Giáo trình luật biển quốc tế

Nhằm điều hòa lợi ích của các quốc gia ở trên biển và sử dụng, khai thác biển một cách hòa bình, cần phải xây dựng một trật tự thế giới mà ở đó các nước có quyền lực, ảnh hưởng lớn cũng

GIÁO TRÌNH

LUẬT BIỂN QUỐC TẾ

Giáo trình này đã được Hội đồng nghiệm thu giáo trình Trường Đại học Luật Hà Nội (thành lập theo Quyết định số 1497/QĐ-ĐHLHN ngày 09 tháng 5 năm 2017 của Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội) đồng ý thông qua ngày 14 tháng 6 năm 2017 và được Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội cho phép xuất bản theo Quyết định số 1192/QĐ-ĐHLHN ngày 30 tháng 3 năm 2018

MÃ SỐ: TPG/K - 19 - 04

126-2019/CXBIPH/08-11/TP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

Giáo trình

LUẬT BIỂN QUỐC TẾ

NHÀ XUẤT BẢN TƯ PHÁP

HÀ NỘI - 2019

TS LÊ THỊ ANH ĐÀO &

TS NGUYỄN THỊ HỒNG YẾN Chương 5

TS NGUYỄN THỊ KIM NGÂN Chương 6

TS NGUYỄN THỊ KIM NGÂN Chương 8

TS NGUYỄN TOÀN THẮNG &

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Từ viết tắt Từ đầy đủ tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt

ASIL American Society of

International Law

Hội luật quốc tế Mỹ

CITES The Convention on

International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora

Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp

nghĩa ICJ International Court of

Justice

Tòa án công lí quốc tế

ICAO International Civil

Aviation Organization

Tổ chức hàng không dân dụng quốc tế ILC International Law

Commission

Ủy ban Luật quốc tế

IMO International Maritime

Organization

Tổ chức hàng hải quốc tế

ITLOS International Tribunal

for the Law of the Sea

Toà án Luật biển quốc

tế JRHW Juridical Regime of

Historic Waters

Chế độ pháp lí của vùng nước lịch sử

PCIJ Permanent Court of

International Justice

Toà án thường trực công lí quốc tế

Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm

1982

LỜI GIỚI THIỆU

Từ thời xa xưa, biển và đại dương đã được biết đến như một môi trường thiên nhiên lí tưởng cho những nền văn minh vĩ đại, như kho tài nguyên thiên nhiên vô giá đáp ứng cho những nhu cầu vật chất, xã hội không ngừng gia tăng của con người Với những nguồn lợi to lớn do biển và đại dương mang lại, các quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các quốc gia có biển, đều mong muốn khẳng định chủ quyền, quyền chủ quyền của mình trên các vùng biển Tuy nhiên, khác với đất liền, biển và đại dương là môi trường thống nhất của không gian mở, không có sự phân chia độc lập hoàn toàn giữa các bộ phận với nhau Vì vậy, việc khai thác, sử dụng biển cần đặt dưới sự điều chỉnh bởi tổng thể những nguyên tắc và quy phạm thích hợp nhằm hài hoà lợi ích giữa quốc gia ven biển, các quốc gia khác và lợi ích chung của cộng đồng quốc tế Luật biển quốc tế hình thành từ chính những yêu cầu đó của thực tiễn quan hệ quốc tế

Với mong muốn đem đến những tri thức về Luật biển quốc tế, đồng thời đáp ứng yêu cầu đổi mới nội dung và chương trình đào tạo, Trường Đại học Luật Hà Nội đã tổ chức biên soạn cuốn

“Giáo trình Luật biển quốc tế” Giáo trình Luật biển quốc tế đề

cập những vấn đề cơ bản về cách xác định và quy chế pháp lí các vùng biển, nội dung hợp tác giữa các quốc gia trong quá trình khai thác, sử dụng biển cũng như cơ chế giải quyết tranh chấp

phát sinh Với những nội dung đó, hi vọng cuốn Giáo trình Luật biển quốc tế sẽ nhận được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc Mặc dù tập thể tác giả đã rất cố gắng nhưng do Luật biển quốc tế có nhiều nội dung phức tạp nên Giáo trình khó tránh khỏi những thiếu sót nhất định Chúng tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của đông đảo bạn đọc để Giáo trình được hoàn thiện hơn trong lần tái bản

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc

Hà Nội, tháng 3 năm 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

Chương 1

LÍ LUẬN CHUNG VỀ LUẬT BIỂN QUỐC TẾ

Lí luận chung về Luật biển quốc tế đề cập tới vai trò của biển cả trong lịch sử phát triển của nhân loại và sự cần thiết phải xác lập trật tự pháp lí trên biển nhằm đảm bảo lợi ích của mỗi quốc gia cũng như lợi ích chung của cộng đồng quốc tế Lịch sử hình thành và phát triển của Luật biển quốc tế gắn liền với sự phát triển của khoa học tự nhiên, quá trình khám phá, chinh phục và đấu tranh giữa các quốc gia Luật biển quốc tế bao gồm các nguyên tắc và quy phạm được thể hiện thông qua nguồn của Luật biển quốc tế Các nguyên tắc cơ bản của Luật biển quốc tế là cơ sở để xác định các vùng biển và quy chế pháp lí của chúng; điều chỉnh quá trình khai thác, sử dụng, quản lí biển cả và đại dương

I KHÁI NIỆM LUẬT BIỂN QUỐC TẾ

Dương là đại dương lớn thứ hai, rộng khoảng 106 triệu km2

, nằm giữa châu Âu, châu Phi và châu Mỹ Ấn Độ Dương nằm ở phía nam Ấn Độ, với diện tích khoảng 75 triệu km2 Biển cả bao gồm ba thành phần chính1:

- Khối nước biển, chiếm 97,3% toàn bộ lượng nước của hành tinh Cột nước này chứa nhiều tài nguyên sinh vật cũng như tài nguyên không sinh vật hòa tan trong nước

- Thềm lục địa, chứa 90% trữ lượng dầu khí ngoài khơi Thềm lục địa và đáy đại dương có tiềm năng dầu khí gấp hai lần so với trên đất liền Từ cuối thế kỉ XX đến nay, phần lớn sản lượng dầu và khí được khai thác ở thềm lục địa

- Đáy đại dương và các dãy núi đại dương, nơi chứa đựng các loại quặng đa kim như đồng, titan, sắt và mangan…

Biển chứa đựng nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú bên cạnh những giá trị khác như công nghiệp, giao thông, điều hòa khí hậu, hấp thụ và tiêu thụ chất thải Biển cả là môi trường thông thương, qua bao thế kỉ các tư tưởng đã được truyền bá, con người và hàng hóa đã được vận chuyển Biển cả gắn liền với các phát hiện lớn, hoạt động truyền đạo và các cuộc viễn chinh Biển cả còn là nguồn cung cấp thức ăn quan trọng cho cuộc sống của con người Cùng với trồng trọt, săn bắn và hái lượm, nghề đánh cá biển cũng đã sớm phát triển, đóng một vai trò không thể thiếu trong hoạt động của con người, kể cả ngày nay

biển của Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008, tr 52

Biển đã đóng vai trò không thể thiếu trong sự phát triển của loài người Không có biển thì sẽ không có thế giới ngày nay Biển cho phép xây dựng và phát triển những nền văn minh Sớm bước ra biển, những nền văn minh nhân loại như Hy Lạp,

La Mã, Ấn Độ… đã có thể mở rộng ảnh hưởng, tác động tới sự phát triển tinh thần, đạo đức và vật chất của phần lớn trái đất Nhờ có biển, các quốc gia có lãnh thổ đất liền không lớn, dân

số không nhiều đã có thể vươn lên nắm giữ các vị trí về chính trị và thương mại Xu hướng tiến ra biển thể hiện rõ nét trong lịch sử phát triển của các quốc gia Với sự bùng nổ về dân số, nguồn tài nguyên trên đất liền dần cạn kiệt, sự phát triển mạnh

mẽ của khoa học, công nghệ, các mối quan tâm ngày càng tăng

về môi trường, an ninh - quốc phòng, biển lại càng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của mỗi quốc gia cũng như của cộng đồng quốc tế Hướng ra biển, “làm chủ” biển và đại dương

là xu thế không thể đảo ngược Nhằm điều hòa lợi ích của các quốc gia ở trên biển và sử dụng, khai thác biển một cách hòa bình, cần phải xây dựng một trật tự thế giới mà ở đó các nước

có quyền lực, ảnh hưởng lớn cũng phải tuân thủ nguyên tắc xử

sự giữa các chủ thể của quan hệ quốc tế.1 Đó là trật tự công bằng trên cơ sở luật pháp quốc tế

Những tư tưởng về khai thác, sử dụng biển đã hình thành trong lịch sử phản ánh cuộc đấu tranh trong việc xây dựng một trật tự pháp lí trên biển; các nguyên tắc, qui phạm của Luật biển quốc tế từng bước được hoàn thiện Đặc biệt, sau năm 1945

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010, tr 11

quá trình pháp điển hóa Luật biển quốc tế diễn ra mạnh mẽ với thành tựu về lập pháp là Công ước Luật biển năm 1982 (UNCLOS 1982)

Luật biển quốc tế bao gồm các nguyên tắc, quy phạm do các quốc gia và các chủ thể khác của Luật biển quốc tế thỏa thuận xây dựng nên hoặc thừa nhận các tập quán quốc tế nhằm thiết lập quy chế pháp lí các vùng biển và các hoạt động sử dụng, khai thác, bảo vệ biển cũng như quan hệ hợp tác, giải quyết tranh chấp giữa các chủ thể Luật biển quốc tế là một ngành luật độc lập của hệ thống pháp luật quốc tế, thể hiện bản chất và quá trình phát triển của Luật quốc tế

2 Đặc điểm của Luật biển quốc tế

a Chủ thể của Luật biển quốc tế

* Quốc gia

Xuất phát từ việc sử dụng và khai thác biển, có thể xác định chủ thể tham gia quan hệ Luật biển quốc tế trước hết là các quốc gia Điều 305 UNCLOS 1982 quy định: Công ước để ngỏ cho tất cả các quốc gia tham gia

Quốc gia là chủ thể phổ biến của Luật biển quốc tế Biển liên quan đến mọi mặt của đời sống một quốc gia Với sự phát triển của khoa học kĩ thuật hiện nay, biển không chỉ có giá trị

về kinh tế, mà còn đặc biệt quan trọng đối với an ninh, quốc phòng và môi trường Tất cả những lĩnh vực này đều quan hệ mật thiết đến lợi ích thiết thực và sống còn của mỗi quốc gia

Về phương diện pháp lí, các quốc gia bình đẳng và Luật biển quốc tế với các nguyên tắc và quy phạm pháp luật đảm

bảo sự bình đẳng giữa các quốc gia thông qua các quy định cụ thể về nhóm quốc gia như: quốc gia có biển, quốc gia không có biển, quốc gia bất lợi về địa lí, quốc gia quần đảo, quốc gia đảo Nhóm quốc gia và mỗi quốc gia có đặc thù riêng về vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên, vì vậy lợi ích mà biển mang lại sẽ khác nhau Với những quy định của Luật biển quốc tế, những khác biệt về tự nhiên không làm thay đổi tính chất bình đẳng của quốc gia với tư cách là chủ thể luật quốc tế cũng như quá trình quản lí, khai thác và sử dụng biển

* Tổ chức quốc tế liên chính phủ

Phù hợp với lí luận về chủ thể luật quốc tế, các tổ chức quốc tế liên chính phủ được xác định là chủ thể phái sinh của Luật biển quốc tế Cho đến đầu thế kỉ XX, các tổ chức quốc tế liên quan đến biển phát triển chưa nhiều, phần lớn đều hoạt động trong các lĩnh vực truyền thống như nghề cá hoặc hàng hải Chỉ đến sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai thì hàng loạt

tổ chức quốc tế về biển mới hình thành, như Tổ chức hàng hải quốc tế (IMO), Tổ chức khí tượng quốc tế (WMO), Tổ chức hợp tác kinh tế biển Đen (BSEC) So với thời kì trước, các tổ chức thời kì này trở nên đa dạng, phong phú Trong số đó, nhiều tổ chức đã thể hiện rõ vai trò quan trọng trong hoạt động pháp điển hóa Luật biển quốc tế như UN thông qua ba hội nghị

về Luật biển

Điều 305 và Phụ lục IX UNCLOS 1982 quy định khá chi tiết về sự tham gia với tư cách thành viên UNCLOS 1982 của tổ chức quốc tế liên chính phủ Trên cơ sở UNCLOS 1982, một số

tổ chức quốc tế cũng đã được thành lập và tham gia vào quá trình khai thác, sử dụng các vùng biển như Cơ quan quyền lực quản lí Vùng di sản chung (mục 4 phần XI UNCLOS 1982) Ngày nay, vấn đề bảo vệ biển và giải quyết tranh chấp về biển luôn là nội dung quan trọng trong hợp tác quốc tế theo khuôn khổ của luật pháp, vì vậy sự tham gia và vai trò của các tổ chức quốc tế ngày càng quan trọng

* Một số chủ thể khác

Ngoài quốc gia và tổ chức quốc tế liên chính phủ, một số thực thể khác như dân tộc đang đấu tranh giành quyền tự quyết, vùng lãnh thổ cũng được coi là chủ thể của Luật biển quốc tế

Trong thực tiễn quan hệ quốc tế, do tình trạng pháp lí đặc biệt, các dân tộc đang đấu tranh giành quyền tự quyết ít khi trực tiếp tham gia các hoạt động khai thác, sử dụng biển Tuy nhiên, theo quy định của Điều 305 UNCLOS 1982, dân tộc đang đấu tranh giành quyền tự quyết có thể trở thành thành thành viên của UNCLOS 1982 Ngoài ra, trong một số điều khoản khác của UNCLOS 1982 cũng quy định về quyền và nghĩa vụ của chủ thể đặc biệt này Chẳng hạn, Điều 140 khoản 1 UNCLOS 1982 quy định: “Các hoạt động trong V ng được tiến hành, như đã được ghi nhận r ràng trong phần này, là vì lợi ích của toàn thể loài người, không phụ thuộc vào vị trí của các quốc gia, d là quốc gia có biển hay không có biển, và có lưu đặc biệt đến các lợi ích và nhu cầu của quốc gia đang phát triển và của các dân tộc chưa giành được nền độc lập đầy

đủ hay một chế độ tự trị khác được Liên hợp quốc thừa nhận theo đúng Nghị quyết 1514 (XV) và các nghị quyết tương ứng khác của Đại hội đồng”

Ngoài các chủ thể thông thường của Luật biển quốc tế là quốc gia và tổ chức quốc tế, UNCLOS 1982 có đề cập đến khái niệm “nhân loại” (mankind) trong nguyên tắc “V ng và tài nguyên trên Vùng là di sản chung của nhân loại” Vậy, “nhân loại” có phải là chủ thể của Luật biển quốc tế hay không? Theo tư duy lô gíc, khái niệm này được hiểu theo hướng bao gồm tất cả các quốc gia trên bề mặt trái đất Đó là một cách nói khác đi về thế giới bao gồm cộng đồng các quốc gia, vì vậy không cần thiết có sự phân biệt “nhân loại” như một chủ thể độc lập với quốc gia

Mặc dù có sự tham gia nhất định vào quá trình khai thác,

sử dụng biển, chẳng hạn như thăm dò, khai thác V ng di sản chung của loài người theo Điều 153 UNCLOS 1982, cá nhân, pháp nhân không phải là chủ thể của Luật biển quốc tế Sự tham gia của các thực thể này không mang tính độc lập vì phụ thuộc vào ý chí của các quốc gia UNCLOS 1982 quy định các thực thể này chỉ được tiến hành thăm dò, khai thác V ng di sản chung nếu như được sự bảo trợ của quốc gia mà cá nhân, pháp nhân mang quốc tịch hoặc sự bảo trợ của quốc gia kiểm soát thực sự cá nhân, pháp nhân đó

b Đối tượng điều chỉnh của Luật biển quốc tế

Với tư cách là một ngành luật trong hệ thống pháp luật quốc tế, Luật biển quốc tế điều chỉnh các quan hệ mang tính

liên quốc gia Đây là điểm phân biệt giữa Luật biển quốc tế với các ngành luật trong hệ thống pháp luật quốc gia Tuy nhiên, hoạt động trên biển là hoạt động đa dạng, phức tạp, liên quan đến nhiều đối tượng và nhằm phục vụ những lợi ích khác nhau

Vì vậy cần có sự phân biệt giữa đối tượng điều chỉnh của Luật biển quốc tế với đối tượng điều chỉnh của một ngành luật cũng

có yếu tố quốc tế và liên quan đến không gian biển, đó là Luật hàng hải

Luật biển quốc tế là một ngành luật trong hệ thống pháp luật quốc tế điều chỉnh quan hệ giữa các quốc gia và chủ thể khác phát sinh trong quá trình khai thác và sử dụng biển Với tính chất này, các quy phạm của Luật biển quốc tế quy định quyền và nghĩa vụ của quốc gia hay các chủ thể khác, khi những chủ thể này tham gia các quan hệ về sử dụng, khai thác biển với tính chất là các vùng biển có quy chế pháp lí khác nhau Đây là những quan hệ về xác lập chủ quyền và quyền chủ quyền trên các vùng biển, về hợp tác trong khai thác và sử dụng tài nguyên biển, về bảo vệ môi trường biển, về giải quyết tranh chấp phát sinh trong quá trình khai thác và sử dụng biển Với tính chất là một ngành luật trong hệ thống pháp luật quốc gia, đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật hàng hải là những quan hệ phát sinh trong quá trình sử dụng và khai thác tàu thuyền, khi các phương tiện này hoạt động trên các vùng biển, chẳng hạn như xác định địa vị pháp lí của tàu thuyền, giải quyết tranh chấp khi sử dụng tàu vào các hoạt động vận chuyển hành khách, hàng hóa, khi xảy ra sự cố hàng hải, an ninh trên biển

Tuy nhiên, vì cùng là những ngành luật liên quan đến không gian biển nên Luật biển quốc tế và Luật hàng hải có mối quan hệ chặt chẽ Một số quan hệ vừa có thể là đối tượng điều chỉnh của Luật biển quốc tế, vừa là đối tượng điều chỉnh của Luật hàng hải, chẳng hạn như hợp tác quốc tế để bảo đảm an ninh trên biển và an toàn hàng hải, hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường biển

Đối tượng điều chỉnh của Luật biển quốc tế cũng khác với đối tượng điều chỉnh của các ngành luật khác trong hệ thống pháp luật quốc tế C ng điều chỉnh các quan hệ phát sinh giữa các quốc gia và các chủ thể khác của luật quốc tế nhưng nếu như Luật biển quốc tế điều chỉnh quan hệ phát sinh trong quá trình khai thác và sử dụng biển thì Luật hàng không quốc tế điều chỉnh quan hệ phát sinh trong quá trình khai thác và sử dụng vùng trời trong hoạt động hàng không dân dụng, Luật điều ước quốc tế điều chỉnh quan hệ phát sinh trong quá trình đàm phán, kí kết điều ước quốc tế

c Cơ chế hình thành Luật biển quốc tế

Trong lịch sử cũng như trong hiện tại và tương lai, biển luôn tỏ rõ vai trò là một trong số những yếu tố quan trọng để con người có thể giải quyết những vấn đề mang tính toàn cầu như vấn đề lương thực, năng lượng, nguyên liệu và hơn nữa là vấn đề môi trường sống của con người trên trái đất Vì vậy, thiết lập trên biển một trật tự pháp lí quốc tế là yêu cầu của mọi thời đại Quá trình hình thành và phát triển của Luật biển quốc

tế đánh dấu những bước thay đổi cơ bản trong tư duy nhận thức của con người về môi trường tự nhiên gắn với sự phát

triển chung của lịch sử nhân loại Những thay đổi về tư duy đó tạo cho Luật biển quốc tế những bước ngoặt lớn, mang tính thời đại trong tiến trình phát triển chung của luật quốc tế Cũng như các ngành luật khác trong hệ thống pháp luật quốc tế, các nguyên tắc và quy phạm của Luật biển quốc tế do các quốc gia và các chủ thể khác của Luật biển quốc tế thoả thuận xây dựng thông qua hai hình thức: thoả thuận công khai, minh bạch bằng việc kí kết các điều ước quốc tế hoặc thoả thuận ngầm định bằng việc thừa nhận các tập quán hình thành trong thực tiễn khai thác, sử dụng biển như là các quy phạm có giá trị pháp lí bắt buộc Dù thông qua hình thức nào, cơ chế hình thành các nguyên tắc và quy phạm của Luật biển quốc tế phải dựa trên sự tự nguyện và bình đẳng của các chủ thể Mọi

sự lừa dối, ép buộc, bất bình đẳng trong quá trình hình thành các nguyên tắc và quy phạm Luật biển quốc tế đều làm cho các nguyên tắc và quy phạm đó trở nên vô hiệu và không có giá trị ràng buộc đối với các bên chủ thể

Luật quốc tế được hình thành với hai nguồn cơ bản là điều ước quốc tế và tập quán quốc tế nhưng khác với các ngành luật khác và cũng là đặc thù của Luật biển quốc tế, đó là vai trò của tập quán trong cơ chế hình thành ngành luật này

d Cơ chế thực thi Luật biển quốc tế

Vấn đề thực thi Luật biển quốc tế cũng không nằm ngoài

cơ chế chung của việc thực thi luật quốc tế Theo UNCLOS

1982, các quốc gia có chủ quyền và quyền chủ quyền đối với các vùng biển nội thuỷ, lãnh hải, tiếp giáp lãnh hải, đặc quyền

kinh tế và thềm lục địa Tại những vùng biển này, quốc gia ven biển có quyền thiết lập một trật tự pháp luật quốc gia phù hợp với quy định của UNCLOS 1982 để đảm bảo quyền và lợi ích của quốc gia trong tiến hành các hoạt động khai thác và sử dụng biển Trên biển cả và Vùng, quốc gia phải tôn trọng các quy định của Luật biển quốc tế khi tham gia các hoạt động hợp tác trong khai thác và sử dụng biển

Các nguyên tắc và quy phạm của Luật biển quốc tế được các chủ thể bảo đảm thi hành thông qua cơ chế tự cưỡng chế, bao gồm cưỡng chế riêng lẻ và cưỡng chế tập thể Đây cũng là

cơ chế thực thi chung của luật quốc tế Luật biển quốc tế đề cao sự tự nguyện thực hiện của các chủ thể Trong trường hợp

có hành vi vi phạm ảnh hưởng đến quyền lợi của chủ thể khác, các bên có thể thoả thuận thông qua các biện pháp hoà bình để giải quyết tranh chấp Sự thiết lập và thẩm quyền của các cơ quan tài phán quốc tế cũng không phải là đương nhiên mà phải dựa trên ý chí của các bên tranh chấp

3 Vai trò của Luật biển quốc tế

Luật quốc tế điều chỉnh mối quan hệ giữa các chủ thể, đặc biệt là giữa các quốc gia độc lập có chủ quyền Vì vậy, chủ quyền quốc gia xác định quyền tài phán của quốc gia đối với lãnh thổ, dân cư và các hoạt động diễn ra trên đó Luật biển quốc tế phân chia đại dương thành các vùng biển: nội thủy, lãnh hải, tiếp giáp lãnh hải, đặc quyền kinh tế, thềm lục địa, biển cả và V ng; đồng thời xác định quyền tài phán của quốc gia đối với không gian biển Luật biển quốc tế quy định các quyền và nghĩa vụ của quốc gia ven biển và các quốc gia khác

ở các vùng biển Do đó, vai trò của Luật biển quốc tế là kết hợp hài hòa quyền và lợi ích của các quốc gia trên cơ sở lợi ích chung của nhân loại trong quá trình khai thác và sử dụng biển Đây là vai trò hết sức quan trọng của Luật biển quốc tế trong việc điều chỉnh quan hệ quốc tế giữa các quốc gia độc lập có chủ quyền và các chủ thể khác

Xuất phát từ việc điều chỉnh quan hệ chủ yếu giữa các quốc gia, Luật biển quốc tế đòi hỏi sự hợp tác giữa các quốc gia trong quản lí, khai thác các vùng biển Sở dĩ như vậy là vì Luật biển xác lập nên các không gian pháp lí từ điều kiện tự nhiên

và như vậy, hệ sinh thái biển có tính độc lập riêng, do đó các loài cá và nguồn lợi thủy sản với đặc điểm di trú và di cư sẽ không phụ thuộc vào không gian pháp lí.1 Hợp tác quốc tế là điều kiện tiên quyết cho việc bảo tồn các nguồn tài nguyên sinh vật biển cũng như đa dạng sinh học Mặt khác, hoạt động

sử dụng biển gia tăng đi liền với ô nhiễm môi trường biển, nhất

là tính lan tỏa của các nguồn ô nhiễm Do đó càng cần thiết cho hợp tác quốc tế để bảo vệ môi trường biển Tính chất phức tạp của các đại dương tác động tới hoạt động nghiên cứu khoa học biển Không chỉ khai thác nguồn lợi tự nhiên, biển còn là môi trường để con người sử dụng cho giao thông, vì vậy, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực hàng hải và bảo đảm an toàn hàng hải được thực hiện thông qua khung pháp lí

Luật biển quốc tế khẳng định chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán của quốc gia và hợp tác quốc tế giữa các quốc

Cambridge University Press, p 21

gia Nếu chỉ nghiêng về lợi ích đơn lẻ sẽ ảnh hưởng tới lợi ích chung của cộng đồng quốc tế, ngược lại nếu chỉ chú trọng hợp tác sẽ là nguy cơ xâm phạm tới chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán của quốc gia.1 Vì vậy, Luật biển quốc tế xác lập

sự hài hòa trong quản lí, khai thác và sử dụng biển

II QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LUẬT BIỂN QUỐC TẾ

1 Sự phát triển của khoa học tự nhiên trong mối quan

hệ với sự hình thành và phát triển của Luật biển quốc tế

Biển và đại dương thuộc về tự nhiên trước khi thuộc về luật pháp, vì vậy nó là đối tượng của khoa học tự nhiên trước khi là đối tượng điều chỉnh của luật pháp.2

Địa lí tự nhiên là một bộ môn khoa học mô tả hình dạng trái đất, địa hình và sự phân bố hình thái tự nhiên Kiến thức địa lí đã bắt đầu phát triển từ thời đại đồ đá Người Sumer đã tìm cách vẽ bản đồ thế giới vào khoảng 5.000 và 4.000 năm TCN Người Babylon đi tiên phong

về toán, thiên văn trong thời kì từ 2.000 đến 500 năm TCN Họ

là những người đầu tiên tiên đoán chính xác nhật thực, nguyệt thực và sáng chế ra cột đồng hồ mặt trời để đo thời gian Người Phoenicia và người Minoa đã có nhiều đóng góp vào tri thức địa lí bằng việc thu thập những thông tin về gió, hải lưu, thủy triều Thales (640 - 546 TCN), người đã sáng tạo môn hình học

và tiên đoán chính xác hiện tượng nhật thực toàn phần xảy ra

Cambridge University Press, p 22

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, tr 11

vào ngày 28/5/585 TCN Sự quan tâm của ông đến không gian biển với quan niệm nước là yếu tố cơ bản và là cơ sở của mọi

sự sống Pythagoras (570 - 500 TCN), nhà khoa học Hy Lạp với khái niệm quả đất hình cầu, nguyên lí cơ bản của môn địa

lí tự nhiên Erathosthenes là người đã đặt nền móng cho khoa học trắc địa Poseidonius ở Apamea (khoảng năm 135 - 50 TCN)

đã viết một luận thuyết “về đại dương”, ông là một trong những người đầu tiên gắn quy luật dao động của thủy triều với

sự tương tác giữa mặt trời và mặt trăng Quan điểm và các số liệu của Poseidonius đã được kiểm nghiệm trong các thế kỉ sau

và có ảnh hưởng đối với Christopher Columbus với sự khám phá ra châu Mỹ

Trên cơ sở tư duy mới, khoa học phát triển và tri thức thực tiễn đã chuẩn bị cho hướng phát triển mới để khám phá trái đất trong đó có đại dương Các nhà khoa học như Galile, Descartes

và Newton cùng với các cuộc khám phá diễn ra cuối thế kỉ XVIII của Cook, Vancoure Bougainville thì phần lớn các khu vực trên trái đất đã được mọi người biết đến

Việc tìm ra vĩ tuyến có sự đóng góp to lớn của nhà thiên văn thời cổ đại Hipparchus ở Nicacea (khoảng năm 146 - 127 TCN) Vĩ tuyến được xác định bằng cách sử dụng tỉ lệ giữa ngày dài nhất và ngày ngắn nhất tại một vị trí nhất định Cho đến thế kỉ XVII, kinh tuyến vẫn còn là một đối tượng khó đo chính xác, nhất là ngoài biển Năm 1666, Viện Hàn lâm khoa học Hoàng gia Pháp do Vua Louis XIV thành lập và việc xác định kinh tuyến được coi là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu của Viện Việc áp dụng phương pháp dựa trên sự che khuất của các

vệ tinh của sao Mộc (Jupiter) nhưng vẫn chưa giải quyết được cho các thiết bị thiên văn đặt trên tàu

Năm 1675, Đài thiên văn Hoàng gia Anh ở Greenwich được xây dựng, việc tìm và xác định kinh tuyến thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học Anh bởi nó sẽ giúp nước Anh chi phối được trên biển Sở dĩ như vậy là vì thời kì này được gọi là trật tự Anh,1 trong đó Anh là nước có ảnh hưởng lớn trên biển và là quốc gia có xu hướng đối lập với học thuyết tự do biển cả Phát minh của John Harrison (1693 - 1776) bằng máy

đo thời gian trên biển và việc xác định kinh tuyến trên biển với

độ chính xác đã được giải quyết

Vĩ tuyến đáp ứng cho việc xác định vị trí ở Bắc hay Nam đường xích đạo và được mô tả bằng hệ thống các đường song song với xích đạo Theo hệ thống đo này, bề mặt trái đất được chia thành độ (o), phút (’) và giây (”), một độ bằng 60 phút và một phút bằng 60 giây Từ xích đạo tới một địa cực là 90 độ (một phần tư quả đất hình cầu) Do đó, vĩ tuyến cao nhất là 90

độ Bắc và 90 độ Nam Chiều dài 1 độ của cung vĩ tuyến khoảng 69 hải lí, chiều dài này thay đổi theo đường cong không đồng đều của bề mặt trái đất, từ 68,7 hải lí ở xích đạo tới 69,4 hải lí ở địa cực Kinh tuyến để xác định vị trí ở Đông hay Tây của một điểm so với điểm chuẩn và được mô tả bằng

hệ thống các vòng tròn lớn đi qua hai địa cực Điểm chuẩn được toàn thế giới chấp nhận và kinh tuyến đi qua đó là kinh

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010, tr 11

tuyến chuẩn (Đài thiên văn Greenwich thuộc nước Anh) Theo

hệ thống này, bề mặt trái đất được chia thành độ, phút, giây, do

đó có thể đo tới 180 độ Đông và 180 độ Tây từ kinh tuyến chuẩn, cả hai tạo ra trái đất là vòng tròn đủ 360 độ Các kinh tuyến được đánh dấu và vạch từ địa cực này đến địa cực kia Xích đạo là nơi khoảng cách giữa hai kinh tuyến cách nhau xa nhất và giá trị của mỗi kinh tuyến khoảng 67,1 hải lí Tại các địa cực là nơi các kinh tuyến hội tụ Vị trí của một điểm được xác định bằng cách đo phối hợp vĩ tuyến và kinh tuyến Sự phối hợp thể hiện bằng một khung hay tọa độ của giao điểm những đường cắt nhau, nhờ đó có thể biết rõ tọa độ vị trí căn

cứ vào xích đạo và đường kinh tuyến chính.1

Với sự phát triển của khoa học địa lí tự nhiên, xác định kinh tuyến, vĩ tuyến thì việc vẽ hải đồ và thủy văn học hiện đại

đã đưa con người từng bước khám phá và chinh phục biển Việc nâng cao độ chính xác trong xác định vị trí và đo đạc trên biển trong các giai đoạn lịch sử được đặc trưng bằng sự phối hợp giữa khoa học, công nghệ và kinh nghiệm hàng hải Thế kỉ XVI, XVII, các quốc gia muốn phát triển thương mại và chính trị tiếp tục ủng hộ các cuộc thám hiểm thăm dò các v ng biển chưa được biết đến và chưa thể hiện trên các hải đồ James Cook (1728 - 1779) là một trong những nhà hàng hải nổi tiếng Ông đã quan sát và ghi chép chính xác tất cả những gì ông chứng kiến hay khám phá, đó là: mô tả phần lớn các khu vực ở

Cơ sở khoa học của việc hoạch định và quản lí các vùng biển và thềm lục địa Việt Nam, Hà Nội, 1996, tr 65

vùng biển phía Nam (bao gồm phần lớn Thái Bình Dương) và Nam Cực Ngày nay, các hải đồ phần lớn được xây dựng dựa trên các phát hiện của James Cook

Những tri thức của khoa học tự nhiên cho phép con người xác định đại dương theo đúng bản chất của nó là một khối năng lượng toàn cầu bao gồm những hệ thống tự nhiên có thể xác định và có tác động lẫn nhau Nhu cầu khai thác biển và yêu cầu quản lí biển đòi hỏi sự song hành của luật pháp gắn liền quá trình con người khám phá, chinh phục biển

2 Nguồn gốc hình thành Luật biển quốc tế

Cùng với sự ra đời của nhà nước, các cuộc đấu tranh giữa các nhà nước giành quyền thống trị đối với các v ng đất liên tục nổ ra và đến khi xã hội loài người phát triển tới mức có thể tiến hành khai thác các nguồn lợi từ đại dương, thì các cuộc đấu tranh giành quyền kiểm soát chúng cũng bắt đầu

Con người biết và quan tâm đến biển như một nguồn cung cấp thực phẩm, đặc biệt là việc khai thác, sử dụng cột nước bề mặt biển như một môi trường phục vụ cho hàng hải, sự truyền đạo và các cuộc viễn chinh tới các vùng xa xôi Buổi sơ khai,

do quan niệm tài nguyên biển cả là vô tận, cho nên không có các cuộc đấu tranh giành quyền lực trên biển Thực tế đó tồn tại cho đến thế kỉ XV, khi biển cả từ một môi trường, phương tiện trở thành đối tượng chinh phục của các quốc gia muốn

mở rộng quyền lực của mình ra biển Điều này càng thêm rõ nét khi các quốc gia ý thức được rằng tài nguyên biển không phải là vô tận

Khi thương mại phát triển, con người cảm nhận được sự cần thiết đặt biển vào một trật tự pháp lí nhất định Các quyền lợi của chính các thương nhân đã đóng góp nhiều cho việc hình thành Luật biển quốc tế Người La Mã cho rằng biển tạo thành một tài sản chung, một dạng “Res Communis” mà việc sử dụng

là tự do cho tất cả quốc gia Khi tuyên bố biển cả là của chung, các luật gia Hy Lạp, La Mã đã đặt nền móng cho lí thuyết hiện đại về các quyền tự do biển cả Ngược lại, cũng vào thời gian

đó, các nhà chính trị người Anh đã ủng hộ “Res Nullius”, có nghĩa là biển cả là vô chủ, cho phép quốc gia ven biển được thiết lập chủ quyền quốc gia

Bằng việc ủng hộ “Res Communis” hay “Res Nullius”, các cuộc đấu tranh nhằm xác lập chủ quyền quốc gia trên biển diễn

ra vô cùng phức tạp Nó luôn phản ánh hai xu hướng: (i) một

số quốc gia mong muốn mở rộng chủ quyền của mình ra các vùng biển ven bờ và các vùng biển kề cận; (ii) một số quốc gia, đặc biệt là các quốc gia có đội tàu thuyền lớn lại muốn kìm hãm nhu cầu vươn ra biển của các quốc gia khác để đảm bảo quyền tự do và sử dụng biển, đại dương cho mục đích thương mại, đánh cá và xâm chiếm thuộc địa Chính trong những cuộc đấu tranh đó, các nguyên tắc và quy phạm Luật biển quốc tế đã

ra đời và không ngừng phát triển

3 Sự phát triển của Luật biển quốc tế

Ngay từ thời kì cổ đại, đã có nhiều tập quán về biển được hình thành ở vùng Hy Lạp, La Mã và Ai Cập cổ đại Tuy nhiên, những khái niệm về biển vẫn chỉ ở dạng sơ khai do biển mới chỉ được sử dụng vào mục đích chủ yếu là giao thông buôn

bán Tới thời kì trung đại, một số khái niệm về biển đã được đặt ra và dần dần hình thành, như tập luật biển Braxin thế kỉ VII Đây là một trong những tập luật biển lâu đời nhất thế giới Bắt đầu từ thế kỉ XII, ngành đánh cá sớm phát triển, buôn bán trên biển ngày càng phát đạt Một số quốc gia có những đội tàu thuyền lớn bắt đầu chia nhau quyền kiểm soát các vùng biển và đại dương Các cuộc tranh giành, xung đột nổ ra liên tiếp nhằm thống trị những vùng biển rộng lớn và quan trọng Nổi bật nhất là tranh chấp giữa Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha vào thế kỉ XV - XVI, buộc Giáo hoàng Alecxander VI phải đứng ra giải quyết Ngày 07/6/1494, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã kí Hiệp ước Tordesillas phân chia vùng biển, dựa trên Sắc chỉ nổi tiếng của Giáo hoàng ngày 04/5/1493 về phân chia khu vực ảnh hưởng của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha Đường phân chia theo Hiệp ước Tordesillas dịch cách đường phân chia của Giáo Hoàng khoảng 100 liên và cách phía Tây đảo Cape Verde 370 liên (1 liên tương đương 3 dặm), quy định các khu vực độc quyền của hai cường quốc biển vào thời kì đó trong giao thương hàng hải

Từ những cuộc tranh chấp, xung đột đó có rất nhiều các luật gia danh tiếng đã đưa ra quan điểm của mình về quy chế pháp lí các vùng biển Nhà luật học người Hà Lan, Hugo Grotius, tác giả cuốn “Mare Liberum” năm 1609 là người đầu tiên đề cập đến khái niệm “tự do biển cả”, theo đó, biển và đại dương không thể bị chiếm hữu mà phải được mở tự do để tàu thuyền tất cả các quốc gia đều có thể qua lại Quan điểm về “tự

do biển cả” được đưa ra nhằm phản đối việc Bồ Đào Nha ngăn chặn tàu thuyền nước ngoài đi lại ở Ấn Độ Dương, bảo vệ

quyền tự do đi lại trên biển và phản đối sự thống trị trên mặt biển của một số cường quốc về biển Năm 1635, luật gia người Anh, John Selden, đáp lại bằng “Mare Clausum” Trong tác phẩm của mình, John Selden đưa ra những sự kiện lịch sử và kết luận việc chiếm hữu một vùng biển thuộc chủ quyền của Anh đã có từ lâu Quan điểm của Selden nhằm bảo vệ quyền của vua Anh trong việc thực hiện chủ quyền trên các vùng biển bao quanh nước Anh

Hai quan điểm trên có vẻ đối lập với nhau nhưng thực chất hai tác giả đã đề cập đến hai vùng biển với khái niệm và chế độ pháp lí hoàn toàn khác nhau Phạm vi của quyền “tự do biển cả” được Hugo Grotius đưa ra là áp dụng với vùng biển quốc

tế - vùng biển không thuộc chủ quyền của bất kì quốc gia nào Còn chủ quyền quốc gia đối với vùng biển mà John Selden đề cập lại là những vùng biển gần bờ Hai quan điểm này với những lập luận thuyết phục đã được thừa nhận rộng rãi và trở thành nền tảng của hai nguyên tắc “tự do biển cả” và nguyên tắc “chủ quyền quốc gia trên biển” - hai nguyên tắc của Luật biển cổ đại được công nhận và tồn tại mãi tận sau này

Mặc dù các học thuyết về Luật biển và một số tập quán được hình thành ngay từ thời kì cổ đại nhưng phải đến những thập kỉ gần đây, các hội nghị quốc tế và các công ước quốc tế

về biển mới xuất hiện Các nguyên tắc, quy phạm của Luật biển quốc tế được pháp điển hoá ngày càng đầy đủ, chặt chẽ

và tiến bộ

Trong lịch sử hình thành và phát triển của Luật biển quốc

tế, các hội nghị quốc tế về Luật biển được tổ chức vào các thời

gian khác nhau có vai trò hết sức quan trọng trong việc pháp điển hóa Luật biển quốc tế Trước năm 1958, các quy phạm của Luật biển tồn tại dưới dạng tập quán quốc tế chiếm một số lượng khá lớn Do vậy, các kết quả đạt được từ các hội nghị về Luật biển được tổ chức từ sau năm 1958 đánh dấu bước phát triển mới của Luật biển về cả hai phương diện nội dung và hình thức, theo hướng đa dạng, mở rộng phạm vi các vấn đề được điều chỉnh bởi quy phạm của Luật biển quốc tế và qua đó chứng tỏ sự thống nhất của cộng đồng quốc tế trong việc thiết lập trật tự pháp lí quốc tế trên biển

Hội nghị của UN về Luật biển lần thứ nhất tổ chức tại Giơnevơ năm 1956 và cho ra đời bốn Công ước được kí kết năm 1958:

- Công ước về lãnh hải và vùng tiếp giáp (có hiệu lực ngày 10/9/1964, 48 quốc gia là thành viên);

- Công ước về biển cả (có hiệu lực ngày 30/9/1962, 59 quốc gia là thành viên);

- Công ước về đánh cá và bảo tồn tài nguyên sinh vật của biển cả (có hiệu lực ngày 20/3/1966, 36 quốc gia là thành viên);

- Công ước về thềm lục địa (có hiệu lực ngày 10/6/1964,

54 quốc gia là thành viên);

Hội nghị của UN về Luật biển lần thứ nhất đã pháp điển hóa những nguyên tắc tập quán như tự do biển cả, chế độ hàng hải, qua lại không gây hại, quy chế pháp lí của lãnh hải… và

đã đưa vào Luật biển quốc tế những khái niệm mới như thềm lục địa, bảo tồn các nguồn tài nguyên sinh vật biển cả Tuy

nhiên, tại hội nghị này, các quốc gia đã thất bại trong việc thống nhất chiều rộng lãnh hải Công ước quy định lãnh hải và vùng tiếp giáp có bề rộng không quá 12 hải lí Công ước cũng đưa ra một khái niệm mơ hồ về ranh giới của thềm lục địa theo tiêu chuẩn kép: độ sâu 200m hoặc khả năng khai thác Tiêu chuẩn này có lợi cho các nước có nền khoa học kĩ thuật hiện đại và các cường quốc trên biển nhưng bất lợi và làm mâu thuẫn với các quốc gia đang phát triển Các công ước Giơnevơ

về Luật biển đã không thu hút được nhiều quốc gia tham gia vì không đáp ứng được quyền lợi của số đông các quốc gia, nhất

là các quốc gia mới giành được độc lập

Hội nghị của UN về Luật biển lần thứ II tổ chức tại Giơnevơ

từ ngày 17/3 đến ngày 26/4/1960, đặt mục tiêu xem xét chiều rộng lãnh hải và ranh giới của v ng đánh cá Mặc dù có những đề nghị thỏa hiệp như công thức của Mỹ và Canada (6+6 hải lí) cho chiều rộng lãnh hải và chiều rộng v ng đánh

cá nhưng Hội nghị đã không đạt được kết quả khả quan vì khoảng thời gian giữa hai hội nghị quá ngắn để các quốc gia

có thể đi đến thỏa thuận

Từ thập niên 1970, có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của Luật biển Trước hết là nhân tố chính trị: sau khi UN được thành lập, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc của các dân tộc bị áp bức phát triển mạnh mẽ và hình thành các quốc gia độc lập, nhanh chóng chiếm thành phần chủ yếu của

tổ chức UN Các quốc gia mới giành được độc lập đấu tranh đòi thay đổi trật tự pháp lí cũ trên biển, một trật tự được thiết lập phục vụ cho quyền lợi của các cường quốc Thứ hai là nhân

tố kĩ thuật: cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật cho phép mở rộng khai thác tài nguyên khoáng sản ở các độ sâu lớn của đáy biển và lòng đất dưới đáy biển, dẫn đến ưu thế của các quốc gia công nghiệp phát triển độc quyền khai thác, chiếm đoạt các tài nguyên khoáng sản nằm sâu dưới đáy các v ng biển và đại dương ngoài phạm vi quyền tài phán của các quốc gia nếu không có một trật tự pháp lí mới Hơn nữa, nhu cầu phát triển kinh tế và giao lưu thương mại quốc tế đòi hỏi những điều chỉnh pháp lí gắn liền với xu hướng các quốc gia tiến ra biển Ngày 16/11/1973, Đại hội đồng UN thông qua Nghị quyết

3607 đã quyết định triệu tập Hội nghị của UN về Luật biển lần thứ III “nhằm thông qua một Công ước giải quyết tất cả các vấn

đề liên quan đến Luật biển” Công ước được kí tại Montegobay ngày 10/12/1982 là kết quả của 09 năm đàm phán và đã giải quyết được về cơ bản những vấn đề còn bỏ ngỏ trong các hội nghị Luật biển trước đây Mỹ và một số quốc gia không kí, phản đối phần XI của Công ước về chế độ pháp lí của Vùng di sản chung của nhân loại và thể thức điều hành của Cơ quan quyền lực v ng Để thu hút sự tham gia của đông đảo các quốc gia, theo sáng kiến của Tổng thư kí UN Butros Gali, một thỏa thuận mới đã được kí kết vào ngày 29/7/1994, cho phép thay đổi nội dung phần XI

UNCLOS 1982 đã đáp ứng nhu cầu và quyền lợi của hầu hết các quốc gia Đây là Công ước mang tính “cả gói”, thể hiện quá trình đấu tranh và nhượng bộ giữa các quốc gia dựa trên hai nguyên tắc: tự do biển cả và chủ quyền các quốc gia trên

biển Biển, môi trường tự nhiên đồng nhất đã được phân chia bởi các ranh giới pháp lí thuộc về luật pháp quốc tế

Lịch sử phát triển của Luật biển quốc tế gắn liền với sự phát triển của văn minh nhân loại và là một trong những ngành luật cổ điển của hệ thống pháp luật quốc tế Ngày nay, với tiềm năng vốn có, biển và đại dương vẫn đóng vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển bền vững của nhân loại và mỗi quốc gia; ngược lại, những tác động tiêu cực từ biển đến với các quốc gia cũng hết sức khắc nghiệt Điều đó khẳng định vai trò

và xu hướng phát triển của Luật biển quốc tế trong tương lai Việt Nam là quốc gia có biển, sớm tham gia vào quá trình khai thác, sử dụng biển Tuy nhiên, do điều kiện lịch sử, Việt Nam chưa tham gia đầy đủ vào quá trình xây dựng Luật biển quốc tế nhưng điều này không ngăn cản Việt Nam sớm bắt nhịp với quá trình này thông qua việc vận dụng các nội dung của Hội nghị lần thứ III của UN về Luật biển và UNCLOS 1982 III CÁC NGUYÊN TẮC CỦA LUẬT BIỂN QUỐC TẾ

1 Nguyên tắc tự do biển cả

Nguyên tắc tự do biển cả có lịch sử lâu đời gắn liền với việc khai thác, sử dụng biển và đại dương Bản chất của nguyên tắc này xuất phát từ quan niệm đại dương là của chung nhân loại nhưng lại là con đường nối liền các châu lục, các quốc gia Vì vậy, tự do biển cả được mở ra để tất cả các quốc gia d đó là quốc gia ven biển hay quốc gia nằm trọn trong lục địa tham gia khai thác, sử dụng và đều được hưởng các quyền

tự do, cụ thể:

- Tự do hàng hải;

- Tự do hàng không;

- Tự do đánh bắt hải sản;

- Tự do đặt dây cáp và ống dẫn ngầm;

- Tự do nghiên cứu khoa học biển;

- Tự do xây dựng các đảo nhân tạo, thiết bị công trình

Tự do biển cả không chấp nhận bất kì quốc gia nào áp đặt lợi ích, chủ quyền đối với bộ phận nào của biển cả Nguyên tắc này cũng đòi hỏi mỗi quốc gia khi thực hiện các quyền trên biển cả phải đảm bảo các quyền, lợi ích hợp pháp của các quốc gia khác và cộng đồng quốc tế Trong các quyền thuộc về tự do biển cả thì tự do hàng hải có lịch sử lâu đời và cũng là nội dung quan trọng nhất; bên cạnh đó còn có tự do đánh bắt hải sản Với sự xuất hiện và phát triển nhanh chóng của kĩ thuật hàng không, giao thông hàng không không thể thiếu để kết nối các quốc gia Do đó, tự do hàng không xuất hiện trong tự do biển cả ở vị trí thứ hai Bên cạnh đó, xuất phát từ nhu cầu phát triển của khoa học công nghệ nên nghiên cứu khoa học biển, xây dựng các đảo nhân tạo, thiết bị công trình trở thành nội dung của tự do biển cả Điều đó cho thấy, tính lịch sử của nguyên tắc tự do biển cả nhưng cũng phản ánh sự thay đổi của thực tiễn trong nội dung của nguyên tắc Tự do biển cả không chỉ áp dụng ở biển cả mà còn áp dụng ở các vùng biển đặc thù, các vùng biển thuộc quyền tài phán quốc gia Tính chất của tự

do biển cả chi phối quy chế pháp lí các vùng biển được quy định trong pháp luật quốc tế và pháp luật của các quốc gia

2 Nguyên tắc đất thống trị biển

Nguyên tắc đất thống trị biển hướng tới bảo vệ lợi ích của các quốc gia ven biển Nguyên tắc này thúc đẩy việc mở rộng thẩm quyền quốc gia vào không gian biển Năm 1945, Tổng thống Mỹ Truman tuyên bố xác lập thềm lục địa của nước Mỹ trên cơ sở coi thềm lục địa là sự kéo dài tự nhiên của lãnh thổ

ra biển Trong vụ thềm lục địa Biển Bắc năm 1969 (Liên bang Đức kiện Hà Lan, Đan Mạch về vấn đề phân chia thềm lục địa giữa ba nước), Toà án quốc tế của UN cũng đã thừa nhận nguyên tắc đất thống trị biển

Theo nguyên tắc đất thống trị biển, lãnh thổ đất liền là cơ

sở để xác định các v ng biển của quốc gia và từ đó quốc gia xác định, duy trì chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của quốc gia đối với các v ng biển Trong lí thuyết về lãnh thổ, lãnh thổ v ng đất là cơ sở để xác lập các v ng lãnh thổ khác, trong đó có lãnh thổ biển Mỗi quốc gia được quyền hưởng phần kéo dài tự nhiên của lãnh thổ đất liền của mình ra biển Nguyên tắc đất thống trị biển là cơ sở để giải quyết công bằng

và hiệu quả các tranh chấp trên biển giữa các quốc gia, nhất là tranh chấp về phân định biển giữa các quốc gia hữu quan

Về lí luận, hai nguyên tắc tự do biển cả và đất thống trị biển có xuất phát điểm khác nhau Hai nguyên tắc tồn tại trong Luật biển quốc tế là cơ sở để bảo vệ cho các nhóm lợi ích vừa

có sự đối lập, vừa có sự thống nhất với nhau, đó là lợi ích của các quốc gia ven biển, lợi ích của quốc gia khác và lợi ích của cộng đồng quốc tế trong quá trình sử dụng biển Nguyên tắc đất thống trị biển cụ thể hóa các quyền của quốc gia ven biển

khi xác lập chủ quyền lãnh thổ tại v ng nội thủy, lãnh hải và các quyền chủ quyền trên các v ng tiếp giáp lãnh hải, đặc quyền kinh tế và thềm lục địa của quốc gia Trong khi đó, nguyên tắc tự do biển cả một mặt là sự giới hạn cần thiết đối với việc vận dụng nguyên tắc đất thống trị biển để mở rộng chủ quyền quốc gia ven biển ra phía ngoài biển cả; mặt khác bảo đảm các quyền tự do trên biển cho mọi quốc gia (bao gồm cả quốc gia ven biển) trên biển cả và vào các v ng biển thuộc chủ quyền và quyền tài phán của quốc gia khác

Tuy nhiên, giữa hai nguyên tắc luôn có mối quan hệ chặt chẽ Mối quan hệ giữa hai nguyên tắc đảm bảo để các quy phạm của Luật biển quốc tế hình thành được một trật tự công bằng, bình đẳng và dân chủ trong sử dụng biển Trật tự này sẽ

bị phá vỡ nếu không có sự kết hợp của cả hai nguyên tắc đó trong tổng thể cơ chế điều chỉnh chung của Luật biển quốc tế đối với các hoạt động kinh tế - xã hội diễn ra tại các vùng biển

Sự kết hợp của cả hai nguyên tắc cũng nhằm tạo ra trật tự công bằng trong quá trình phân định biển và giải quyết theo nguyên tắc hòa bình các tranh chấp quốc tế mà luật quốc tế hiện đại

đã ghi nhận

3 Nguyên tắc công bằng

Nguyên tắc công bằng là cơ sở để đảm bảo quyền và lợi ích của các quốc gia, đồng thời góp phần duy trì trật tự pháp lí trong sử dụng, khai thác và quản lí biển, đặc biệt là trong phân định các v ng biển có tranh chấp Nguyên tắc này được ghi nhận trong UNCLOS 1982 và được áp dụng khá phổ biến trong thực tiễn quan hệ quốc tế, cụ thể là trong xác định ranh

giới các v ng biển, trong giải quyết tranh chấp biển và thực hiện chủ quyền, quyền chủ quyền của quốc gia

Nguyên tắc này được thể hiện ở 04 nội dung:

- Công bằng giữa tất cả các quốc gia: UNCLOS 1982 thừa nhận quyền của quốc gia không có biển hoặc bất lợi về mặt địa

lí được sử dụng biển cả như các quốc gia có biển ở phạm vi mà Luật biển quốc tế cho phép Điều 90 UNCLOS 1982 quy định: Mọi quốc gia d có biển hay không có biển đều có quyền cho tàu thuyền treo cờ của quốc gia mình đi trên biển cả Hay theo Điều 125 UNCLOS 1982, các quốc gia không có biển có quyền

đi ra biển và quyền từ biển vào Vì mục đích ấy, các quốc gia

đó được hưởng tự do quá cảnh qua lãnh thổ của các quốc gia quá cảnh bằng mọi phương tiện vận chuyển

- Công bằng trong sử dụng biển quốc tế: UNCLOS 1982 không đặt biển quốc tế dưới chủ quyền riêng biệt của bất kì quốc gia nào Mọi quốc gia đều được hưởng quyền tự do biển

cả với 6 nội dung: tự do hàng hải, tự do hàng không, tự do đặt dây cáp, ống dẫn ngầm, tự do xây dựng đảo nhân tạo, tự do nghiên cứu khoa học biển và tự do đánh bắt cá

- Công bằng trong quản lí, khai thác và phân chia tài nguyên của V ng di sản chung: V ng để ngỏ cho tất cả các quốc gia, d quốc gia có biển hay không có biển, để sử dụng vào những mục đích hoàn toàn hoà bình, không phân biệt đối

xử Mọi hoạt động trong V ng được tiến hành là vì lợi ích của toàn thể loài người, không phụ thuộc vào vị trí địa lí của các quốc gia, d là quốc gia có biển hay không có biển

- Công bằng trong phân định biển: Trong phân định biển,

áp dụng công bằng không có nghĩa là sửa chữa lại tự nhiên, mà

là đảm bảo cho mỗi quốc gia ven biển được hưởng một v ng biển đúng và công bằng, có tính đến các hoàn cảnh hữu quan Nguyên tắc công bằng trong phân định đã được đề cập trong Phán quyết về Thềm lục địa Biển Bắc năm 1969 và hàng loạt các phán quyết của các cơ quan tài phán quốc tế Nó cũng được thể hiện trong thực tiễn quốc tế

4 Nguyên tắc di sản chung của nhân loại

Nguyên tắc này xuất hiện trong quan hệ quốc tế hiện đại Ngày 17/8/1967, tại phiên họp thứ 22 của Đại hội đồng UN, đại diện của Malta đề xuất tư tưởng coi v ng đáy biển nằm ngoài vùng tài phán quốc gia là di sản chung của nhân loại Sau đó, nguyên tắc di sản chung của nhân loại được đề cập trong Nghị quyết 2749 ngày 17/12/1970 của Đại hội đồng UN

và được pháp điển hóa trong UNCLOS 1982

Theo Điều 136 UNCLOS 1982, đáy biển và lòng đất dưới đáy biển nằm bên ngoài giới hạn quyền tài phán của quốc gia

và tài nguyên của nó là di sản chung của loài người Phù hợp với nội hàm của nguyên tắc này thì mọi tài nguyên thiên nhiên hiện hữu ở đáy biển và lòng đất dưới đáy biển thuộc V ng được xác định là di sản chung của loài người Điều này loại bỏ sự độc quyền chiếm đoạt đối với bất kì nguồn tài nguyên nào trên Vùng Nguyên tắc này và nguyên tắc tự do biển cả là nền tảng pháp lí quốc tế quan trọng để hình thành và thực thi chế độ pháp

lí đối với khai thác tài nguyên thiên nhiên trên Vùng Theo quy định của UNCLOS 1982, nguyên tắc này có nội dung như sau:

- Không cho phép việc một quốc gia nào đó có quyền đòi

thực hiện chủ quyền hay các quyền thuộc chủ quyền của mình trên một phần nào đó của đáy biển và lòng đất dưới đáy biển cả (nằm ngoài thềm lục địa của các quốc gia ven biển và các quốc gia quần đảo) hoặc đối với tài nguyên của Vùng;

- Cộng đồng quốc tế mà thực thể có quyền thay mặt là Cơ quan quyền lực quản lí V ng được cho phép và kiểm soát việc thực hiện các quyền đối với tài nguyên của Vùng Các hoạt động thăm dò, khai thác tài nguyên trong lòng đất của Vùng chỉ có thể tiến hành dưới sự quản lí của cơ quan đó;

- Hoạt động ở V ng được tiến hành vì lợi ích chung của cộng đồng quốc tế với các mục đích hoà bình

Nguyên tắc di sản chung của nhân loại nhằm mục đích thúc đẩy lợi ích chung của nhân loại Khai thác, sử dụng và quản lí Vùng không chỉ phục vụ cho hiện tại mà còn đảm bảo cho tương lai Di sản chung của nhân loại xác định khối tài sản không thể phân chia, thuộc quyền sở hữu chung của cộng đồng quốc tế tạo điều kiện cho các quốc gia tham gia vào việc quản

lí, sử dụng các nguồn tài nguyên của đáy biển và lòng đất dưới đáy biển nằm ngoài quyền tài phán quốc gia

IV NGUỒN CỦA LUẬT BIỂN QUỐC TẾ

Luật biển quốc tế là một nội dung quan trọng của luật quốc

tế, vì vậy lí thuyết về nguồn của Luật biển quốc tế dựa trên lí thuyết về nguồn của luật quốc tế, đó là hình thức chứa đựng các quy phạm Điều 38 khoản 1 Quy chế Tòa án công lí quốc

tế năm 1945 xác định: những điều ước quốc tế chung hoặc

riêng, thiết lập các quy tắc được các quốc gia tranh chấp thừa nhận rõ ràng; tập quán quốc tế như một chứng cứ thực tiễn chung, được thừa nhận như là luật; các nguyên tắc pháp luật chung được các quốc gia văn minh thừa nhận; những quyết định của các tòa án quốc tế và học thuyết của các luật gia có trình độ cao của các nước khác nhau, như nguồn bổ sung xác định các quy tắc của luật Về mặt nguyên tắc, Quy chế Tòa án công lí quốc tế và Điều 38 khoản 1 Quy chế này chỉ áp dụng với Tòa án và các quan hệ được giải quyết tại Tòa án, nhưng thực tiễn quốc tế và các quốc gia chấp nhận điều khoản này như là tuyên bố về các nguồn của luật quốc tế

1 Nguồn cơ bản của Luật biển quốc tế

a Điều ước quốc tế

Trong Luật biển quốc tế hiện đại, điều ước quốc tế được coi là nguồn phổ biến, chứa đựng các thỏa thuận quốc tế, được

kí kết bởi các chủ thể của Luật biển quốc tế Phạm vi điều chỉnh của điều ước quốc tế liên quan đến quá trình xác định, sử dụng, khai thác các vùng biển đặt dưới chế độ pháp lí khác nhau và các hệ quả phát sinh từ quá trình này, như vấn đề quản

lí, bảo vệ, gìn giữ môi trường biển phát triển bền vững, vấn đề thiết lập và duy trì hoạt động của các thiết chế quốc tế, các đảm bảo pháp lí hữu hiệu để duy trì hoạt động sử dụng, khai thác biển Thực tiễn kí kết các điều ước quốc tế về biển thường có các công ước quốc tế đa phương trong khuôn khổ các tổ chức quốc tế toàn cầu hoặc chuyên môn, hay hiệp định hợp tác song phương giữa các quốc gia

Đối với Luật biển quốc tế hiện đại, UNCLOS 1982 có tầm quan trọng đặc biệt Với 320 điều khoản, 17 phần và 9 phụ lục (gồm hàng nghìn quy định), và hiện vẫn đang tiếp tục được bổ sung, hoàn thiện, như Thỏa thuận ngày 02/7/1994 về thực hiện Phần XI của Công ước, UNCLOS 1982 đã tạo dựng được một khung pháp lí hiện đại về biển, có hiệu lực thi hành trong cộng đồng quốc tế Bằng các quy định tiến bộ, khoa học và tổng thể, công ước đã đề cập một cách toàn diện các vấn đề về pháp lí, kinh tế, khoa học kĩ thuật, hợp tác, giải quyết tranh chấp phát sinh trong quá trình sử dụng biển của các quốc gia Công ước

là sự kế thừa tính tích cực, tiến bộ của luật quốc tế; phản ánh thực tiễn sôi động của quá trình khai thác, sử dụng biển Điểm đặc biệt của UNCLOS 1982 là tính “cả gói” (mọi khía cạnh) bao gồm các mối quan hệ của nhiều vấn đề khác nhau có liên quan, với đa phần các quốc gia tham gia và phần lớn các xung đột về quyền lợi Mặt khác, Công ước cho phép vận dụng một cách linh hoạt nhằm bảo đảm tính bền vững qua thời gian và cũng không để xảy ra tình trạng xâm lấn chủ quyền của các quốc gia Vì vậy, mỗi quy định đều được đặt trong bối cảnh tổng thể tạo thành một Công ước cân bằng để tạo ra cơ sở của