Tục ngữ, ca dao dân ca Nghệ Tĩnh

- Thành ngữ: Là một phần câu sẵn có, nó là một bộ phận của câu, mà nhiều người đã quen dùng, nhưng tự riêng nó không diễn được một ý trọn vẹn Về hình thức ngữ pháp , mỗi thành ngữ chỉ l

TỤC NGỮ - CA DAO - DÂN CA NGHỆ TĨNH,

Theo "Tục ngữ - ca dao - dân ca việt nam"

của Giáo sư Vũ Ngọc Phan,(Nhà Xuất bản Văn học) trong đó có một

phần viết về"TỤC NGỮ - CA DAO - DÂN CA NGHỆ TĨNH,

A Khái niệm về Tục ngữ - Ca dao - Dân ca:

1 Tục ngữ và Thành ngữ:

- Tục ngữ: Là một câu tự nó diễn trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiệm,

một luân lý, có khi là một sự phê phán

- Thành ngữ: Là một phần câu sẵn có, nó là một bộ phận của câu, mà nhiều người

đã quen dùng, nhưng tự riêng nó không diễn được một ý trọn vẹn

Về hình thức ngữ pháp , mỗi thành ngữ chỉ là một nhóm từ, chưa phải là một câu hoàn chỉnh Còn tục ngữ dù ngắn đến đâu cũng là một câu hoàn chỉnh

Có thể nói một cách hình ảnh: thành ngữ ngang hàng với từ Thành ngữ là anh, từ đơn độc là

em

Vì thành ngữ qua thời gian đã được tập hợp thành cụm VD: "Áo rách, quần manh",

"Ăn trắng, mặc trơn", "Ăn trên, ngồi trốc", "Dốt đặc cán mai", "Cá bể, chim ngàn" "Bụng đói, cật rét"

đều là thành ngữ Còn "Chó cắn áo rách", "Bệnh quỷ thuốc tiên", "Người chửa, cửa mả"

đều là tục ngữ.

Hầu hết những câu thành ngữ, tục ngữ đầu do nhân dân sáng tác, nhưng cũng có những câu rút ra từ các thi phẩm phổ biến, hoặc rút từ ca dao, dân ca ra Có người nói tục ngữ là ngạn ngữ (nghĩa là lời nói đã lưu hành từ xưa) (Chữ ngạn có nghĩa là lời nói của người xưa)

Như vậy, tục ngữ được cấu tạo trên cơ sở những kinh nghiệm về sinh hoạt, sản xuất Nó là

những

câu đúc kết những nhận xét đã được nhiều người thừa nhận, để hướng dẫn con người ta trong

sự

nhìn nhận mọi khía cạnh của cuộc đời Tục ngữ là những câu thông tục, thiên về diễn ý, đúc kết

một

số ý kiến dựa theo kinh nghiệm, dựa theo luân lý và công lý để nhận xét về con người và xã hội, hay dựa theo trí thức để nhận xét về con người và vũ trụ Trong tục ngữ có cả thành ngữ :

"Chồng yêu, xỏ chân lỗ mũi", thì "xỏ chân lỗ mũi" là thành ngữ.

2 Ca dao và dân ca:

- Ca dao là một thuật ngữ Hán Việt Đứng về mặt văn học mà nhận định, khi chúng ta

tước bỏ những tiếng đệm, những tiếng láy, những câu láy ở một bài dân ca, thì chúng ta

thấy bài dân ca ấy chẳng khác nào một bài ca dao Có thể nói, ranh giới giữ ca dao và

dân ca không rõ.

Ca dao của ta có thể ngâm được nguyên câu Còn dùng một bài ca dao để hát, thì bài

ca dao sẽ biến thành dân ca Vì hát yêu cầu phải có khúc điệu, và như vậy phải có thêm tiếng

đệm

Vậy có thể nói, ca dao là một loại thơ dân gian có thể ngâm được, như các loại thơ khác

và có thể xây dựng thành các điệu ca dao.

Còn dân ca là câu hát đã thành khúc điệu Dân ca là những bài hát có nhạc điệu nhất định,

nó ngả về nhạc nhiều ở mặt hình thức, nó là nhạc do tiếng của con người đưa ra từ cổ họng

Xét về nguồn gốc phát sinh thì dân ca khác với ca dao ở chỗ nó được hát lên trong những hoàn cảnh nhất định, hay ở những địa phương nhất định Dân ca thường mang tính chất địa phương, còn ca dao thì ngược lại, dù nội dung của bài ca dao có nói về một địa phương cụ thể nào,

thì nó vẫn đươc phổ biến rộng rãi

"Đồng đăng có phố Kỳ Lừa

Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh"

Hay:

Đường vô xứ Nghệ quanh quanh non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ

thì nhân dân nhiều nơi đều biết ngâm nga

Còn dân ca thì nhiều khi chỉ có dân địa phương mới biết, và mới hát được

Nội dung của dân ca cũng nhue nội dung của ca dao, chủ yếu là trữ tình, tức biểu hiện

cái nội tâm của tác giả trước ngoại cảnh

Cũng như tục ngữ, ca dao - dân ca là những bài văn vần do nhân dân sáng tác tập thể,

được lưu truyền bằng miệng và / được phổ biến rộng rãi trong nhân dân Trong tất cả

những tính chất chung của văn học dân gian (trong đó có tục ngữ - ca dao - dân ca) :

tính nhân dân, tính hiện thực, tính lãng mãn, tính phổ biến, tính khuyết danh,

tính truyền miệng, tính tập thể thì tính tập thể là tính chất cơ bản nhất

B Thời kỳ xuất hiện:

So với thần thoại và truyền thuyết thì ca dao có một hình thức văn nghệ tưởng như mới hơn Nhưng theo kết quả nghiên cứu, tục ngữ, ca dao cũng xuất hiện cùng thời với thần thoại và truyền thuyết Trong quá trình lao động, xuất hiện những câu hò, kiểu như "Dô ta", như vậy ca hát đã có từ rất sớm, nó xuất hiện trong lao động từ thời cổ sơ, và được sửa đổi qua các thế hệ của loài người

Xét nội dung những câu "Năm cha, ba mẹ", hay "Sinh con rồi mới sinh cha, sinh cháu giữ nhà rồi

mới sinh ông", "Con dại, cái mang", "con mống, sống mang" ta có thể biết được thời điểm xuất

hiện câu đó, đólà thời kỳ tạp giao, hay tình trạng chồng chung vợ chạ, hoặc tóm tắt quá trình tạp giao từ chế độ mẫu hệ, rồi đến Phụ hệ

Ca dao, tục ngữ cũng mang ý nghĩa lịch sử vì nó gắn liền và phản ánh đời sống kinh tế, xã hội qua từng thời kỳ

C Nội dung và hình thức của tục ngữ - ca dao - dân ca:

1 Nội dung của tục ngữ:

Tục ngữ được cấu tạo trên cơ sở thực tế, do lý trí nhiều hơn là do xúc cảm tư tưởng biểu hiện trong tục ngữ là tư tưởng đanh thép, sắc bén, rút ở cuộc đời Ở tục ngữ, tính chất phản phong là mạnh hơn cả

Về nội dung, tục ngữ là những nhận định sau kinh nghiệm của con người về lao động, sản xuất,

về cuộc sống trong gia đình, xã hội Nội dung ấy vừa phong phú, vừa vững chắc, vì nó đã được đúc kết qua nhiều thế hệ của con người

VD:

Quá mù ra mưa Đông sao thì nắng, vắng sao thì mưa

Vỏ quýt dày có móng tay nhọn Cái sảy nảy cái ung Cõng rắn cắn gà nhà

2 Hình thức của tục ngữ:

Tục ngữ ban đầu chỉ là những câu nói xuôi ta, hợp lý, sau dần mới trở thành những câu đối có vần vè, gọn gàng hơn

Làm phúc phải tội

Gà què ăn quẩn cối xay

Có ở trong chăn, mới biết chăn có rận Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm

Tục ngữ không nhất thiết, nhưng phần lớn đều có vần vè, hay có đối

No nên bụt, đói nên ma Bút sa, gà chết

Có tật giật mình

Còn có những câu vần cách, cách hai chữ, ba chữ

May tay hơn hay thuốc

Đi chợ ăn quà, về nhà đánh con

Tháng bảy heo may, chuồn chuồn bay thì bão

Gà cựa dài thịt rắn, gà cựa ngắn thịt mềm

Hoặc thể lục bát

Cá tươi thì xem lấy mang Người khôn xem lấy hai hàng tóc mai

Tóm lại xét về sự phong phú cả về mặt nội dung cũng như hình thức, ta có thể thấy tục ngữ đã phát triển trước ca da rất nhiều Còn nữa, ca dao thiên về tình cảm, biểu lộ tính tình của con người nên chỉ có thể phát triển khi mà đời sống xã hội đã phức tạp

3 Nội dung của ca dao:

Có thể nói muốn hiểu biết về tình cảm của con người Việt Nam xem dồi dào, thắ m thiết và sâu sắc đến cỡ nào thì không thể nào không nghiên cứu ca dao mà hiểu được

Ca dao Việt nam là những bài tình tứ, là khuôn thước cho lối thơ trữ tình của ta

Ca dao thể hiện tình yêu: tình yêu đôi lứa, gia đình, quê hương, đất nước, lao động, giai cấp, thiên nhiên, hoà bình

Anh đi anh nhớ quê nhà Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương Nhớ ai dãi nắng dầm sương Nhớ ai tát nước bên đường hôm nao Đường vô xứ Nghệ quanh quanh Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ

Gió đưa cành trúc la đà Tiếng chuông Trấn Vũ , canh gà Thọ Xương Tuyệt mù khói toả ngàn sương Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ

Ca dao còn thể hiện tư tưởng đấu tranh của con người với thiên nhiên, với xã hội.

Có thể nói nội dung của ca dao chủ yếu là trữ tình Tìm hiểu được cái tình trong ca dao chúng ta

sẽ thấy được tính chiến đấu, tính phản phong, tính nhân đạo chủ nghĩa chứa đựng trong ca dao

4 Hình thức nghệ thuật của ca dao:

Ca dao thường là những bài ngắn, hai, bốn, sáu, hoặc tám câu., âm điệu lưu loát và phong phú Đặc điểm của ca dao về phần hình thức là vần vừa sát lại vừa thanh thoát, không gò ép, lại giản

dị, và tươi tắn Nghe có vẻ như lời nói thường mà lại nhẹ nhàng, gọn gàng, chải chuốt, miêu tả được những tình cảm sâu sắc Có thể nói về mặt tả cảnh , tả tình không có một hình thức văn chương nào ăn đứt được hình thức diễn tả của ca dao

Ca dao dùng hình ảnh để nói lên những cái đẹp, những cái tốt, nhưng cũng có khi để nói về những cái xấu, nhưng không nói thẳng Nhờ phương pháp hình tượng hoá, nên lời của ca dao tuy giản dị, mà rất hàm súc

Người con gái không được chủ động trong việc hôn nhân, đã ví mình như hạt mưa:

Thân em như hạt mưa rào Hạt rơi xuống giếng, hạt vào vườn hoa

Hay để tả một tình yêu trong trắng mới chớm nở của đôi lứa, ca dao noi:

Đôi ta như lửa mới nhen Như trăng mới mọc, như đèn mới khêu

Đến như tả hạng người ngu đần, ca dao cũng đã đưa ra những hình ảnh táo bạo:

Mặt nạc đóm dày

Mo nang trôi sấp biết ngày nào khôn[/cente]

Ca dao ngoài nghệ thuật cụ thể hoá, còn có nghệ thuật nhân cách hoá, dùng vật vô tri để gán

cho những tâm tư, tình cảm con người

Thuyền ơi có nhớ bến chăng Bến thời một dạ khăng khăng đợi thuyền

Một số thể cổ điển của ca dao:

Thể phú: Là trình bày, diễn tả

Đường lên xứ lạng bao xa Cách một trái núi với ba quãng đồng

Ai ơi đứng lại mà trông Kìa núi thành Lạng, kìa sông Tam Cờ

Em chớ thấy anh lắm bạn mà ngờ Bụng anh vẫn phẳng như tờ giấy phong

Thể tỉ: là so sánh, người ta thường mượn một cái khác để ngụ ý, so sánh, hay gửi gắm tâm sự

của mình Đây là phương pháp nghệ thuật chủ yếu trong sự diễn đạt tư tưởng và tình cảm So sánh cũng là một lối cụ thể hoá những cái trừu tượng, làm cho lời thêm ý nhị, tình tứ và thắm

thiết So sánh trực tiếp:

Gối mền, gối chiếu không êm Gối lụa không mềm bằng gối tay em

Lối tỉ gián tiếp, tức nghệ thuật ẩn dụ, một phương pháp nghệ thuật tế nhị hơn:

Trăm năm đành lỗi hẹn hò Cây đa, bến cũ, con đò khác đưa

Đêm trăng thanh anh mới hỏi nàng

- Tre non đủ lá đan sàng nên chăng?

- Đan sàng thiếp cũng xin vâng Tre vừa đủ lá, non chăng hỡi chàng?

Thể hứng: Ca dao còn một phương pháp nghệ thuật độc đáo nữa là cách biểu lộ cảm xúc đối

với ngoại cảnh, mở đầu cho sự biểu lộ tâm tình Hứng là do cảm xúc mà nảy nở tình cảm, có thể

là vui, cũng có thể là buồn

[center]Cơm trắng ăn với chả chim

Chồng đẹp vợ đẹp, những nhìn mà no

Trên trời có đám mây vàng Bên sông nước chảy có nàng quay tơ Nàng buồn nàng bỏ quay tơ Chàng buồn chàng bỏ thi thơ học hành

MỘT SỐ LÀN ĐIỆU DÂN CA NGHỆ TĨNH

1 Hát giặm

Tiếng giặm có nghĩa là ghép vào, điền vào, đan vào một chỗ thiếu xuất hiện ở Nghệ Tĩnh cách đây khoảng ba , bốn trăm năm

Về nội dung, có nhiều bài hát giặm rất tình tứ, cũng có nhiều bài có tính chất chống giai cấp phong kiến

Về hình thức, phần nhiều các bài hát dặm đều gồm những câu năm chữ và cước vận, tức vần

ở cuối câu: cứ hai câu cuối mỗi đoạn lại lấy một ý, điệp cả về ý, lẫn lời:

vd:

Tôi lấy chân khoả lại Tôi lấy bàn khoả lại

hay:

Thấy những lời kêu trách Nghe những lời kêu trách

Bài hát có bao nhiêu đoạn thì có bấy nhiêu lần điệp lại như vậy, nghe đọc thì thấy vướng, nhưng khi hát, nólàm nổi ý của câu hát, của cả bài

Hát giặm cũng có ba lối trình diễn: nam nữ đối đáp, có lối vài ba người hát kể lên một giai thoại, hay một sự việc vừa xảy ra, lại có lối kể một sự tích gì có tình tiết nội dung, và hình thức đều được trau chuốt

Hát giặm Nghệ Tĩnh không hoàn toàn do dân sáng tác, có khi do một số nho sĩ sáng tác, được nhân dân ưa thích và phổ biến rộng rãi

VD:

Trai:

Tiết thanh nhàn thong thả

Muốn thăm hỏi vài câu

Cuốc thánh thót kêu sầu

Gió phảng phất mùa sâu

Nhớ trong sách đã lâu:

Chuyện "Tư mã phượng cầu"

Thương thì mũi tìm trâu

Trâu đâu tìm chạc mũi

Gái:

Trời mở rộng phong quang

Giã ơn trời mở rộng phong quang

Em đánh tiếng đua sang

Đêm tàn canh vò võ

Tay em cầm con bấc đỏ

Mong bỏ đĩa dầu đầy

Mời bạn ở lại đây

Đôi ta giở lời rày

Tình đó với nghĩa đây

Trai:

Giống như đọi nác đầy

Bưng nhẩn nhẩn trên tay

Không khuy sơ một hột

Gió nỏ triềng một hột

Công đôi ta thề thốt

Kể đã mấy niên rồi

Lòng đã quyết lứa đôi

Ngãi đã quyết thề bồi

Nhất ngôn nói hẳn lời

Đừng bốn chốn ba nơi

Đừng trăn gió chào mời

Trăng nhiều trăng rạng rỡ

Trăn nhiều đèn rạng rỡ

Gái:

Em đã có chồng rồi

Em đã có lứa rồi

Vung úp đã vừa nồi

Đũa ghép đã thành đôi

Bạn đừng có ỡm ờ với tôi!

Tôi lấy chân khoả lại

Tôi lấy bàn khoả lại

Trai:

Têm một quả trầu không

Bỏ vô hộp con rồng

Đi băng nội băng đồng

Qua năm bảy khúc sông

Qua chín mười đỗi đồng

Nghe tin em đã có chồng

Anh quăng lắc vô bụi

Bạn gạt tùa vô bụi.

Anh thương em một tháng hai kỳ Dồn đi tính lại, cũng như mười ngày

Năm rộn mà chầy

Có hai mươi bốn miện (Miện = kỳ) Xuân qua rồi hè /đến Thu đã muộn, đông rồi Nhớ bạn cũ chưa nguôi,

Sang lập xuân vũ thuỷ

Đêm em nằm em nghĩ

Nghĩ kinh trập, xuân phân,

Lòng tưởng sự ái ân

Sang thanh minh, cốc vũ

Đêm dêm nằm nỏ ngủ

Nhớ bạn mãi thường thường

Tiết lập hạ nhớ thương

Bước sang tuần tiểu mãn

Trông ra ngoài chán chán

Tiết mang hiện lại gần

Người đập đất, gánh phân

Để mùa màng gặt hái

Anh thương em mãi mãi

Sang hạ chí tiết hè

Em nghe tiếng sầu ve

Em buồn trong gia sự

Bạn buồn trong gia sự

***

Tiết tiểu thử, đại thử

Trời nắng sốt lắm thay!

Ra ngồi tựa cột cây

Anh với em than thở

Bạn với mình than thở

***

Tiết lập thu, xử thử

Ai diều sáo mặc ai

Vàng lác đác giếng tây

Ta thương người bạn cộ (Cộ = cũ) Nhớ mãi người bạn cộ

***

Vừa đến tiết bạch lộ

Bầy chim trắng bay sang

Cây heo hắt lá vàng

Sang thu phân hàn lộ.

***

Đêm em nằm, em chộ (chộ = thấy) Tiết sương giáng lại kề

Trông bạn cũ ta về

Sang lập đông giá rét

Tiết tiểu tuyết, đại tuyết

Trời giá rét lắm thay

Sang đông chí cấy cày

Dạ bồi hồi nhớ bạn

Tiết tiểu hàn chưa dạn

Đã bước sang đại hàn

Dạ tưởng nhớ người ngoan

Vừa năm cùng tháng tận

Vừa cuối mùa cuối tận.

***

Phận lại ngồi trách phận

Phận nỏ giám trách phận

Anh thương em từ tháng giêng đến tháng chạp

6 Hát ví Nghệ Tĩnh:

Hát Ví Nghệ Tĩnh là những loại dân ca xuất hiện trong nghề nông và nghề thủ công Có nhiều điệu hát ví như: hát phường vải, hát phường cấy, hát đò đưa, hát phường buôn Trong những điệu hát này, hát phường vải và hát phường cấy có tổ chức và phổ biến hơn cả

1 Hát phường vải:

Những câu hát phường vải là những câu biểu lộ tâm tình của hai bên trai gái, hoặc là những ước

mơ về yêu đương, hoặc là những lời oán trách kẻ chia rẽ tình duyên, và bao giờ cũng lạc quan, tin tưởng

Hat phường vải gồm có bốn giai đoạn: Giai đoạn thứ nhất: hát dạo, hát mừng, hát chào và hát hỏi Giai đoạn thứ hai: hát đố và hát đối Giai đoạn thứ ba: hát mời và hát xe kết Giai đoạn thứ tư: hát tiễn

Giai đoạn 1:

Hát dạo

Bấy lâu thức nhắp mơ màng Bên rèm tiếng gió, đầu giường bóng trăng

* Bấy lâu nghe hết tiếng nàng Bên anh nức tiếng đồn vang đã lừng Nghe tin anh cũng vội mừng Vậy nên chẳng quản suối rừng anh sang

* Bấy lâu anh mức chi nhà

Để em dệt gấm thêu hoa thêm sầu

* Đồn rằng cá uốn thân vây Đồn em hay hát, hát hay anh tìm

* Chốn này vui vẻ, tưng bừng Hạc nghe tiếng phượng xa chừng tới nơi

* Đêm khuya trời tạnh sương im Tai nghe tiếng nhạc, chàng Kim tới gần.

* Dừng xa, khoan kéo, ơi phường!

Hình như có khách viễn phương tới nhà

*

Đi qua nghe tiếng em reo, Nghe xa em kéo, muốn đeo em về.

*

Đi ngang trước cửa nàng Kiều, Dừng chân đứng lại, dặt dìu đôi câu

*

Đi ngang thấy búp hoa đa`o Muốn vào mà bẻ, sợ bờ rào lắm gai

* Đồn đây là chốn Đao` Nguyên Trăng thanh gió mát, cắm thuyền dạo chơi

*

Lạ lùng anh mới tới đây,

Thấy hoa liền hái, biết cây ai trồng

* Đến đây vàng cũng như son

Ai ai thời cũng như con một nhà

Hát mừng, hát chào

Khi nháy mắt, khi nhện sa Khi chuột rích trong nhà Khi khách kêu ngoài ngõ Tay em đưa go đủng đỉnh Tay em chìa khoá động đào Bước năm lần cửa, ra chào bạn quen

* Mừng rằng bạn đến chơi nhà Cam lòng thục nữ gọi là trao tay

Hát hỏi

Em có chồng rồi, em nói rằng chưa Tội riêng em đó, nỏ lừa được anh

*

Em chưa có chồng, em mới đến đây Chồng rồi chiếu trải, màn vây ở nhà

Giai đoạn 2:

Hát đố và hát đối

Anh về chẻ lạt bó tro Rán sành ra mỡ, em cho làm chồng.

Em về đục núi lòn qua, Vắt cổ chày ra nước, thì ta làm chồng

* Trai thanh xuân ngồi hàng thuốc bắc, Gái đông sàng cảm bệnh lầu tây Hai ta tình nặng nghĩa dày, Đối ra đáp được, lúc này tính sao?

*

- Đến đây hỏi khác tương phùng Chim chi một cánh bay cùng nước non? -Tương phùng nhắn với tương tri,

Lá buồm một cánh bay đi khắp trời

*

- Lá gì không nhánh, không ngành?

Lá gì chỉ có tay mình trao tay?

- Lá thư không nhánh, không ngành,

Lá thư chỉ có tay mình trao tay.

*

- Nghe tin anh hoc có tài Cha thầy Mạnh Tử là ai rứa chàng?

- Thầy Mạnh, cụ Mạnh sinh ra

Đù mẹ con hát, tổ cha thằng bày!

- Người Kim Mã cưỡi co ngựa vàng Đất Phù Long rồng nổi, thì chàng đối chi?

- Người Thanh Thuỷ gặp khách nước trong Hoành sơn ngang núi, đã thoả lòng em chưa?

* Nghe anh bôn tẩu bấy lâu

Nghệ An có mấy chiếc cầu hỡi anh?

- Nghệ An có ba mươi sáu chiếc cầu Phồn hoa đi lại bốn cầu mà thôi Cầu danh, cầu lợi, cầu tài

Cầu cho đây đó làm hai giao hoà

* Nhớ em nhất nhật một ngày

Đêm tơ tưởng dạ, làng rày nhớ trông

- Chờ em nửa tháng ni rồi

Ôm đờn bán nguyệt, dựa ngồi cung trăng

*

- Nghe tin anh giỏi, anh tài

Đào tiên một cõi Thiên Thai ai trồng?

- Thiên thai là của nàng Kiều

Riêng chàng Kim Trọng sớm chiều vào ra