đảo này vàokhối đoàn kết dân tộc.

Trong giai đoạn hiện nay, thế giới có nhiều biến động, kéo theo sự biến độngphức tạp của vấn đề tôn giáo trên thế giới và ở Việt Nam Kẻ thù không ngừng côngkích, lợi dụng tôn giáo để chống phá cách mạng Vì thế, việc nghiên cứu tôn giáo mộtcách bài bản, hệ thống cả về lý luận và thực tiễn là hết sức cần thiết, nhằm đưa rađược những giải pháp tốt nhất để góp phần ổn định tình hình kinh tế - chính trị xã hội

Đó cũng là mục đích của tất cả các nhà khoa học khi nghiên cứu vấn đề này

Thứ hai, quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng là sự kế thừa,

phát triển quan điểm của chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin về tôn giáo vào hoàn cảnh cụthể của Việt Nam, làm phong phú thêm kho tàng lý luận của chủ nghĩa C.Mác -V.I.Lênin về tôn giáo Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng rấtphong phú, đa dạng mà đoàn kết tôn giáo là một trong những biểu hiện của sự phongphú, đa dạng đó

Thứ ba, cơ sở hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo

(bao gồm cả đoàn kết lương giáo và đoàn kết tôn giáo) là xuất phát từ cơ sở lý luận và cơ

sở thực tiễn Cơ sở lý luận: Tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo là sự kế thừa

quan điểm của chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin về tập hợp lực lượng cách mạng, đoàn kếtlực lượng cách mạng, mà đồng bào theo tôn giáo là một lực lượng rất đông đảo và quantrọng trong xã hội cần phải được đoàn kết Bên cạnh đó, phải kể đến đặc điểm khoandung trong tôn giáo ở Việt Nam và truyền thống yêu nước của người Việt cũng là những

yếu tố quan trọng để hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo Cơ sở thực tiễn: Các giai cấp thống trị phản động không chỉ ở Việt Nam mà

ở cả trên thế giới đều lợi dụng tôn giáo để chống phá cách mạng Vì thế, từ nhu cầu

chung đấu tranh chống lại âm mưu thâm độc của kẻ thù lợi dụng tôn giáo chia rẽ khốiđoàn kết dân tộc, chống phá cách mạng; từ chủ nghĩa yêu nước, tinh thần đoàn kết dân tộccủa dân tộc Việt Nam trong cải tạo tự nhiên, trong sinh hoạt cộng đồng và đấu tranhchống giặc ngoại xâm đã hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo

Thứ tư, nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo.

Các tác giả đã đi vào phân tích mục tiêu, đối tượng và nội dung của đoàn kếttôn giáo, phương pháp thực hiện đoàn kết tôn giáo, hòa hợp dân tộc… trong tư tưởng

Hồ Chí Minh về tôn giáo Bên cạnh đó, một số tác giả còn khái quát bài học kinhnghiệm về đoàn kết tôn giáo trong cách mạng DTDCND như: Xác định đúng kẻ thùchủ yếu trước mắt; tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; đấu tranh vạch rõ kẻthù, phê phán thẳng thắn hành động chống phá cách mạng làm tổn hại lợi ích của nhândân và Tổ quốc; làm tốt công tác vận động chức sắc tôn giáo phát huy vai trò và uy tíncủa họ trong cộng đồng tôn giáo.

Thứ năm, nêu hệ thống các giải pháp để nâng cao hiệu quả thực hiện đoàn kết

lương giáo theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Các công trình đều đã đưa ra một số giải pháp cơ bản: Tăng cường nhận thức

tư tưởng về tôn giáo trong tình hình mới; bổ sung và hoàn chỉnh hệ thống pháp luật vềtôn giáo; nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho đồng bào các tôn giáo; nâng caochất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác tôn giáo cho phù hợp với tình hình mới; tăngcường vai trò lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, phát huy trách nhiệm của hệthống chính trị; kiên quyết đấu tranh với những biểu hiện tiêu cực trong tôn giáo

Trên đây là một số kết quả nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án Tuy

nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề có liên quan đến luận án mà chưa được nghiên cứu hoặc nghiên cứu chưa đầy đủ Có thể kể ra một số vấn đề đó như sau:

Một là, hiện nay ít có công trình khoa học nào đề cập dưới góc độ đầy đủ chỉnh

thể về mối quan hệ khăng khít giữa tôn giáo và dân tộc, giữa đoàn kết tôn giáo vớiđoàn kết dân tộc trong giai đoạn hiện nay Nghiên cứu một cách đầy đủ mối quan hệnày sẽ cho ta thấy vai trò, bản chất của tôn giáo, sự ảnh hưởng của tôn giáo đối với cáclĩnh vực khác của xã hội, từ đó, ta có chính sách đoàn kết tôn giáo cho phù hợp, đoànkết được lực lượng tôn giáo vào trong khối đại đoàn kết dân tộc Có một số bài viết,công trình đề cập tới mối quan hệ này nhưng lại là những bài viết đơn lẻ, chưa có tínhkhái quát cao hoặc là trình bày theo từng lát cắt, vấn đề riêng mà đề tài, bài viết đó đềcập

Hai là, đa số các đề tài đều đề cập đến tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo hoặc tư

tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết lương giáo mà rất ít đề tài bàn về tư tưởng Hồ Chí Minh

về đoàn kết tôn giáo Nếu nói về tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo thì nội hàm đề cập

quá rộng, còn nếu nói tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết lương giáo thì nội hàm đề cậplại hẹp và chưa đầy đủ khi đề cập tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn

giáo Khái niệm Lương - Giáo xuất hiện từ đời nhà Nguyễn Theo đó, Lương là để chỉnhững người Việt Nam không theo đạo Thiên Chúa Như vậy, ta có thể hiểu rằng: tất

cả những người không theo Công giáo, những người theo Phật giáo, Đạo giáo…đềuthuộc bên Lương; người theo Công giáo được gọi là Giáo Tuy nhiên, khái niệm này

có sự phát triển qua các thời kỳ Sau này, Lương là khái niệm để chỉ những ngườikhông theo tôn giáo, còn Giáo là để chỉ những người có tôn giáo Hồ Chí Minh sửdụng khái niệm Lương - Giáo ở nghĩa như trên khi người nói: “Phải đoàn kết chặt chẽgiữa đồng bào lương và đồng bào các tôn giáo…” [78, tr 606] Như vậy, dù hiểu theonghĩa nào đi chăng nữa thì đoàn kết lương giáo có thể hiểu theo hai trường hợp sau:

Thứ nhất, đoàn kết giữa những người theo Công giáo và những người theo các

tôn giáo khác hoặc những người không theo tôn giáo nào Tức là đoàn kết nhữngngười theo Công giáo với tất cả những người không theo Công giáo

Thứ hai, đoàn kết những người theo tôn giáo với những người không theo tôn

giáo

Trên một số bài viết có khẳng định đoàn kết lương giáo trong tư tưởng Hồ ChíMinh đã là đoàn kết tôn giáo xem ra vẫn thiếu sức thuyết phục về lập luận khoa học,bởi lẽ, bên cạnh việc đoàn kết đồng bào Công giáo với đồng bào các tôn giáo khác thìbản thân các tôn giáo còn lại (không phải là Công giáo) cũng cần đoàn kết với nhau vànằm trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo Hơn nữa, tư tưởng Hồ ChíMinh về đoàn kết tôn giáo ngoài hai nội dung trên thì còn một nội dung rất quan trọngnữa, đó là đoàn kết giáo dân và các chức sắc tôn giáo trong nội bộ từng tôn giáo để

thực hiện tốt mục tiêu đại đoàn kết dân tộc Vì thế, dùng khái niệm “đoàn kết tôn

giáo” trong tư tưởng Hồ Chí Minh là phù hợp nhất trong trường hợp này Và đây vẫn

là một vấn đề còn bỏ ngỏ, rất ít người đề cập, nghiên cứu

Ba là, bàn về cách tiếp cận thì đa số các đề tài đều đề cập đến vấn đề tôn giáo

và đoàn kết tôn giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh dưới góc độ khoa học chuyênngành Tôn giáo học hoặc Hồ Chí Minh học Có một vài sản phẩm đề cập dưới góc độkhoa học Triết học nhưng lại theo hướng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáovào giải quyết vấn đề tôn giáo hoặc vấn đề đại đoàn kết dân tộc hiện nay mà chưa đivào trình bày một cách hệ thống, đầy đủ tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáodưới góc độ triết học duy vật biện chứng của chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin

Bốn là, còn rất ít công trình khảo sát những kết quả đạt được sự vận dụng tư

tưởng Hồ Chí Minh vào thực hiện chính sách đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam hiện nay,

từ đó, đưa ra những dự báo và những giải pháp về chính sách tôn giáo trong thời giantới cho phù hợp với sự biến đổi đó của tôn giáo trong tình hình mới, nhằm xây dựng,củng cố đoàn kết tôn giáo trong khối đại đoàn kết dân tộc Đây là một trong những nộidung nghiên cứu chính mà luận án muốn tập trung làm rõ

Năm là, hầu hết các công trình khi đề cập tới sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí

Minh về tôn giáo và đoàn kết tôn giáo trong giai đoạn hiện nay của Đảng và Nhà nước

ta đều chỉ nhìn nhận dưới góc độ phương pháp luận chung nhất Diễn đạt như vậykhông sai, nhưng không chi tiết, cụ thể Đặc biệt, nó không làm toát lên được ý nghĩacủa tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo và không chỉ ra được những “điểmnhấn”, những quan điểm cụ thể của Hồ Chí Minh về tôn giáo và đoàn kết tôn giáo đãđược Đảng và Nhà nước ta vận dụng như thế nào trong giai đoạn hiện nay Tác giả sẽ

cố gắng khắc phục nhược điểm này ở chương 3 trong luận án của mình

Tiểu kết Chương 1

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo đã và đang được nhiều nhà khoahọc, nhà quản lý công tác tôn giáo tập trung nghiên cứu dưới các góc độ khác nhau.Liên quan đến nội dung nghiên cứu của luận án có thể phân chia nhóm vấn đề nghiêncứu như sau: Những công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn

giáo; Những công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân tộc,đoàn kết tôn giáo; Những công trình nghiên cứu về sự vận dụng tư tưởng Hồ ChíMinh về tôn giáo, đoàn kết tôn giáo trong thực hiện công tác tôn giáo của Đảng và Nhànước ta

Tuỳ vào cách tiếp cận và kết quả đạt được, các công trình nghiên cứu đã từng

bước làm rõ những nội dung cơ bản trong Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng; vềđoàn kết tôn giáo; về giá trị và ý nghĩa của những tư tưởng này cũng như sự vận dụng

nó trong thực hiện công tác tôn giáo ở nước ta hiện nay

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là: trong phần lớn các công trình nghiên cứu đều tậptrung nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, hoặc tư tưởng Hồ Chí Minh vềđoàn kết tôn giáo nhưng chủ yếu xem xét ở khía cạnh đoàn kết lương giáo mà chưa

có công trình chuyên biệt nào đề cập một cách có hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh vềđoàn kết tôn giáo từ cách tiếp cận triết học Mặt khác, giá trị và sức sống của các tưtưởng chỉ có ý nghĩa thực sự khi nó được vận dụng và soi mình vào trong thực tiễn.Việc chỉ ra được những thành công trong chính sách tôn giáo và công tác quản lý tôngiáo cũng như thực hiện chính sách đoàn kết tôn giáo thông qua sự vận dụng tư tưởng

Hồ Chí Minh của Đảng và Nhà nước ta thời gian qua là một minh chứng về sức sống

tư tưởng của Hồ Chí Minh trong hiện thực Đó cũng là ý tưởng và hướng nghiên cứuchính mà luận án muốn hướng tới làm rõ

Chương 2

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO

Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống những quan điểm toàn diện và sâu sắc

về những vấn đề cơ bản của quá trình cách mạng Việt Nam… Trong hệ thống nhữngquan điểm đó thì không thể không nói tới quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo.Trong quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo chứa đựng những nội dung cụ thể như:Quan điểm của Hồ Chí Minh về đoàn kết lương giáo, về đoàn kết tôn giáo, về tôntrọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân, về đề cao sự tương đồng, tôntrọng sự khác biệt giữa tôn giáo và Chủ nghĩa Cộng sản…

Có ý kiến cho rằng, chỉ cần nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáohoặc về đoàn kết lương giáo là đã đầy đủ Tuy nhiên, nếu chỉ nghiên cứu tư tưởng HồChí Minh về tôn giáo thì quá rộng, nó bao hàm cả những quan điểm của Hồ Chí Minh

về tôn giáo và công tác tôn giáo, còn nếu chỉ nghiên cứu tư tưởng của Hồ Chí Minh

về đoàn kết lương giáo thì lại quá hẹp, không diễn tả hết được những nội dung, vị trí,vai trò của đoàn kết tôn giáo trong khối đại đoàn kết dân tộc Bởi lẽ, bên cạnh việcđoàn kết đồng bào theo tôn giáo với đồng bào không theo tôn giáo; đoàn kết đồng bàotheo các tôn giáo khác nhau (Đoàn kết lương giáo) thì tư tưởng Hồ Chí Minh về đoànkết tôn giáo còn bao hàm nội dung rất quan trọng nữa, đó là đoàn kết đồng bào trongnội bộ từng tôn giáo Vì thế, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh đoàn kết tôn giáotrong trường hợp này là đầy đủ và chính xác Để tìm hiểu nội hàm của vấn đề này, thìtrước hết ta phải tìm hiểu về cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôngiáo, bởi lẽ, theo quan điểm của CNDVBC thì tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội,

sự xuất hiện của bất kể một học thuyết, tư tưởng hay quan điểm nào đó đều có cănnguyên sâu xã từ điều kiện kinh tế xã hội nhất định

2.1 Cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo

quý Sau khi đỗ Phó Bảng, Cụ đã có thời gian làm quan cho triều đình Huế Từ cuộcsống quan trường, tính cách khí khái và những tư tưởng tiến bộ đã đưa Cụ đi đến đốikháng với chế độ đương thời Cụ đã từng nhận xét về chế độ đương thời: “Quantrường thị nô lệ trung chi nô lệ, hựu nô lệ” (quan trường là nô lệ trong đám người nô

lệ lại càng nô lệ hơn)

Tư tưởng tiến bộ, nhân cách cao thượng của người cha kết hợp với tình mẫu

tử, tấm gương sáng ngời về nhân cách đạo đức, về lòng hy sinh tận tụy quên mình vìchồng, vì con của người mẹ - Bà Hoàng Thị Loan đã định hình trong Hồ Chí Minh từrất sớm những tư tưởng về bình đẳng, tự do, tính thiện, nhân ái và khoan dung

Từ cấp độ gia đình, Hồ Chí Minh đã biết kế thừa những giá trị tốt đẹp từ truyềnthống dân tộc qua hàng nghìn năm lịch sử Đó là truyền thống đoàn kết, tương thântương ái của cộng đồng các dân tộc Việt Nam

Việt Nam là một quốc gia có lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước vàgiữ nước hết sức vẻ vang, có đặc trưng vị trí địa lý là một dải đất hẹp, chạy dài theo

bờ biển, khí hậu, tài nguyên nhiệt đới có ý nghĩa chiến lược cả về kinh tế và an ninhquốc phòng Bên cạnh nhiều mặt thuận lợi do thiên nhiên ưu đãi, người Việt cũngphải đối mặt với nhiều khó khăn thử thách, đó là sự khắc nghiệt do tự nhiên mang lạinhư hạn hán, bão lụt và các cuộc xâm lược của các thế lực ngoại bang lớn mạnh.Cuộc đấu tranh chinh phục cải tạo tự nhiên như đắp đê, trị thủy và đấu tranh chốngngoại xâm đã tạo nên những giá trị tinh thần cao quý Đó là lòng yêu nước nồng nàn,tính cố kết cộng đồng chặt chẽ, ý chí độc lập tự chủ, lòng dũng cảm, đức tính cần cù,sáng tạo, năng động và lạc quan…

Trong các giá trị truyền thống đó thì truyền thống đoàn kết gắn bó của dân tộcđược thể hiện một cách tập trung và nổi bật nhất, nó trở thành giá trị bền vững, ăn sâuvào tiềm thức của dân tộc, luôn luôn được gìn giữ và phát triển từ thế hệ này sang thế

hệ khác Hồ Chí Minh đã tiếp thu, kế thừa truyền thống quý báu đó của dân tộc Người

đã khái quát thành chân lý: “Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinhthần yêu nước lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướtqua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước”[74, tr 171]

Từ truyền thống tốt đẹp đó, Người đã rút ra bài học: “Sử ta dạy cho ta bài họcnày: Lúc nào dân ta đoàn kết muôn người như một thì nước ta độc lập, tự do Trái lại,lúc nào dân ta không đoàn kết thì bị nước ngoài xâm lấn” [71, tr 217].

Đặc điểm khoan dung trong tôn giáo Việt Nam cũng là cơ sở quan trọng đểhình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo Có rất nhiều cách hiểu khácnhau về khái niệm khoan dung Song, về bản chất khoan dung là thái độ tôn trọng,cách nhìn rộng lượng đối với những giá trị khác biệt giữa các quốc gia, dân tộc (vềdân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, các quan điểm chính trị, triết học đạt đến chiều sâu, nhất

là khoan dung tôn giáo ) Nói cách khác, khoan dung là thái độ hài hòa trong khácbiệt để cùng nhau tồn tại và phát triển trong hòa bình

Hoàn cảnh địa lý, lịch sử, văn hóa cũng như phương thức sản xuất khác nhau

đã quy định tâm thức tôn giáo của người Việt Nam khác tâm thức của người phươngTây “Người An Nam không có linh mục, không có tôn giáo theo cách nghĩ của châuÂu” [69, tr 479] Ở đấy, không có ranh giới rõ rệt như Đạo và Đời, trái lại, có sựkhoan dung hòa quện giữa các tôn giáo theo phương châm “hòa nhi bất đồng” Ngườicũng đã chỉ ra rất chính xác: “Việc cúng bái tổ tiên hoàn toàn là một hiện tượng xãhội những người già trong gia đình hay các già làng là những người thực hiện nghi

lễ tưởng niệm” [69, tr 479] Người Việt Nam có khả năng tiếp biến rất cao văn hóangoại sinh Từ Nho giáo, Phật giáo đến Công giáo khi vào Việt Nam đều bị bản địahóa thông qua lăng kính của chủ nghĩa yêu nước truyền thống Vì thế, cách tiếp cậntôn giáo ở Việt Nam thường không theo con đường cạnh tranh hoặc đối kháng Giữacác tôn giáo, tín ngưỡng có tính đan xen, hòa đồng và thường diễn ra thông qua sự tồntại để thích ứng, tích lũy và đào thải dần dần những cái không phù hợp Đó là sự khoandung giữa tôn giáo dân tộc với tôn giáo ngoại nhập Đặc điểm đó đã phản ánh đúngtâm thức tôn giáo của người Việt Nam, đồng thời là cơ sở để nước ta tồn tại nhiều tôngiáo, tín ngưỡng khác nhau Trong bối cảnh ấy, việc thắt chặt mối quan hệ, đoàn kếtcác tôn giáo lại với nhau để cùng phát triển, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là cực kỳquan trọng và cần thiết, trở thành nhu cầu tồn tại và chấn hưng đất nước

Như vậy, từ việc tiếp thu sâu sắc tư tưởng khoan dung tôn giáo của dân tộc trênmột tầm cao mới của chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin, Hồ Chí Minh đã xử lý một cách sángtạo và linh hoạt vấn đề tôn giáo, từ đó đã đảm bảo thực hiện tốt chính sách đoàn

kết tôn giáo trong cách mạng Việt Nam Vì thế, truyền thống khoan dung trong tôngiáo Việt Nam đã là một trong những cơ sở hình thành tư tưởng đoàn kết tôn giáo củaChủ tịch Hồ Chí Minh.

Sinh ra và lớn lên trong các phong trào cách mạng nhằm xây dựng một xã hộimới đang sôi nổi, như các phong trào cách mạng của Hoàng Hoa Thám, Phan BộiChâu, Phan Châu Trinh…, Hồ Chí Minh đã biết kế thừa và phát triển những tư tưởng

về tôn giáo của các nhà cách mạng tiền bối đó Hồ Chí Minh phê phán con đường cứunước của Phan Bội Châu nhưng không có nghĩa là Người phủ nhận sạch trơn nhữngquan điểm tiến bộ của cụ (trong đó có những quan điểm về tôn giáo, tín ngưỡng), cũngnhư các sĩ phu Duy Tân yêu nước đầu thế kỷ XX như Phan Châu Trinh và các sĩ phuĐông Kinh Nghĩa Thục

Phan Bội Châu nhận xét về tình hình tôn giáo, tín ngưỡng ở nước ta đầu thế kỷXX: “Người Việt Nam mọi việc đều cầu ở thần, phần lễ thờ thần thật là trọng hậu, thật

là cẩn thận Nhưng trọng lắm thì đắm đuối nhiều, cẩn thận quá thì mê hoặc sâu…

Thậm chí có khi đến cả những khối đá quái gở, gốc cây cổ thụ, rừng hoang mả vắngcũng liệt vào hạng thần cứu thế, được dân tôn sùng, lạy lục, ngày ngày cầu ở thần,bước bước trông vào thần” [16, tr 156]

Ngay từ đầu thế kỷ XX, Phan Bội Châu và các sĩ phu tân học yêu nước đã cónhững tư duy tiến bộ trong việc tiếp thu tư tưởng “tự do tín ngưỡng” của các nhà tưtưởng phương Tây Trong sách “Quốc văn độc bản” của Đông Kinh Nghĩa Thục có viết:

“Các nước văn minh không cấm dân tin các tôn giáo khác, gọi là tự do tín ngưỡng Ngàynay, chúng ta được theo tôn giáo nào mình thích mà thôi Nhưng phàm theo tôn giáo nàocũng cần biết rõ tôn chỉ tôn giáo đó, rồi hết sức thực hành Còn nếu chỉ thắp hương lễ báithì không thể nói là tin theo được” [135, tr 54] Họ không những tán thành quan điểm tự

do tín ngưỡng của các nhà tư tưởng phương Tây mà còn đi xa hơn trong quan niệm tự dotín ngưỡng, theo đó, tự do không chỉ là việc tôn trọng quyền của người dân được theo bất

kỳ tôn giáo nào mà họ thích mà còn cho rằng tự do tín ngưỡng là yếu tố đóng góp cho yêucầu đoàn kết các tầng lớp nhân dân, trong đó có đoàn kết tín đồ các tôn giáo khác nhautrong sự nghiệp cứu nước giải phóng dân tộc Phan Bội Châu viết: “Ta trông mong cácnhà tôn giáo, không nên bàn tôn giáo nào phải hay trái mà chỉ nên bàn nước mình mạnhhay yếu, không nên bàn tôn giáo nào

giống nhau, khác nhau, mà nên bàn nước còn hay mất Hãy một lòng yêu nước, yêunòi, liều chết chống giặc Hãy một lòng vị tha Nếu được như thế thì không cần phảibàn là theo đạo Khổng, đạo Phật hay đạo Giatô Về sau nếu muốn theo đạo nào thìcũng còn nòi giống để mà theo Nếu không thế thì nòi mất rồi, giống tuyệt rồi lấy đâu

mà tôn sùng tôn giáo nào nữa” [16, tr 164]

Hồ Chí Minh hẳn đã biết đến những quan điểm tiến bộ về tôn giáo, tín ngưỡngcủa các sĩ phu yêu nước nổi tiếng như: Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, vì các sĩ phunày có quan hệ gần gũi với gia đình của Người, đặc biệt Nguyễn Ái Quốc có thời kỳ

“cùng chung sống và phối hợp hành động có hiệu quả với Phan Chu Trinh ở Paris vàonăm 1917” [151, tr 347]

Như vậy, từ một cách gián tiếp, chúng ta có thể suy luận, Hồ Chí Minh đã kếthừa ở một mức độ nhất định những quan điểm tiến bộ về tín ngưỡng, tôn giáo củaPhan Bội Châu, Phan Châu Trinh và các sĩ phu tân học yêu nước đầu thế kỷ XX

Hai là, tiếp thu những giá trị của văn hóa Đông - Tây và quan điểm của chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin về tôn giáo, về tập hợp lực lượng cách mạng.

Hồ Chí Minh đã tiếp thu nhiều giá trị tinh hoa của các nền văn hóa Đông - Tây.Người đã tiếp thu những giá trị tích cực của đạo đức Nho giáo Người đã nhắc đến tưtưởng “thế giới đại đồng” của Khổng Tử và gọi ông là “Ông Khổng Tử vĩ đại” Bêncạnh những giá trị nhân văn tích cực của Nho giáo, Hồ Chí Minh còn kế thừa những

tư tưởng từ bi, hỷ xả, vô ngã vị tha và tư tưởng “lục hòa” của nhà Phật Người tiếpthu tư tưởng về tập hợp lực lượng cách mạng nổi tiếng đương thời như MahatmaGandhi, Tôn Trung Sơn và nhất là những tư tưởng của chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin

về đoàn kết, tập hợp lực lượng cách mạng với những khẩu hiệu nổi tiếng, có tính chấtchiến lược như: “Vô sản tất cả các nước, đoàn kết lại” (C.Mác) “Vô sản tất cả cácnước và các dân tộc bị áp bức, đoàn kết lại” (V.I.Lênin)

Từ khi tiếp cận với chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin và tìm ra con đường cho cáchmạng Việt Nam, Hồ Chí Minh luôn đứng trên lập trường của người mácxít để luận giảicác vấn đề của dân tộc và thời đại, trong đó có vấn đề đoàn kết tôn giáo Xuất phát từ quanđiểm quần chúng nhân dân là người sáng tạo chân chính ra lịch sử, là lực lượng và độnglực chính của các cuộc cách mạng, tín đồ các tôn giáo là một bộ phận quan trọng của quầnchúng nhân dân C.Mác - Ph.Ăngghen - V.I.Lênin đã sớm nhận thấy

tầm quan trọng cũng như sự ảnh hưởng của quần chúng tín đồ tôn giáo đối với đời sống

xã hội và với cách mạng vô sản của giai cấp công nhân Thế giới quan của những tín đồtôn giáo và những người Cộng sản là khác nhau Vì thế, khi tuyên truyền, vận động họ đitheo cách mạng phải thật khéo léo và tránh xúc phạm đến đức tin của họ Bên cạnh đó, sốquần chúng tín đồ này phải được thực hiện sự bình đẳng, tôn trọng, không được phân biệtđối xử vì lý do tín ngưỡng, tôn giáo Trong khi giải quyết vấn đề tôn giáo phải chú ý vàquán triệt giải quyết vấn đề đoàn kết tôn giáo Theo V.I.Lênin:

“Đấu tranh chống lại các thành kiến tôn giáo thì phải cực kỳ thận trọng; trongcuộc chiến đấu này, ai làm thương tổn đến tình cảm tôn giáo, người đó sẽ gây thiệt hạilớn Cần phải đấu tranh bằng tuyên truyền, bằng giáo dục Nếu hành động thô bạo,chúng ta sẽ làm cho quần chúng tức giận; hành động như vậy sẽ càng gây thêm chia rẽtrong quần chúng về vấn đề tôn giáo, mà sức mạnh của ta là ở sự đoàn kết" [102, tr.221]

Tôn giáo là một phạm trù lịch sử, ra đời và biến đổi theo sự biến động của điềukiện kinh tế - xã hội Tôn giáo ra đời từ rất sớm và tồn tại lâu dài trong đời sống xã hộicủa con người Tuy nhiên, tầm quan trọng và sự ảnh hưởng của tôn giáo đối với đờisống xã hội của con người trong mỗi giai đoạn lịch sử lại không hề giống nhau, bởitôn giáo phản ánh đời sống kinh tế, chính trị trong mỗi giai đoạn lịch sử xã hội là khácnhau Vì vậy, phải có quan điểm lịch sử cụ thể khi xem xét, đánh giá và giải quyết cácvấn đề có liên quan đến tôn giáo

Các thế lực thù địch luôn tìm cách lợi dụng vấn đề tôn giáo để phá hoại cáchmạng Vì thế, khi giải quyết vấn đề tôn giáo cần phân biệt rõ hai mặt chính trị và tưtưởng Mặt tư tưởng thể hiện thuần túy tín ngưỡng trong tôn giáo Nhưng, mặt chínhtrị bên cạnh ước nguyện giải phóng mình ra khỏi sự khổ ải ở chốn trần gian, nó cònthể hiện ở việc lợi dụng tôn giáo của các thế lực phản động để chống lại sự nghiệpcách mạng của quần chúng nhân dân Trong thực tế, hai mặt chính trị và tư tưởngtrong tôn giáo thường đan xen lẫn nhau, rất khó có sự phân biệt rạch ròi Những tưtưởng tôn giáo nhiều khi đã là sự lợi dụng của giai cấp thống trị để nô dịch giai cấp bịtrị và được ngụy trang khéo léo bằng những lời răn hoặc những phạm trù đạo đứctrong tôn giáo Nhiều khi mâu thuẫn về mặt chính trị lại được các thế lực phản độngngụy trang bằng sự khác nhau về tư tưởng và ngược lại

Các luận điểm trên đây của chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin về tôn giáo và đoànkết quần chúng nhân dân được Hồ Chí Minh vận dụng một cách sáng tạo vào hoàncảnh Việt Nam Những người Việt Nam có tín ngưỡng, tôn giáo là một bộ phận quantrọng cấu thành khối đại đoàn kết toàn dân tộc Đời sống tinh thần, tâm linh, tínngưỡng, tôn giáo của người Việt Nam là một thực tế tồn tại, có nhiều mặt khác biệtvới xã hội "phương Tây thời Trung cổ" - Cơ sở thực tiễn hình thành quan điểm tôngiáo của chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin Vì thế, Hồ Chí Minh đã khẳng định: “C.Mác đãxây dựng học thuyết của mình trên một triết lí nhất định của lịch sử, nhưng đó là lịch

sử nào? Lịch sử châu Âu Mà châu Âu là gì? Đó chưa phải là toàn thể nhân loại” [69,

tr 465]

Vì thế, khi giải quyết vấn đề tôn giáo, Hồ Chí Minh không đi sâu vào khai thácvấn đề thế giới quan tôn giáo, không nhấn mạnh đến những mặt đối đầu, tiêu cực củatôn giáo với CNXH Ngược lại, Người cố gắng khai thác những giá trị văn hóa, đạođức, nhân văn, tinh thần tốt đẹp của các tôn giáo để nhằm đoàn kết được đồng bào tôngiáo vào khối đại đoàn kết chung của dân tộc, vì mục tiêu chung của cách mạng ViệtNam là độc lập dân tộc và CNXH

2.1.2 Cơ sở thực tiễn

Thứ nhất, thực tiễn vấn đề đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam, đặc biệt là những năm

đầu thế kỷ XX nhằm chống lại âm mưu lợi dụng tôn giáo để chia rẽ dân tộc, chống phá cách mạng của kẻ thù

Các giai cấp thống trị phản động không chỉ ở Việt Nam mà ở cả trên thế giớithường lợi dụng tôn giáo để chống phá cách mạng Chức năng quan trọng của tôn giáo

là đền bù hư ảo, khỏa lấp sự thiếu hụt về nhận thức và là nhu cầu về tinh thần của một

bộ phận đông đảo nhân dân trong xã hội Giai cấp thống trị đã lợi dụng các tổ chức tôngiáo để “ru ngủ” phong trào đấu tranh của quần chúng hoặc mê hoặc quần chúng để dễ

bề cai trị Theo C.Mác và Ph.Ăngghen: tôn giáo “ngày càng trở thành vật sở hữu độcquyền của các giai cấp thống trị, chúng dùng nó làm phương tiện cai trị đơn giản nhằmđàn áp các giai cấp lớp dưới Hơn nữa, mỗi giai cấp thống trị đều sử dụng tôn giáo phùhợp với mình” [117, tr 448]

Việt Nam là quốc gia có hoàn cảnh lịch sử hết sức đặc biệt, do phải đấu tranhchống các thế lực ngoại bang xâm lược cho nên thời gian chiến tranh bảo vệ đất nước

nhiều hơn thời gian hòa bình Trong hoàn cảnh đó, tôn giáo tồn tại và phát triển khôngthể tách rời chính trị, càng không thể đứng ngoài chính trị Tín đồ các tôn giáo là một

bộ phận quan trọng trong quần chúng nhân dân, đã cùng với cộng đồng dân tộc đấutranh để dựng nước và giữ nước Nhưng tôn giáo vốn là lĩnh vực nhạy cảm, lạithường xuyên bị kẻ thù xâm lược lợi dụng, cấu kết chặt chẽ với bè lũ tay sai trongnước để thực hiện âm mưu chia rẽ khối đoàn kết dân tộc, phục vụ cho mưu đồ chínhtrị của chúng Vì thế, khi xâm lược Việt Nam, các thế lực đế quốc đều tìm mọi thủđoạn lợi dụng các tôn giáo, hòng biến các tôn giáo Việt Nam thành lực lượng đối lậpvới dân tộc, chống lại cách mạng Trong bối cảnh đó, việc có một số tín đồ của ĐạoPhật, đạo Công giáo, đạo Cao đài, Phật giáo Hòa Hảo, đạo Tin lành đã bị lôi kéo,mua chuộc cũng là điều dễ hiểu

Đạo Phật được du nhập vào Việt Nam ngay từ những năm đầu công nguyên.Trong quá trình tồn tại và phát triển trên lãnh thổ Việt Nam, Đạo Phật đã từng có mộtvai trò nhất định trong lịch sử xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Nhưng từ khi thực dânPháp vào xâm lược nước ta, chúng tìm mọi cách để thực hiện âm mưu chia rẽ, lôi kéoPhật giáo vào cuộc chiến tranh chống lại dân tộc, phản lại cách mạng Hàng loạt cácchính sách kỳ thị tôn giáo được thiết lập, cổ xúy phong trào “Chấn hưng Phật giáo”với ý đồ khai thác và phát triển các khuynh hướng tiêu cực lẫn lộn trong tư tưởng,giáo lý Phật như hữu thần, định mệnh để ru ngủ nhân dân nhằm xóa bỏ, làm lu mờtinh thần đấu tranh chống lại thực dân, bảo vệ Tổ quốc Riêng về phong trào “Chấnhưng Phật giáo” thì cho đến nay, giới nghiên cứu vẫn còn có nhiều quan điểm tráingược nhau về vấn đề này, đòi hỏi chúng ta phải tiếp tục có những nghiên cứu kỹlưỡng để hiểu thấu đáo vấn đề nhạy cảm còn nhiều tranh cãi này

Để thực hiện những mưu đồ trên, ngay từ năm 1922, chúng đưa Hoàng TrọngPhu và Nguyễn Năng Quốc ra lập “Hội chấn hưng Phật giáo” ở Bắc kỳ, đặt trụ sở ởchùa Quán sứ Ở Trung bộ, năm 1933, chúng đưa anh em Quang Thiệt, Lê QuangPhước ở Sở mật thám Trung kỳ ra lập “Hội chấn hưng Phật giáo Trung kỳ”, đặt trụ sở

ở chùa Từ Đàm Thực dân Pháp muốn thông qua các tổ chức Phật giáo do chúng lập

ra để vừa xoa dịu các phong trào đấu tranh của quần chúng, vừa lợi dụng tổ chức này

để chống phá lực lượng cách mạng

Khi Hiệp định Giơnevơ được ký kết, Mỹ đã tìm cách đưa hàng triệu tín đồđồng bào Công giáo di cư vào Nam do Thích Tâm Châu đứng đầu nhằm làm chỗ dựachính trị, quân sự cho chính quyền Ngô Đình Diệm, đồng thời cô lập, chia rẽ khối đạiđoàn kết dân tộc, phá hoại cách mạng XHCN ở miền Bắc…

Về đạo Công giáo, do hoàn cảnh lịch sử cụ thể của quá trình truyền bá, pháttriển và tồn tại khi vào Việt Nam thì nó đã bao hàm những yếu tố chính trị, xã hội rấtphức tạp đòi hỏi phải tập trung giải quyết Vì thế, giải quyết vấn đề kẻ thù lợi dụng đạoCông giáo nhằm phá hoại lực lượng cách mạng là nhiệm vụ hết sức khó khăn, đòi hỏiphải có sự mềm dẻo và linh hoạt, không cứng nhắc, khiên cưỡng

Như vậy, rõ ràng trong từng thời kỳ lịch sử, đặc biệt là thời kỳ chống Pháp vàchống Mỹ, các thế lực thực dân đế quốc luôn lợi dụng tôn giáo dưới mọi hình thức,thủ đoạn tinh vi xảo quyệt nhằm chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc và tôn giáo; gâyhiềm khích kỳ thị, chia rẽ giữa các tôn giáo để tiến tới mục tiêu chống phá sự nghiệpcách mạng của nhân dân ta

Bên cạnh đó, các cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp những năm cuối thế kỷXIX đầu thế kỷ XX ở Việt Nam do các sỹ phu, văn thân yêu nước và các phong tràođấu tranh do các trí thức mới tổ chức lãnh đạo nổi lên nhưng cuối cùng đều thất bại.Trong rất nhiều nguyên nhân thất bại, có một nguyên nhân cực kỳ quan trọng là dochưa đoàn kết được đông đảo mọi lực lượng trong xã hội (trong đó có đồng bào theotôn giáo) tham gia ủng hộ các cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm, giữ gìn giang sơn,gấm vóc của tổ tiên

Trước thực trạng đó, việc đoàn kết đồng bào các tôn giáo, đoàn kết giữa đồngbào theo đạo và không theo đạo vì sự nghiệp giải phóng dân tộc là một nhiệm vụ cực

kỳ quan trọng Đó cũng chính là cơ sở thực tiễn để hình thành tư tưởng đoàn kết tôngiáo của Hồ Chí Minh

Trên cơ sở nhận thức sâu sắc âm mưu thâm độc của thực dân, đế quốc và bọntay sai phản động trong việc lợi dụng tôn giáo phá hoại sự nghiệp cách mạng ở nước

ta, Hồ Chí Minh đã đề ra một chiến lược cách mạng đúng đắn - chiến lược đại đoànkết toàn dân, trong đó đoàn kết tôn giáo giữ một vị trí đặc biệt quan trọng

Thứ hai, thực tiễn và kinh nghiệm giải quyết vấn đề tôn giáo của các nước

XHCN, đặc biệt là Liên Xô và Trung Quốc