Bài thu học môn giáo dục học đại cương

Bằng kiến thức giáo dục học đại cương, phân tích câu thơ sau của Hồ Chí Minh “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn, Phần nhiều là do giáo dục mà nên.”

Đề bài: Bằng kiến thức giáo dục học đại cương, phân tích câu thơ sau của Hồ Chí

Minh “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn,

Phần nhiều là do giáo dục mà nên.”

Giáo dục có thể được hiểu là quá trình toàn vẹn hình thành nhân cách, được tổ chức có mục đích, có kế hoạch, thông qua hoạt động và quan hệ giữa nhà giáo dục và người được giáo dục nhằm chiếm lĩnh kinh nghiệm xã hội của loài người Giáo dục là quá trình tác động tới thế hệ trẻ về đạo đức, tư tưởng, hành vi nhằm hình thành niềm tin, lý tưởng, động cơ, thái độ, hành vi, thói quen ứng xử đúng đắn trong xã hội Khi bàn về vai trò của yếu tố giáo dục trong sự phát triển nhân cách con người, Bác Hồ đã viết trong bài thơ “Nửa

đêm” (Nhật ký trong tù) “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn, Phần nhiều do giáo dục mà nên”

Câu nói trên chính là sự chiêm nghiệm của Bác về sự phát triển con người Qua hai câu thơ này ta thấy, trước tiên Bác đã phủ nhận quan điểm cho rằng, đức tính con người

là những gì mang tính sẵn có (tính sẵn) Theo Bác, con người ta khi mới sinh ra vốn bản chất là tốt, sau đó, do ảnh hưởng của giáo dục và môi trường sống cùng sự phấn đấu, rèn luyện của mỗi cá nhân mà hình thành những con người thiện, ác khác nhau Người xưa có câu nói “Nhân chi sơ, tính bản thiện” cũng đã phần nào nói lên bản chất con người lúc sinh ra là như nhau, đều là tính tốt Do đó nhân cách con người từ mức không có gì lúc sinh ra được hình thành và phát triển theo thời gian trong suốt cuộc đời

1

Nhân cách có thể được định nghĩa là toàn bộ các thuộc tính tâm lý, tạo nên giá trị

và nét riêng duy nhất của một con người Nói đến nhân cách là nói đến bộ mặt tinh thần, đời sống tâm lí của mỗi cá nhân Do đó ở những đứa trẻ mới sinh thì chưa có nhân cách, nhân cách chỉ hình thành khi con người tham gia vào đời sống xã hội, khi sự phát triển về mặt tâm lí và mặt xã hội đến mức độ nhất định Có thể nói nhân cách là sản phẩm của xã hội Khi con người mất đi thì nhân cách vẫn còn tồn tại Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 15 tháng 5 năm 2016 về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh là một minh chứng cho những nhân cách cao đẹp của Bác vẫn còn trường tồn mãi với thời gian và là một tấm gương sáng cho các thế hệ sau học tập

Nhân cách không được sinh ra, không có sẵn mà nó được hình thành và phát triển trong quá trình phát triển con người, là sản phẩm của quá trình phát triển con người Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, nhân cách được hình thành dưới sự tác động của bốn yếu tố chính bao gồm bẩm sinh di truyền, môi trường, giáo dục và hoạt động cá nhân Các yếu tố này có mối quan hệ biện chứng với nhau, tác động đồng bộ của chúng sẽ tạo

ra những điều kiện cần và đủ cho sự phát triển nhân cách

Yếu tố đầu tiên là di truyền, di truyền mang lại những tư chất, những năng lực, những phẩm chất, để con người tham gia tốt vào một hoạt động nào đó Đây cũng là nhân

tố quan trọng đối với giáo dục Quan điểm của chủ nghĩa Mác khẳng định yếu tố di truyền là tiền đề vật chất cho sự phát triển nhân cách nhưng không có tính chất quyết định

sự phát triển đó Những đứa trẻ có gen di truyền về một lĩnh vực hoạt động nào đó sẽ sớm bộc lộ những thiên hướng về lĩnh vực hoạt động đó, nhưng để trở thành một tài năng cần phải có môi trường thuận lợi và sự hoạt động tích cực của cá nhân Di truyền không quyết

2

định sự phát triển nhân cách vì những tư chất do di truyền mang lại chỉ là cơ sở là tiền đề cho sự phát triển nhân cách Để cho những tư chất di truyền trở thành năng lực thực sự,

có kết quả trong những lĩnh vực tương ứng thì còn phụ thuộc vào những yếu tố như điều kiện sống, điều kiện giáo dục và hoạt động cá nhân

Yếu tố thứ hai là môi trường, theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác, môi trường là yếu tố ảnh hưởng quan trọng đến nhân cách con người Sự hình thành và phát triển nhân cách chỉ được thực hiện trong một môi trường nhất định, đặc biệt là môi trường xã hội, như Mác đã nhận định "Bản chất con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội" Tách khỏi xã hội loài người, không sống và giao tiếp với cộng đồng loài người thì không thể hình thành và phát triển nhân cách Môi trường góp phần tạo nên mục đích, động cơ, phương tiện và điều kiện cho hoạt động và giao lưu của cá nhân nhờ đó cá nhân chiếm lĩnh được sức mạnh bản chất của loài người để hình thành và hoàn thiện nhân cách của mình Tính chất và mức độ ảnh hưởng của môi trường đối với sự phát triển nhân cách tuỳ thuộc vào lập trường, quan điểm, thái độ của cá nhân đối với ảnh hưởng đó cũng như phụ thuộc vào xu hướng năng lực và mức độ của cá nhân tham gia vào việc cải tạo môi trường

Môi trường có vai trò quan trọng đối với việc hình thành và phát triển nhân cách Tuy nhiên cũng không thể tuyệt đối hóa vai trò của môi trường hay còn gọi là thuyết định mệnh do hoàn cảnh Thuyết này khẳng định môi trường quyết định hoàn toàn sự phát triển nhân cách, phủ nhận tác động của các yếu tố khác có thể cải tạo nhân cách Một số câu ca dao tục ngữ như "Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài" hoặc "Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng" hay "Con vua thì lại làm vua, con sãi ở chùa thì quét lá đa" chỉ đúng ở một chừng

3

mực nhất định vì nó đã tuyệt đối hóa vai trò của môi trường và phủ định đi những yếu tố khác Sự phát triển nhân cách có tư chất, đặc điểm di truyền bẩm sinh là tiền đề, điều kiện

về mặt vật chất, ngoài ra nó còn chịu ảnh hưởng của các nhân tố khác như giáo dục, hoạt động cá nhân

Ngược lại có một số quan điểm hạ thấp, phủ nhận vai trò của môi trường trong sự phát triển nhân cách Đây là sai lầm về nhận thức luận, mầm mống của thuyết giáo dục vạn năng - thuyết phủ định vai trò của môi trường đối với sự phát triển nhân cách Theo quan điểm này, môi trường hoàn toàn không có ảnh hưởng tới sự phát triển nhân cách mà chỉ có giáo dục mới đem lại sự phát triển nhân cách ("Trẻ em như tấm bảng bằng sáp trắng mà nhà giáo dục muốn vẽ lên đó cái gì thì nó thành cái đó") Nhìn chung, môi trường có vai trò quan trọng đối với sự phát triển nhân cách song không quyết định hoàn toàn vì sự phát triển nhân cách vì còn chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố khác

Yếu tố thứ ba là giáo dục, giáo dục được đánh giá là giữ vai trò chủ đạo đối với sự hình thành và phát triển nhân cách Giáo dục không chỉ vạch phương hướng cho sự phát triển nhân cách mà còn làm rõ chiều hướng phát triển nhân cách, đồng thời tổ chức, dẫn dắt sự hình thành và phát triển nhân cách theo chiều hướng đó Giáo dục đem lại những yếu tố mà bẩm sinh di truyền, môi trường hoàn cảnh không thể đem lại được Nếu một

em bé sinh ra có đầy đủ các đặc điểm do di truyền mang lại, được sống trong xã hội loài người nhưng nếu không được bố mẹ dạy, không được tới trường thì em sẽ không bao giờ

có thể biết viết, biết đọc sách, làm tính và càng không thể có tri thức, kỹ năng kỹ xảo nghề nghiệp

4

Giáo dục dựa trên cơ sở di truyền mà tác động vào các cá nhân, góp phần làm nảy sinh và phát triển những nhân cách tốt, những tài năng xuất sắc Giáo dục có tác động đến yếu tố bẩm sinh di truyền Giáo dục phát hiện ra các tư chất do bẩm sinh di truyền mang lại, tổ chức, điều khiển, định hướng bồi dưỡng cho các tư chất ấy phát triển theo chiều hướng tốt nhất Những trường chuyên, lớp chọn, năng khiếu…được hình thành cũng với mục đích phát hiện sớm và bồi dưỡng những trẻ có khả năng đặc biệt hoặc trội hơn so với đồng trang lứa nhằm tạo môi trường phát triển tốt nhất cho trẻ Bên cạnh đó giáo dục có thể bù đắp, khắc phục những thiếu hụt của con người do bệnh tật gây ra hay do bẩm sinh,

di truyền như những trường hợp trẻ khuyết tật (mù, câm, điếc ) nhưng nhờ có giáo dục, trẻ khuyết tật vẫn biết đọc, biết viết, am hiểu tri thức khoa học và giao lưu với mọi người bằng ngôn ngữ riêng

Giáo dục còn tác động đến yếu tố môi trường Trong môi trường, đặc biệt là môi trường xã hội ngoài những ảnh hưởng tích cực có không ít ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển nhân cách Giáo dục có vai trò lựa chọn những tác động tích cực, góp phần hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của môi trường đến giáo dục Giáo dục góp phần uốn nắn những phẩm chất tâm lí xấu, làm cho những phẩm chất này phát triển theo hướng mong muốn của xã hội Những trại cải tạo, những trường giáo dưỡng và phục hồi nhân phẩm… được hình thành với mục đích uốn nắn những người lầm lỗi để có thể trở thành công dân

có ích cho xã hội Đó chính là hiệu quả của công tác giáo dục lại đối với trẻ em hư hoặc những người phạm pháp

Vai trò của giáo dục chỉ vạch ra đường hướng cho sự phát triển nhân cách của người học và thúc đẩy quá trình hình thành nhân cách theo chiều hướng đó Giáo dục chỉ

5

tạo ra sự phát triển nhân cách tốt nhất khi có sự kết hợp của các yếu tố khác Do đó cần đánh giá đúng vai trò của giáo dục, đây là yếu tố giữ vai trò chủ đạo nhưng không quyết định đối với sự hình thành và phát triển nhân cách, vì vậy không nên tuyệt đối hoá hoặc coi nhẹ vai trò giáo dục

Yếu tố thứ tư là hoạt động cá nhân và tự giáo dục, yếu tố này là con đường quyết định trực tiếp đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của chính cá nhân Điều này hoàn toàn phù hợp với quy luật về sự tự thân vận động, về động lực bên trong của sự phát triển nói chung Động lực bên trong của sự phát triển chính là mâu thuẫn giữa trình độ của cá nhân với yêu cầu, đòi hỏi của bên ngoài, của xã hội Khi giải quyết được mâu thuẫn đó, nhân cách phát triển Nhưng những mâu thuẫn này chỉ được giải quyết khi con người tham gia vào các hoạt động, chiếm lĩnh tri thức, nâng cao trình độ cho phù hợp với yêu cầu đòi hỏi bên ngoài tạo ra sự phát triển nhân cách Sự tham gia ở các mức độ khác nhau sẽ dẫn tới sự chiếm lĩnh tri thức ở mức độ khác nhau

Mỗi hoạt động đều đề ra cho con người những yêu cầu nhất định về mặt phẩm chất

và năng lực Do vậy quá trình tham gia hoạt động sẽ hình thành và phát triển ở cá nhân những phẩm chất năng lực tương ứng Không có hoạt động, nhất là hoạt động xã hội thì không có sự phát triển nhân cách Nếu muốn biết đọc, biết viết mà không tham gia vào hoạt động học tập, học đọc, học viết thì không thể có những kỹ năng đó Nhờ hoạt động

cá nhân mà yếu tố bẩm sinh di truyền phát huy được thế mạnh của mình Hoạt động cá nhân giúp cho các tư chất di truyền được phát triển tối đa Mặt khác, bằng hoạt động cá nhân, với ý chí và nghị lực, con người có thể khắc phục những thiếu hụt do bệnh tật gây

ra do bẩm sinh mà có, đồng thời có thể đạt đến những thành công nhất định trong lĩnh

6

vực nghề nghiệp nào đó Như vậy, hoạt động cá nhân có vai trò rất quan trọng đối với sự hình thành và phát triển nhân cách Con người hoạt động như thế nào nhân cách sẽ phát triển như thế ấy Nhân cách chỉ được hình thành và phát triển khi con người tham gia vào hoạt động, và tích cực chiếm lĩnh tri thức do hoạt động đem lại

Qua việc phân tích về bốn yếu tố bẩm sinh, di truyền, môi trường, giáo dục, hoạt động cá nhân và vai trò của chúng đối với sự hình thành và phát triển nhân cách cho thấy

sự hình thành và phát triển nhân cách diễn ra dưới sự tác động đồng bộ của cả bốn yếu tố Mỗi một nhân tố đều có vai trò riêng trong sự phát triển nhân cách, nếu yếu tố bẩm sinh

di truyền được coi là tiền đề vật chất cho sự phát triển nhân cách thì yêu tố môi trường được coi là điều kiện, yếu tố giáo dục được coi là giữ vai trò chủ đạo, hoạt động cá nhân được coi là yếu tố quyết định trực tiếp đối với sự phát triển nhân cách

Như vậy quay trở lại với câu thơ của Bác Hồ “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn, Phần nhiều do giáo dục mà nên”, Bác đã đề cao vai trò của giáo dục trong việc hình thành

nhân cách Điều này hoàn toàn phù hợp, vì theo phân tích ở trên thì giáo dục đóng vai trò chủ đạo cho sự phát triển của nhân cách Theo Người thì kẻ hiền, người dữ trên đời đều không phải khi sinh ra đã là như thế, mà đó là kết quả trực tiếp của sự giáo dục trong xã hội, và quá trình giáo dục một con người là không phải trong sớm chiều mà cả một đời

“….vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người” Người không hoàn toàn tuyệt đối hoá vai

trò của giáo dục, vì thừa nhận nhân cách là sự tác động của nhiều yếu tố để hình thành

nên, tuy nhiên trong đó giáo dục đóng vai trò quan trọng, chủ đạo (phần nhiều do giáo dục mà nên) Ở đây cũng không hề có sự mâu thuẫn giữa giáo dục đối với các yếu tố khác

như hoạt động cá nhân hay năng lực bẩm sinh, di truyền trong sự phát triển nhân cách

7

Một đứa trẻ dù có bẩm sinh tư chất tốt hoặc nỗ lực tự thân lớn nhưng không được giáo dục thì không thể hình thành nhân cách tốt được Trong lịch sử đã có rất nhiều trường hợp trẻ em vô tình được những loài động vật hoang dã nuôi dưỡng và có cách ứng xử giống với chúng mà gần như không thể hòa nhập được với xã hội loài người Năm 1930, nhà tâm lý học người Mỹ W.N Kellogg đã thực hiện thí nghiệm nuôi một con tinh tinh nhỏ với chính con trai đẻ của mình, để chứng minh giả thuyết tinh tinh không nói được và có những hành vi cư xử không tốt là do chúng không được sống và nuôi dạy trong xã hội loài người như những đứa trẻ Dự định ban đầu của Kellogg thí nghiệm này sẽ được thực hiện trong 5 năm, nhưng thực tế nó đã buộc phải chấm dứt vào tháng thứ 9 vì con tinh tinh nhỏ quả thật có những hành vi, biểu hiện tốt và giống với con người hơn, nhưng con trai ruột của ông Donald thì hoàn toàn ngược lại, cậu bé giống như một con tinh tinh trong cơ thể của con người

Mỗi cá nhân con người đều có những năng lực tiềm ẩn Làm thế nào để phát hiện, khơi dậy và phát huy những năng lực ấy là một trong những mục đích cao cả của giáo dục Giáo dục là quá trình tác động tới thế hệ trẻ về đạo đức, tư tưởng, hành vi nhằm hình thành niềm tin, lý tưởng, động cơ, thái độ, hành vi, thói quen ứng xử đúng đắn trong xã hội Câu ca dao “Con ơi muốn nên thân người, Lắng tai nghe lấy những lời mẹ cha.” thêm một lần nữa khẳng định quan điểm trên Bởi vậy, giáo dục được xem là yếu tố quan trọng nhất, có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất và sâu sắc nhất

Mặt khác, quá trình hình thành và phát triển nhân cách thực chất là sự tác động qua lại giữa các nhân tố bên trong, bên ngoài Vì vậy, cần có sự nỗ lực, tích cực, tự giác, ý thức vươn lên tự hoàn thiện mình của mỗi cá nhân Như Edison đã chỉ ra: “Thiên tài chỉ

8

có 1% là may mắn, 99% còn lại là mồ hôi và nước mắt.” Do đó chẳng có ai sinh ra đã là thiên tài, những danh nhân được cả Những danh nhân được cả thế giới ngưỡng mộ như Moraz, Beethoven hay Newton cũng đều phải trải qua quá trình rèn luyện gian khổ để có thể đạt được thành tựu sáng tạo khiến người người đời sau kính nể

Hai câu thơ ngắn gọn, súc tích của Hồ Chủ Tịch trích “Nhật ký trong tù” cho đến nay vẫn còn giữ nguyên giá trị Qua đó, đã làm sáng tỏ về vai trò của giáo dục đối với sự hình thành và phát triển nhân cách con người Mỗi người chúng ta cần tích cực rèn luyện,

tự hoàn thiện nhân cách để cái đẹp ngày càng lấn át cái xấu, hướng đến giá trị chân – thiện – mỹ, góp phần xây dựng một xã hội tốt đẹp, nhân văn hơn, trở thành một con người phát triển toàn diện, một công dân có ích cho xã hội trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Tài liệu tham khảo: Trương Thị Hoa 2019: Giáo Dục Học Đại Cương (Tài liệu chuyên

đề nghiệp vụ sư phạm)

9