Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng Phần I đặt vấn đề I. Cơ sở khoa học I.1. Cơ sở thực tiễn I.1.1. Đặc điểm chơng trình di truyền học lớp 9 trung học cơ sở Di truyền học là môn khoa học cơ bản và rất quan trọng trong sinh học và cơ sở khoa học của nó đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề cơ bản của các bộ môn sinh học khác. Kiến thức di truyền học có nhiều phần trừu tợng, khó hiểu cần phải có sự yêu thích, hứng thú, tập trung t duy cao mới có thể nhận thức và khắc sâu kiến thức. Bài tập di truyền ra đời đã đáp ứng đợc những yêu. Chính vì vậy mà hệ thống các bài tập di truyền đã đợc xây dựng và sử dụng rộng rãi trong dạy học di truyền học nhằm gây hứng thú học,kích thích t duy nhận thức, củng cố, hoàn thiện và khắc sâu kiến thức cho học sinh, tạo cho học sinh phơng pháp nghiên cứu độc lập trong t duy cũng nh trong thực nghiệm và thực tiễn cuộc sống. Đặc biệt chơng trình di truyền học lớp 9 với cấu trúc chơng trình nh sau: Chơng Nội dung cơ bản I. Các thí nghiệm của Menden Kiến thức về các quy luật di truyền của Menden II. Nhiễm sắc thể Cấu trúc vật chất di truyền ở cấp độ tế bào, các cơ chế truyền đạt vật chất di truyền, sự truyền đạt của các cấu trúc vật chất di truyền ở cấp độ tế bào qua các thế hệ tế bào và cơ thể. III. ADN gen Cấu trúc vật chất di truyền ở cấp độ phân tử.Sự vận động của chúng trong tế bào qua các thế hệ tế bào và cơ thể. IV. Biến dị Sự biến đổi vật chất di truyền ở cấp độ tế bào và phân tử 1 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng ảnh hởng của môi trờng lên sự biểu hiện kiểu hình của cơ thể V. Di truyền học nguời Các phơng pháp nghiên cứu di truyền ngời và sự vận dụng di truyền học vào y học VI. ứng dụng di truyền học Nguyên tắc chính và phơng pháp chọn giống từ tạo nguồn biến dị đến chọn lọc cá thể Với cấu trúc nh vậy chúng ta thấy nội dung chơng trình rất nặng lại thiên về chiều rộng cung cấp cho HS khối lợng kiến thức rất lớn mà ít đi về chiều sâu nên rất khó để học sinh nắm vững vấn đề và hiểu kiến thức một cách sâu sắc, hơn nữa trong chơng trình lại rất ít có những tiết dạy về bài tập di truyền để gây hứng thú và kích thích t duy của học sinh, nội dung bài tập di truyền trong sách giáo khoa lại thiết kế chủ yếu theo từng bài học, từng chơng nên tính khái quát và hệ thống cha cao khả năng liên hợp các nguồn kiến thức để phát triển t duy của học sinh còn thấp I.1.2. Đặc trng lứa tuổi học sinh lớp 9 THCS Học sinh lớp 9 có độ tuổi từ 15 đến 16, là lứa tuổi quá độ chuyển từ thiếu niên lên thanh niên, trong tuổi này ở các em đang phát triển mạnh cả về thể chất lẫn t duy, các em ham hoạt động, tò mò, thích tìm hiểu những điều mới lạ. Các em dễ hng phấn nhng cũng chóng chuyển sang ức chế khi phải tiếp thu kiến thức một cách thụ động kém hào hứng, các em không thích ngồi nghe những lời giải thích tỉ mỉ của giáo viên, mà các em muốn thể hiện khả năng t duy, chủ động, sáng tạo của mình để tìm ra nhng điều mới lạ nên chờ đợi ở giáo viên những bài giảng cuốn hút khiến cho các em tích cực chủ động để tìm nguồn kiến thức mới. Từ những lí do trên và vai trò của bài tập trong dạy học di truyền học, với mong muốn góp một phần của cá nhân mình để nâng cao chất lợng dạy học sinh học nói chung và dạy học di truyền học lớp 9 nói riêng, tôi mạnh dạn đề xuất phơng 2 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng pháp Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 trung học cơ sở II. Cơ sở lí luận của phơng pháp sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 trung học cơ sở II.1. Bản chất của bài tập di truyền trong dạy học. II.1.1. Khái niệm bài tập Theo Nguyễn Ngọc Quang bài tập là bài ra cho học sinh làm để vận dụng những điều đã học nhằm hình thành kiến thức mới, củng cố, hoàn thiện, nâng cao kiến thức đã học. Bài tập có thể là một câu hỏi, một thí nghiệm, một bài toán hay một bài toán nhận thức. Bài tập chỉ ra một định hởng nhận thức cho ngời học để hớng ngời học tới việc tìm hiểu, sử dụng vốn hiểu biết tri thức, bổ sung thêm những định hớng tri thức mới từ tài liệu sách giáo khoa. Trên cơ sở đó, bằng năng lực t duy, vốn kinh nghiệm của mỗi cá nhân tạo ra tiềm lực mới nhận thức đợc vấn đề đặt ra và nh vậy, ngời học đã tiếp thu đợc một lợng tri thức mới từ bài tập. Nếu bài tập đợc xây dựng và đợc giáo viên đa đến cho ngời học theo mục đích dạy học giúp ngời học định hớng đợc việc học và qua bài tập học sinh hình thành đợc kiến thức mới thì bài tập sẽ trở thành bài tập nhận thức. Nh vậy, không phải bài tập nào cũng trở thành bài toán nhận thức mà nó chỉ trở thành bài toán nhận thức khi mâu thuẫn khách quan trong bài tập đợc học sinh ý thức nh là một vấn đề, nghĩa là biến mâu thuẫn khách quan thành mâu thuẫn chủ quan. Từ đó học sinh dựa vào kiến thức trong sách giáo khoa, kiến thức tiếp thu đợc trớc đó, 3 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng kiến thức từ giáo viên để biến đổi, giải quyết mâu thuẫn. Khi giải quyết đợc mâu thuẫn thì học sinh sẽ lĩnh hội đợc kiến thức từ bài tập. II.1.2.Bản chất của bài tập di truyền trong dạy học. Bài tập di truyền đợc thiết lập từ sau kết quả nghiên cứu của Menđen. Trớc hết là nghiên cứu các quy luật di truyền sau đó để phục vụ cho công tác dạy học. Trên thế giới bài tập di truyền đợc đa vào dạy học từ năm 1965 còn ở Việt Nam bắt đầu từ năm 1971. Để phục vụ công tác dạy học, phù hợp với mục đích dạy học thì bài tập di truyền có bản chất sau: 1.Bài tập di truyền phải chứa đựng thông tin: Thông tin cần lĩnh hội, truyền đạt là các mối quan hệ phản áng bản chát của các quy luật di truyền. Thông tin đó cần có dung lợng nhất định tuỳ thuộc vào mục đích dạy học, đối tợng dạy học, đối tợng nhận thức. Nghĩa là phụ thuộc vào trình độ, năng lực của giáo viên, trình độ nhận thức của học sinh và nội dung kiến thức chứa đựng trong bài tập là kiến thức mới cần lĩnh hội hay kiến thức cũ cần ôn tập, củng cố, hoàn thiện, nâng cao. 2.Bài tập di truyền phải đảm bảo tính logic của nhiều vấn đề cần đa ra để nhận thức kiến thức cũ rõ hơn đồng thời làm tiền đề để nhận thức kiến thức mới. II.2. Phơng pháp sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 trung học cơ sở II.2.1. Bài tập, phơng tiện để tổ chức học sinh tự học di truyền học Các nghiên cứu lý luận dạy học cho tháy bài tập là phơng tiện, là hoạt động để tổ chức hoạt động tự học, tự rèn luyện năng lực tự học của học sinh ở các khâu của quá trình tự học vì: 1.Bài tập và lời giải của bài tập là nguồn tri thức mới cho học sinh 4 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng 2.Giải bài tập sẽ phát triển năng lực t duy cho học sinh, đặc biệt rèn luyện, hình thành những kỹ năng, kỹ xảo cần thiết về di truyền học. 3.Giúp học sinh tăng độ bền kiến thức, cụ thể hoá việc học một cách tối u bởi vì kiến thức đến với học sinh không phải qua kênh độc thoại cuả giáo viên mà qua kênh hoạt động t duy của học sinh. 4.Bài tập là phơng tiện để tổ chức học sinh tự chiếm lấy tri thức mới đồng thời cũng là là phơng tiện để kiểm tra tri thức thầy đã dạy, trò đã học. Từ đó giúp thầy đánh giá đợc phơng pháp dạy, còn trò rút ra đợc kinh nghiệm học, tự bổ sung đào sâu kiến thức. 5.Bài tập có vai trò định hớng nhận thức, định hớng nghiên cứu sách giáo khoa. 6.Bài tập có vai trò củng cố và nâng cao kiến thức, giúp học sinh hệ thống hoá, khái quát hoá các kiến thức đã học một cách hệ thống. Chính những vai trò quan trọng của di truyền trong dạy học mà việc sử dụng bài tập làm phơng tiện để tổ chức dạy học di truyền học là rất thuận lợi và hứa hẹn tính khả quan. II.2.2. Các biện pháp sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học II.2.2.1. Sử dụng bài tập kết hợp với nghiên cứu sách giáo khoa. Các nghiên cứu lý luận cho thấy sách giáo khoa cũng đợc sử dụng nh là một phơng tiện quan trọng để tổ chức hoạt động tự học của học sinh. Bởi vì sách giáo khoa là nguồn cung cấp tri thức quan trọng nhất, sự phong phú tri thức từ sách giáo khoa không phải lúc nào cũng khai thác hết đợc. Do vậy để nâng cao giá trị dạy học từ sách giáo khoa thì giáo viên phải xem sách giáo khoa nh là một công cụ để tổ chức hoạt động tự lực của học sinh khi giải bài tập để hình thành tri 5 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng thức mới. Trong hoạt động đó thì sách giáo khoa đối với học sinh là nguồn tri thức cốt lõi, cơ bản để tra cứu , tìm tòi và tự lực nghiên cứu trớc nội dung bài mới ở nhà. Nh vậy, sách giáo khoa không còn để ôn kiến thức, tự học các nội dung đơn giản mà còn là công cụ kết hợp để tổ chức học sinh tiếp thu tri thức mới. II.2.2.2. Sử dụng bài tập kết hợp câu hỏi tự lực. Câu hỏi tự lực là những câu hỏi gợi ý của giáo viên theo một định hớng s phạm dạy học. đó là loại câu hỏi hớng dẫn học sinh khi đọc tài liệu mới, khi giải bài tập. điều này có tác dụng rút ngắn thời gian nhận thức các tri thức mới của học sinh từ tài liệu giáo khoa. đặc biệt loại câu hỏi này rèn luyện cho học sinh tác phong tự học, tự nghiên cứu tìm tòi có định hớng từ các tri thức hững hờ của tài liệu sách giáo khoa. Nh vậy, từ bài tập di truyền với nội dung kiến thức mới nhờ định hớng bằng các câu hỏi tự lực giúp học sinh tự nghiên cứu tài liệu sách giáo khoa, tập giải bài tập để lĩnh hội tri thức mới. Quá trình tổ chức bài học mới bao gồm các yếu tố cơ bản theo sơ đồ sau: Bài tập di truyền Định hớng Công tác tự lực nghiên cứu SGK Câu hỏi tự lực gia công Tri thức mới II.2.2.3. Quy trình dạy tự học. Từ các biện pháp sử dụng bài tập di truyền để tổ chức học sinh tự học các quy luật di truyền cho thấy: *Hoạt động dạy của giáo viên đợc quy về việc nêu hệ thống bài tập và câu hỏi theo phiếu in sẵn cho học sinh tự lực nghiên cứu sách giáo khoa ở nhà từ tr- ớc. Giờ lên lớp giáo viên tổ chức dạy thông qua giáo án đợc thiết kế theo các câu hỏi, bài tập đã cho. Thực chất giờ dạy trên lớp là giáo viên kiểm tra năng lực tự 6 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng học của học sinh và kiến thức học sinh tiếp thu đợc qua tự học sau đó tổ chức học sinh thảo luận câu trả lời, lời giải của các câu hỏi bài tập kết hợp phơng pháp đàm thoại tìm tòi đồng thời giáo viên chỉnh lý bổ sung để lời giải các câu hỏi, bài tập đợc hoàn thiện. Đó chính là tri thức mới cần lĩnh hội. Nh vậy hoạt động mang tính định hớng, chỉ đạo, hớng dẫn và tạo tình huống. *Hoạt động học đợc đặc trng bởi quá trình gia công tài liệu thu đợc từ giải bài tập bằng một chuỗi các thao tác t duy: Phân tích, tổng hợp, so sánh, thiết lập mối quan hệ nhân quả, khái quát hoá, hệ thống hoá d ới định hớng của các câu hỏi tự lực. Hoạt động học có thể đợc tiến hành qua 3 thời điểm sau: -Thời điểm tự học: học sinh tự học bằng chính hành động của mình. Nghĩa là học sinh tự mình trả lời các câu hỏi, bài tập trong phiếu in sẵn trên cơ sở kiến thức cũ đã tiếp thu đợc từ sách và biến đổi thành của mình. Kết quả là thu đợc mọt sản phẩm kiến thức và đặt biệt là hình thành biện pháp tự học. Tuy nhiên, tri thức học sinh tiếp thu đợc ở thời điểm này là tri thức của bản thân cá nhân học sinh còn thô sơ, đơn giản, cha đợc kiểm chứng và cha đợc khẳng định. -Thời điểm học bạn: Sản phẩm ở thời điểm tự học đợc đa ra phân tích bổ sung , thảo luận trớc tập thể lớp. Mỗi học sinh sẽ lắnh nghe, bổ sung , điều chính câu trả lời của bạn đối chiếu với sản phẩm của mình tranh luận với nhau để đi đến thống nhất. Nh vậy tri thức cá nhân đã đợc sửa chữa, điều chính dự trên cơ sở của ý kiến của các cá nhân trong nhóm. -Thời điểm học thầy: Thực ra học sinh đã đợc học thầy ngay từ thời điểm ban đầu qua các câu hỏi, bài tập mà thầy đặt ra cho học sinh. Tiếp đó ở thời điểm học bạn, thầy là ngời chỉ đạo, tổ chức cho tập thể lớp thảo luận tìm tòi tri thức mới. Cuối cùng ở thời điểm này , thầy là ngời bổ sung, chỉnh lý giúp học sinh hoàn thiện lĩnh hội quá trình tri thức. 7 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng Nh vậy, hoạt động dạy và học diễn ra trên một nền chung là hoạt động chỉ đạo của rhầy, hoạt động tích cực của trò. Hoạt động học của trò với 3 thời điểm: Tự học, học bạn, học thầy diễn ra theo một đờng xoáy ốc nhiều tầng giúp học sinh vừa nắm đợc kiến thức vừa nắm đợc cách học. Nh vậy có thể nói dạy học tích cực là dạy cho học sinh cách học , phơng pháp tự học. II.2.3. Những yêu cầu lý luận đối với việc sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học Hiệu quả của việc sử dụng bài tập để tổ chức công tác độc lập nghiên cứu sách giáo khoa của học sinh nhằm lĩnh hội tri thức mới phụ thuộc vào việc tổ chức đúng đắn hoạt động đó. Khi nghiên cứu bài giảng, giáo viên phải căn cứ vào nội dung của bài học, xác định nhiệm vụ nhận thức cụ thể xây dựng hệ thống bài tập, câu hỏi sao cho phù hợp nhất, kích thích đợc hoạt động t duy của học sinh, tạo hứng thú nhận thức. Muốn vậy cần tuân thủ những yêu cầu sau: 1.Việc xây dựng hệ thống bài tập và câu hỏi định hớng cho học sinh tự lực nghiên cứu sách giáo khoa để lĩnh hội tri thức mới. Do vậy khi xây dựng bài tập, câu hỏi phải có tính hệ thống logíc, đồng thời tạo tình huống có vấn đề , tạo hứng thú nhận thức, kích thích sự tìm tòi, sáng tạo của học sinh. 2.Mỗi khi giáo viên cho học sinh nghiên cứu giải bài tập trớc ở nhà để lĩnh hội tri thức, giáo viên cần cung cấp cho học sinh bản hớng dẫn, đó là hệ thống câu hỏi tự lực có định hớng để nghiên cứu tài liệu sách giáo khoa. Xác định trình tự của công tác độc lập khi giải bài tập qua hệ thống câu hỏi định hớng, đặc biệt cần chú ý những vấn đề cơ bản của tàiliệu mới. 3.Trong quá trình lên lớp giáo viên cần kiểm tra chất lợng lĩnh hội tri thức của học sinh từ công tác độc lập giải bài tập và nghiên cứu sách giáo khoa. Kiểm tra nội dung tự học, chất lợng giải bài tập, trả lời các câu hỏi bằng cách cho các 8 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng em phát biểu thảo luận, giáo viên chỉnh lý, bổ sung để đi đến hoàn thiện, chuấn xác kiến thức. 4.Khi sử dụng bài tập để tổ chức học sinh tự học cần phối hợp linh hoạt thêm các phơng pháp khác nh phơng pháp đàm thoại ơristic để dẫn dắt học sinh tự lực phát hiện ra tri thức mới, tăng độ bền kiến thức đã lĩnh hội. II.2.4. Các bớc sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học Từ những yêu cầu lý luận về phơng pháp tổ chức tự học, từ thực tiễn dạy học di truyền học, việc sử dụng bài tập để tổ chức học sinh tự học di truyền học có thể đợc tiến hành theo các bớc sau: Bớc Giáo viên Học sinh Mục đích cần đạt 1 Giáo viên ra hệ thống bài tập và câu hỏi tự lực cho học sinh qua các phiếu in sẵn và yêu cầu học sinh làm ở nhà với ph- ơng tiện cụ thể Tự lực giải quyết bài tập ở nhà theo yêu cầu của giáo viên nhờ định hớng của câu hỏi tự lực và nghiên cứu sách giáo khoa Học sinh tự rút ra kết luận của mình qua giải bài tập để lĩnh hội tri thức mới tri thức cá nhân 2 Kiểm tra chất l- ợng lĩnh hội tri thức của HS qua tự học. Tổ chức học sinh thảo luận các câu hỏi, lời giải của Tự thể hiện kết luận của mình. Thảo luận trong nhóm, trớc tập thể lớp để điều chính và bảo vệ ý kiến của mình Học sinh tự lực hoàn thiện và phát hiện ra tri thức mới tri thức xã hội 9 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng bài tập trớc tập thể lớp 3 Giáo viên chỉnh lý, bổ sung đi đến lời giải II.Mục đích nghiên cứu. Nghiên cứu phơng pháp sử dụng bài tập làm phơng tiện dạy học di truyền học theo hớng tổ chức hoạt động tự học của HS ở nhà và trên lớp nhằm nâng cao chất lợng dạy học. III.Nhiệm vụ nghiên cứu. 1.Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn việc tổ chức tự học ở nhà và trên lớp cho học sinh. 2.Phân tích cấu trúc nội dung chơng trình di truyền học lớp 9 trung học cơ sở, đặt biệt là cơ sở vật chất cơ chế và các quy luật di truyền chú trọng đến tính thừa kế, liên tục giữa các quy luật di truyền, giữa các bậc học làm cơ sở lý thuyết xây dựng, sử dụng bài tập để tổ chức hoạt động tự học của học sinh. 3.Xây dựng và sử dụng các bài tập làm phơng tiện để rèn luyện năng lực tự học của học sinh 4.Thực nghiệm s phạm để kiểm tra hiệu quả của việc sử dụng bài tập di truyền rèn luyện năng lực tự học của học sinh qua các khâu của quá trình dạy học đặc biệt là khâu học ở nhà và ở lớp trong nghiên cứ tài liệu mới. IV. Đối tợng và phạm vi nghiên cứu Đối tợng nghiên cứu: - Nội dung chơng trình di truyền học lớp 9 trung học cơ sở - Học sinh lớp 9 và việc học bộ môn di truyền học của các em 10 [...]... Ngời Thực Hiện :Trịnh Thị Thu Hằng 18 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng Mục lục 1Sách giáo khoa sinh học lớp 9 2.Di truyền và giảI phẫu sinh lí ngời 3 Sách bài tập di truyền lớp 9 4 Sách giáo viên lớp 9 19 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng 5 Sách tham khảo Cộng hoà xã hội chủ nghĩa việt nam độc lập... học sinh sẽ giải bài tập này nh sau: Pt/c: F1: F2: AA x aa Aa 1AA: 2Aa: 1aa 3đỏ: 1 trắng Giáo viên cho học sinh nghiên cứu ví dụ ở trang 12 sách giáo khoa Đến đây học sinh sẽ thấy là mình làm sai và suy nghĩ tại sao lại nh vậy Giáo viên hớng dẫn học sinh thực hiện câu lệnh trang 12 sách giáo khoa sinh học 9 để tìm ra khái niệm về hiện tợng trội không hoàn toàn Cuối cùng giáo viên giải thích cho học sinh. .. đỏ ở thế hệ bố mẹ trong 2 phép lai trên ? 3 Từ đó yêu cầu học sinh làm bài tập điền từ ở mục trang 11 sách giáo khoa sinh học 9 Học sinh với kiến thức đã học ở tiết 2 sẽ nhanh chóng xác định đợc kết quả của 2 phép lai trên và chỉ ra đợc điểm giống của 2 phép lai đó là đều cho cây 11 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng hoa đỏ lai với cây hoa trắng nhng... IV Kiểm tra đánh giá Câu 2 và 3 SGK V Dặn dò B Thực nghiệm s phạm 1 Phơng pháp thực nghiệm - Chọn lớp thực nghiệm: Quá trình thực nghiệm đợc tiến hành ở lớp 9A5 và lớp 9P2 trờng THPTDL Lômnôxốp Hà Nội, trong đó lớp 9A 5 là lớp đối chứng còn lớp 9P2 là lớp thực nghiệm Đây là hai lớp có sự đồng đều nhau về trình độ và các điều kiện khacsnhuw nội dung bài dạy, giáo viên giảng dạy, tiêu chí đánh giá, nhng... tiến hành từ tháng 9 2005 đến tháng 11 2005 2 Kết quả thực nghiệm a Định tính 16 Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng So sánh giữa hai lớp thực nghiệm và đối chứng trong quá trình sử dụng phơng pháp Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 trung học cơ sở thì tôi nhận thấy: - Giờ dạy ở lớp thực nghiệm sôi nổi hơn, học sinh hứng thú học... bảng dới đây: Điểm số 9 10 78 56 . nguồn kiến thức để phát triển t duy của học sinh còn thấp I.1.2. Đặc trng lứa tuổi học sinh lớp 9 THCS Học sinh lớp 9 có độ tuổi từ 15 đến 16, là lứa tuổi quá. lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng Mục lục 1Sách giáo khoa sinh học lớp 9. 2.Di truyền và giảI phẫu sinh lí ngời . 3. Sách bài tập di truyền lớp 9 . 4