Chuyển thể sát với văn bản gốc sát tình tiết hay “trung thành với nguyên tác” based on...18 Bản chất của quá trình chuyển thể trung thành với nguyên tác là dựa chủ yếu vào chất liệu văn
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN
PHÒNG ĐÀO TẠO SAU ĐẠI HỌC
-TIỂU LUẬN MÔN: VẬN DỤNG NHỮNG LÝ THUYẾT VĂN HÓA
TRONG NGHIÊN CỨU VĂN HỌC
Trang 2TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
Trang 3TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
Trang 4TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
Trang 5TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
Trang 6TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
Trang 7TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
Trang 8TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
Trang 9TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
Trang 10TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN 1
1 Vấn đề chuyển thể văn học 3
1.1 Khái niệm chuyển thể 3
1.1.1 Chuyển thể từ thể loại văn học này sang thể loại văn học khác 4
1.1.2 Chuyển thể từ văn học sang sân khấu, điện ảnh 5
1.1.3 Chuyển thể từ văn học sang hội họa, điêu khắc 10
1.2 Các quan niệm về chuyển thể 11
1.2.1 Quan niệm “chuyển thể như là tái hiện” 12
1.2.2 Quan niệm “chuyển thể như là diễn giải” 14
1.3 Các phương thức chuyển thể 18
1.3.1 Chuyển thể sát với văn bản gốc (sát tình tiết) hay “trung thành với nguyên tác” (based on) 18
Bản chất của quá trình chuyển thể trung thành với nguyên tác là dựa chủ yếu vào chất liệu văn học, hầu như không thay đổi các vấn đề đã được đặt ra trong tác phẩm văn học Vì thế, một số người sử dụng từ “sang ngang” để chỉ phương thức này 18 1.3.2 Chuyển thể tự do (Loosely based on) hay ít trung thành với nguyên tác20
Là cách thức dựng phim dựa trên một số ý tưởng, thậm chí chỉ vài gợi ý nhỏ của một hay nhiều tác phẩm văn học Do vậy chỉ thấy thấp thoáng bóng dáng chứ không phải toàn bộ diện mạo của tác phẩm văn học trên phim Trong phương thức chuyển thể tự do, nếu tỉ mỉ hơn, có thể phân
Trang 11thành hai dạng nhỏ là chuyển thể/ cải biên (có thay đổi, có phản diện chủquan) và mô phỏng/ phóng tác 20
2 Vận dụng lý thuyết phân tích một số ví dụ về chuyển thể 21
2.1 Phương thức chuyển thể sát với văn bản gốc: Phim Bến không
chồng – chuyển thể từ tiểu thuyết Bến không chồng (Dương Hướng) 21 2.2 Phương thức chuyển thể tự do: Phim Đời cát chuyển thể từ truyện ngắn Ba người trên sân ga (Hữu Phương) 27
TÀI LIỆU THAM KHẢO 32
Trang 12I PHẦN MỞ ĐẦU
Văn học là một phần của cuộc sống, nói như Maxim Gorki “Văn học là
nhân học” hay khẳng định như nhà phê bình văn học Hoài Thanh “Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có” Trên
cơ sở đó, văn học không chỉ dừng lại trên lí thuyết, những nghiên cứu mang tínhkhoa học mà văn học còn mang tính nghệ thuật, có đời sống, có sức sống dồidào qua sự giao lưu giữa nhà văn với độc giả, giữa tác phẩm văn học với ngườiđọc Vì văn học gắn với hiện thực cuộc sống, nên văn học phải được đặt trongmối tương quan với các sự vật, hiện tượng khác nhằm tạo cảm hứng, phản ánhchúng một cách chân thực và nghệ thuật Chính vì vậy, người nghệ sĩ chânchính và tài ba phải là người biết dốc hết tâm lực, trí lực, thần lực chau chuốt và
có trách nhiệm với một sản phẩm tinh thần của chính mình thì tác phẩm văn họcmới được gọi là một tác phẩm có giá trị đích thực, chiếm lĩnh được trái tim hàngtriệu con người
Nhưng đời sống của một tác phẩm văn học không chỉ dừng lại trên tranggiấy bởi nếu chỉ là những dòng chữ vô hồn trên văn bản thì có lẽ tác phẩm vănhọc chưa thực sự đến trọn vẹn trong tâm hồn con người Chính vì vậy, mà khoahọc ngày càng phát triển, vấn đề chuyển thể văn học đã mở ra nhiều hướng tiếpcận văn học cũng như cách nhìn nhận lại những giá trị phổ quát mà văn họcmang đến Đây chính là tính khoa học và thực tiễn của vấn đề Vì đặt trong mốitương quan với các lĩnh vực khác trong xã hội thì văn học có sự quan hệ chặtchẽ và mật thiết với một số loại hình nghệ thuật sân khấu, điện ảnh, hội họa, âmnhạc Và từ lâu, những hình tượng, cốt truyện trong tác phẩm văn học đã trởthành nguồn cảm hứng lớn cho các họa sĩ, nhạc sĩ, nhà điêu khắc, nhà biên kịch,các đạo diễn say mê và phát triển tài năng của mình, mang đến cho công chúngnhững sản phẩm văn hóa giàu giá trị nhân văn
Sự đổi mới văn học trên nhiều phương diện, vấn đề chuyển thể văn họctrở thành một xu hướng phổ quát, một qui luật tất yếu bởi yêu cầu đổi mới giáodục, vai trò của người dạy học trên khắp các cấp bậc cũng dần từng bước thay
1
Trang 13đổi Các hoạt động chuyển thể nhằm trả tác phẩm văn học về với đời sống thựccủa nó, với nhu cầu thiết thực của người học, người đọc, người tiếp nhận, trong
đó có sân khấu hóa tác phẩm văn học Nhưng bất cứ một sự chuyển đổi nào từ
hệ thống kí hiệu này sang hệ thống kí hiệu khác cũng cần phải có một nguyên
tắc nhất định Đề tài nghiên cứu “Vấn đề chuyển thể văn học” đáng là một câu
hỏi giá trị cần quan tâm để tìm ra câu trả lời và những chân giá trị bổ ích
2
Trang 14II PHẦN NỘI DUNG
1 Vấn đề chuyển thể văn học
1.1 Khái niệm chuyển thể
Chuyển thể được xem là một xu hướng phổ quát trong tất cả các xã hộiloài người nhằm viết lại một văn bản gốc nào đó Kết quả của việc đó là tácphẩm chuyển thể có mối liên hệ với văn bản gốc theo những cách thức và mức
độ khác nhau Những ví dụ điển hình đã được gợi ra trong các bài viết củaBoldt, Federici và Virgulti như chuyển thể tiền hiện đại bao gồm tác phẩm TheVanity of human wishes thế kỉ 18 từ bài thơ Latin, vở King Lear của Shakespearchuyển thể từ vở King Leir, JoNathan D Syss đã dùng hình mẫu từ truyệnRobinson Crusoe (1719) của Daniel Defoe để viết The Swiss Family Robinson(1812) , Charlotte Bronte viết lại Pamela (1740) thành JaneEyre (1847), trước
đó là bức tranh của Titian Death and Acteaon (1559), một ví dụ vào hàng sớmnhất của phiên bản biến đổi của thần thoại Ovid được tập hợp trongMetamorphosis
Có thể nói hiện tượng chuyển thể không phải là vấn đề mới lạ, nó xuấthiện khá sớm với những tên gọi khác nhau Ở Châu Âu, từ thể kỉ XVI,Shakespeare đã đưa những câu chuyện thuộc nền văn hoá của ông từ trang giấysang sân khấu và đưa chúng đến với đối tượng khán giả mới Sau đó, vào thời kìđầu của phim câm, các vở kịch của Shakespeare đã luôn được chuyển thể bởimột loạt đạo diễn phim Ở Việt Nam cũng vậy, các câu chuyện dân gian đãbước lên sân khấu chèo, tuồng từ rất sớm (truyện Tấm Cám, Tống Trân - CúcHoa, Thạch Sanh…) và về sau này chuyển thể còn hiện diện trong cách hìnhthức như phim, kịch, nhạc kịch…
Nhìn chung, mọi tác phẩm đều có thể được làm lại, được diễn giải hoặcchuyển sang hình thức khác Một hệ thống kí hiệu của văn bản này khôngngừng đi xuyên qua các thể loại, phương tiện để xác lập những văn bản mới
Trong lịch sử nghệ thuật có khá nhiều các hình thức chuyển thể Chúngtôi xin nêu một vài hình thức phổ biến
3
Trang 151.1.1 Chuyển thể từ thể loại văn học này sang thể loại văn học khác
Ví dụ chuyển thể từ truyện sang thơ, truyện sang truyện, truyện sang kịchbản văn học ) Có thể nói đây là hình thức chuyển thể xuất hiện từ thời sơ khai
và phổ biến nhất của văn học Ngay từ thời Hy Lạp cổ đại, thần thoại Hy Lạp đãđược chuyển thể sang hình thức bi kịch Nhiều câu chuyện trong thần thoại,kinh thánh, truyện lịch sử đã có mặt trong các sáng tác văn học, nhất là từ thế kỉXVII Vào khoảng thế kỉ thứ XVII Jean De La Fontaine (Giăng đờ La Phông-ten) nhà thơ ngụ ngôn nổi tiếng người Pháp đã chuyển thể những câu chuyệnngụ ngôn sang thể thơ và những tác phẩm này của ông đã để lại ấn tượng sâusắc trong lòng độc giả Rất nhiều bài nổi tiếng được truyền tụng từ đời này sangđời khác và trở thành điển hình cho các tính cách và các tình huống khác nhaucủa cuộc sống: Ve và kiến, Quạ và cáo, Chó sói và cừu non; Thần chết và lãotiều phu, Con cáo và chùm nho; Gà trống và cáo; Ông già và các con; Gà mái đẻtrứng vàng; Thỏ và rùa; Chó thả mồi bắt bóng, Đám ma sư tử, Hội đồng chuột,v.v… La Fontaine kế thừa truyền thống sáng tác của các nhà ngụ ngôn trướcông như Êdốp (Hy lạp), Đabriux (Syrie), Pheđrô (La Mã) và sáng tạo nên nhiềuhình tượng mới có tính chất thời đại Một bài ngụ ngôn của La Phông-ten gồmhai phần: phần chính giống như một màn kịch nhỏ có thắt nút, cởi nút và phầnrút ra bài học thường chỉ là một vài câu ngắn gọn Dưới ngòi bút của ông, cáccon vật như sư tử, hổ, báo, cáo, gà, mèo, chuột, ve,… được nhân cách hóa, cũngbiết yêu, ghét, thiện và ác Xã hội loài vật trong Ngụ ngôn tượng trưng cho xãhội Pháp thời đại La Phôngten đang sống, với đủ mọi cung bậc, tầng lớp, vớinhững mâu thuẫn bộc lộ bản chất của xã hội đó, từ những người thấp cổ béhọng đến những kẻ quyền cao chức trọng, và cao nữa là đức Vua - Sư tử Ông
ca ngợi trí thông minh, lòng nhân hậu của người lao động, phê phán thói kiêucăng của bọn quý tộc, thói đạo đức giả của giới tu sĩ, thái độ nịnh trên nạt dướicủa bọn quan lại, tính hiếu danh, xu thời của tầng lớp tư sản Hình ảnh Vua - Sư
tử trong Ngụ ngôn của ông tượng trưng cho sự tác oai, tác quái của giai cấpthống trị Trong thơ La Phông-ten ngay cả những vật vô tri như cánh rừng, dòng
4
Trang 16suối cũng có tiếng nói và tâm tình như con người khiến thơ ông ngoài tính chấtphê phán, chiến đấu còn mang tính trữ tình sâu sắc La Phông-ten trở thành nhàvăn quen thuộc của mọi lứa tuổi và mọi thời đại, và ngày nay thơ ông vẫn giữnguyên những giá trị thời sự sâu sắc Hiện tượng chuyển thể từ truyện sang thơcủa ông được đông đảo độc giả đón nhận và ở Việt Nam những tác phẩm củaông được dịch ra từ rất sớm, nhận được sự yêu thích của độc giả.
Ở Việt Nam hiện tượng chuyển thể này cũng được xuất hiện từ khá sớm
Có nhiều tác phẩm chuyển thể từ truyện sang thơ và một trong số đó là truyện
cổ tích Tấm Cám được nhà thơ Tú Mỡ viết sang thể thơ và cũng để lại được ấntượng sâu sắc
1.1.2 Chuyển thể từ văn học sang sân khấu, điện ảnh
Trên thế giới, việc đưa lên sân khấu các truyện kể lịch sử, truyện kể dângian là rất phổ biến Ở Việt Nam, những tích truyện dân gian, truyện Phật giáocũng được đưa lên sân khấu chèo, tuồng
Thế kỉ XX, khi điện ảnh ra đời, hình thức chuyển thể từ truyện lên phimlàm cho hiện tượng chuyển thể càng trở nên phổ biến Có những tiểu thuyếtkinh điển được chuyển thể thậm chí nhiều lần thành phim (Anna Karenin,Những người khốn khổ, Chiến tranh và hòa bình, Giã từ vũ khí, Cuốn theochiều gió, Cao lương đỏ ) Năm 2008, Viện Điện ảnh Hoa Kỳ AFI - AmericanFilm Institute đã đưa ra danh sách AFI's 10 Top 10 vinh danh những bộ phimkinh điển xuất sắc nhất của những dòng phim khác nhau Gần 50% trong sốnhững tác phẩm này đều được chuyển thể từ những tác phẩm13 văn học hoặclấy cảm hứng từ những tác phẩm văn học Có thể kể đến những tác phẩm kinhđiển nổi tiếng bậc nhất của cả lĩnh vực văn học lẫn điện ảnh nằm trong danhsách này như (những tác phẩm văn học không quá phổ biến ở nước ta, tôi xinđưa kèm tên tiếng Anh bên cạnh tên dịch sang tiếng Việt): Nàng Bạch Tuyết vàbảy chú lùn (Anh em nhà Grimm); Pinocchio (Carlo Collodi); Phù thủy xứ Oz(L Frank Baum); Bố già (Mario Puzo); Chiếc đồng hồ vàng cam - A ClockworkOrange (Anthony Burgess); Giết con chim nhại (Harper Lee), Nhân chứng hành
5
Trang 17quyết - Witness for the Prosecution (Agatha Christie); Ben-Hur (Lew Wallace);Cuốn theo chiều gió (Margaret Mitchell), Spartacus (Howard Fast); Mặt trậnPhía tây tĩnh lặng - All Quiet on the Western Front (Erich Maria Remarque);Mười điều răn - The Ten Commandments dựa trên Kinh thánh Cựu Ước v.v…Trên thực tế, danh sách trên còn rất nhiều những bộ phim kinh điển đượcchuyển thể từ những tác phẩm văn học Những bộ phim trên đã góp phần hìnhthành nên bộ mặt đa diện của nền điện ảnh thế giới, đồng thời tạo nên nhữngảnh hưởng sâu sắc sau này lên những tác phẩm nghệ thuật khác Trào lưuchuyển thể điện ảnh từ những tác phẩm văn học kinh điển có phần lắng xuốngtrong những năm 80- 90 của thế kỉ XX Cho đến khi nhân loại bước sang thế kỉXXI, những tác phẩm văn học kinh điển đã trở lại màn ảnh rộng với những sứchút mới.
Từ trước đến nay, có nhiều bộ phim Việt Nam được chuyển thể từ kịchbản văn học đã để lại dấu ấn trong lòng khán giả Chị Dậu được xếp vào hàngnhững bộ phim kinh điển Việt Nam Bộ phim này của đạo diễn Phạm Văn Khoađược chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết Tắt đèn của Ngô Tất Tố Bộ phim tái hiệnlại những hình ảnh cuộc sống cùng khổ của người nông dân Việt Nam dưới thờiPháp thuộc, phải chịu tầng tầng lớp lớp áp bức bóc lột, gia đình tan nát vì sưucao thuế nặng Bộ phim để lại nhiều ám ảnh trong lòng người xem bằng chínhchất hiện thực đã có sẵn trong từng trang viết của Ngô Tất Tố Bộ phim Làng
Vũ Đại ngày ấy được Đoàn Lê chuyển thể từ các tác phẩm Chí Phèo, Lão Hạc
và Sống mòn của nhà văn Nam Cao Ba tác phẩm này đã vượt qua được nhữngthử thách khắc nghiệt của thời gian, để lại những giá trị lâu bền về ý nghĩa hiệnthực sâu sắc, tư tưởng nhân đạo cao cả và vẻ đẹp nghệ thuật điêu luyện, độcđáo Nếu trong văn học, ba nhân vật là ba con người riêng, ở ba thế giới riêng,thì trong phim Làng Vũ Đại ngày ấy, họ có cùng một hoàn cảnh sống, một môitrường sống và có những mối liên hệ với nhau Sự gắn kết giữa ba nhân vật này
đã vẽ lên một bức tranh ảm đạm ở làng Vũ Đại - một hiện thực đen tối của xãhội thời Pháp thuộc Đất rừng phương Nam chuyển thể theo tiểu thuyết cùng tên
6
Trang 18của cố nhà văn Đoàn Giỏi Năm 1997, Hãng phim truyền hình thành phố HồChí Minh đã sản xuất bộ phim Đất phương Nam dài 11 tập, kịch bản, đạo diễnNguyễn Vinh Sơn Đất rừng phương Nam có kết cấu chương hồi kiểu truyềnthống: không gian, thời gian rạch ròi, nhân vật thiện ác, trắng đen tách bạch vàbộc lộ qua hành động, hình dáng, ngôn ngữ Phong cách văn chương truyện kểvới những biến tấu khác nhau vẫn tràn đầy sức sống vừa dễ đọc, dễ hiểu lại hợpvới đại đa số thiếu nhi Việt Nam Bộ phim đạt Giải A của Hội Điện ảnh Việt
Nam năm 1997 Bến không chồng là phim được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng
tên được trao giải thưởng Hội nhà văn năm 1991 của nhà văn Dương Hướng
Bộ phim được đánh giá là gần như là bản sao của nguyên tác văn chương, kể vềnhững phận người bị bóp nghẹt, bị "giết chết" trong cái ấu trĩ, hủ lậu ở một làngquê Bộ phim đã đạt giải A Hội Điện ảnh Việt Nam và giải Bông sen bạc tại liênhoan phim toàn quốc năm 2001 Mùa len trâu là tác phẩm đầu tay của đạo diễnNguyễn Võ Nghiêm Minh Phim được chuyển thể từ tác phẩm Mùa len trâu vàMột cuộc biển dâu trong tập truyện nổi tiếng Hương rừng Cà Mau của nhà vănSơn Nam Mỗi khi về, nước tràn ngập mọi nơi, có những người làm nghề "lentrâu", đưa trâu đi tìm cỏ để sống qua mùa lũ Bộ phim đã mang về cho Nguyễn
Võ Nghiêm Minh giải thưởng đạo diễn xuất sắc nhất, giành giải Bông sen bạctrong liên hoan phim Việt Nam lần thứ 15 và nhiều giải thưởng điện ảnh quốc
tế Thời xa vắng bộ phim được thực hiện dựa theo cuốn tiểu thuyết cùng tên vàtruyện ngắn Bến sông của nhà văn Lê Lựu Toàn bộ cuốn tiểu thuyết này toátlên sự hấp dẫn của hàng loạt chi tiết sống động, chân thực, bởi những nhân vậtđiển hình của cuộc sống đậm đặc chất nông thôn Bắc Bộ những năm 1950.Ngay sau khi tiểu thuyết Thời xa vắng của nhà văn Lê Lựu đạt giải của Hội nhàvăn Việt Nam năm 1986, đạo diễn Hồ Quang Minh đã dành mười mấy năm ấp ủthực hiện bộ phim, giành giải Cánh diều bạc 2004 và giải thưởng Kim tướcdành cho Âm nhạc xuất sắc nhất (nhạc sĩ Đặng Hữu Phúc) tại liên hoan phimquốc tế Thượng Hải lần thứ 11 Đừng đốt của đạo diễn Đặng Nhật Minh là bộphim được chuyển thể từ cuốn nhật kí ghi chép hàng ngày của của nữ bác sĩ -
7
Trang 19chiến sĩ cách mạng Đặng Thùy Trâm Cuốn nhật ký có nội dung toát lên một ýchí mãnh liệt, một lòng can đảm phi thường - những điều đã làm nên một thế hệanh hùng Ngay sau khi xuất bản Nhật kí Đặng Thùy Trâm đã phát hành tới 40vạn bản Bộ phim Đừng đốt ra đời được đông đảo khán giả đón nhận, vượt qua
22 đối thủ nặng ký khác để đạt giải thưởng khán giả bình chọn (FukuokaAudience Award) của Liên hoan phim quốc tế Fukuoka lần thứ 19 diễn ra ởNhật Bản 2009; giải Bông sen vàng tại liên hoan phim Việt Nam lần thứ 16
Nhiều tác phẩm văn học lần lượt được màn ảnh hóa: phim Lục Vân Tiên(dựa theo truyện Nôm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu, 1957), Vợ chồng
A Phủ (chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của Tô Hoài, 1960), Chim vànhkhuyên (dựa theo truyện ngắn Câu chuyện một bài ca của Nguyễn Văn Thông,1962), Chị Tư Hậu (chuyển thể từ truyện Một chuyện chép ở bệnh viện của BùiĐức Ái, 1963), Nổi gió (dựa trên vở kịch cùng tên của Đào Hồng Cẩm, 1966),Rừng xà nu (chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của Nguyễn16 Trung Thành,1969) Đây cũng có thể xem là thời kì “hoàng kim” của điện ảnh Việt Nam…Đặc biệt, ở mảng đề tài chiến tranh cách mạng, những tác phẩm điện ảnhchuyển thể từ văn học tạo được dấu ấn trong tâm trí người xem có Cỏ lau(chuyển thể từ tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, 1993), Đất nước đứng lên(chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Nguyên Ngọc, 1994), Ông cố vấn(chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của Hữu Mai), Đời cát (chuyển thể từ truyệnngắn Ba người trên sân ga của Hữu Phương, 1999), Bến không chồng (chuyểnthể từ tiểu thuyết cùng tên của Dương Hướng, 2000), Người đàn bà mộng du(chuyển thể từ truyện Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành của Nguyễn MinhChâu, 2003) Đặc biệt trong giai đoạn này, bộ phim Cỏ lau đã hoàn toàn thuyếtphục được ban giám khảo tại Liên hoan phim quốc tế Bình Nhưỡng lần III củacác nước không liên kết năm 1994, với giải thưởng Ngọn đuốc vàng Thànhcông này đánh dấu bước khởi sắc của điện ảnh nước nhà trong thời kỳ đổi mới
Một hình thức chuyển thể nữa là từ văn học sang nhạc kịch Nhạc kịch làloại hình sân khấu trong đó kết hợp ca khúc, lời thoại, diễn xuất và nhảy múa
8
Trang 20Nội dung và biểu cảm của nhạc kịch (hỉ, nộ, ái, ố) được thể hiện thơng qua câuchữ, âm nhạc, động tác và các khía cạnh kỹ thuật sân khấu; tất cả hợp thành mộtthể thống nhất Nhạc kịch hiện diện ở khắp nơi trên thế giới Người ta diễn nhạckịch trên các sân khấu lớn - chẳng hạn các vở nhạc kịch West End (Luân Đơn)hay Broadway (New York) với chi phí đầu tư cao - hay là trên các sân khấu nhỏhơn, cũng cĩ thể tổ chức thành chuyến lưu diễn hoặc chỉ đơn thuần diễn khơngchuyên tại trường học hay các nơi chốn khác Cĩ rất nhiều tác phẩm văn học nổitiếng được chuyển thể sang nhạc kịch và để lại ấn tượng trong lịng khán giảnhư: Notre-Dame de Paris (Nhà thờ Đức Bà Paris) Ngày 16 tháng 9 năm 1998,Richard Cocciante và Luc Plamondon ra mắt cơng chúng vở Notre-Dame deParis lấy cảm hứng từ tiểu thuyết cùng17 tên của Victor Hugo Vở nhạc kịch đãđược cơng diễn ở nhiều thành phố của Pháp, Bỉ, Thuỵ Sỹ và Canada Hơn 3,5triệu khán giả đã phải di chuyển giữa các thành phố trong suốt ba năm đểthưởng thức màn biểu diễn từ các đồn khác nhau Sau đĩ, tác phẩm đã đượclưu diễn trên tồn thế giới Les Dix Commandements (Mười điều răn của Chúa)được dàn dựng bởi Pascal Obispo và Elie Chouraqui vào năm 2000 cũng đạtđược nhiều thành cơng về phịng vé cũng như doanh thu từ bán đĩa: 4 triệu bảnđược tiêu thụ và hơn 1,8 triệu khán giản đã đến xem cuộc phiêu lưu được tiểuthuyết hố về Mọse, đứa trẻ được cứu vớt từ sơng Nile Roméo et Juliette(Romeo và Juliette) dựa trên câu chuyện tình lãng mạng giữa Romeo và Juliettecủa William Shakespeare, bản chuyển thể của Gerard Presgurvic đã thu hút rấtđơng khán giả đến thưởng thức Thành cơng này cĩ được một phần cũng nhờvào việc phát hành đĩa ra thị trường từ nhiều tháng trước buổi cơng diễn đầutiên của vở nhạc kịch với doanh số bán được là 5 triệu bản
Khơng chỉ xuất hiện ở các sân khấu lớn và được các nghệ sĩ nổi tiếngdiễn, ngày nay nhạc kịch cịn được diễn phổ biến ở các trường học, nhiều buổidiễn văn nghệ cĩ những vở diễn nhạc kịch rất hấp dẫn Cĩ thể nĩi hình thứcchuyển thể tác phẩm văn học sang nhạc kịch đã trở thành một hình thức học tậpvui chơi bổ ích cho các em học sinh
9
Trang 211.1.3 Chuyển thể từ văn học sang hội họa, điêu khắc
Đây là hình thức chuyển thể từ kênh chữ sang các kí hiệu tạo hình Thờitrung cổ ở châu Âu, kinh thánh đến với dân chúng bằng các bức tranh, tượng.Hàng loạt các họa sĩ, nhà điêu khắc Phục hưng, Cổ điển, Ba rốc, Tân cổ điển ởcác thế kỉ XVII, XVIII, XIX ở phương Tây dựa vào kinh thánh, thần thoại HyLạp để sáng tạo nên tác phẩm Tượng Người suy tưởng và Cánh cổng địangục của Rodin là sự diễn tả Thần khúc của Dante Tranh khắc gỗ của Nhật Bảncũng được sáng tạo dựa trên các câu truyện như Ngưu Lang Chức Nữ
Hình thức chuyển thể truyện sang truyện tranh cũng tương đối phổ biến.Chuyển thể tác phẩm văn học chính thống nổi tiếng thành truyện tranh không lạlẫm ở nước ngoài nhưng lại khá mới mẻ ở Việt Nam Đây được xem là một cáchphổ cập dễ hiểu những tác phẩm hay trong chương trình giảng dạy của sách giáokhoa, hàng loạt tác phẩm văn học Việt được coi là kinh điển đã được chuyển thểthành truyện tranh Trong đó, nổi bật nhất là bốn tác phẩm Chí Phèo (Nam Cao),Tắt đèn (Ngô Tất Tố), Giông tố (Vũ Trọng Phụng), và Chiếc lược ngà (NguyễnQuang Sáng) Đây là một cách làm mới mẻ và sáng tạo Mục tiêu của dự án này
đã nhận được sự đồng tình, cổ vũ của nhiều người yêu thích văn học Việt Vàkhông thể phủ nhận một điều rằng những truyện tranh danh tác đã tác độngkhông nhỏ đến việc giúp giới trẻ Việt hình dung một cách khá cụ thể, sinh động
và dễ hiểu hơn các tác phẩm tưởng chừng như quen thuộc Bước đầu, những tácphẩm văn học truyện tranh hóa này được bạn đọc nhỏ tuổi và cả người lớn đónnhận một cách khá nồng nhiệt Nhiều người đồng tình ủng hộ, cho rằng đó làmột hướng đi khá táo bạo và mới mẻ của các công ty xuất bản nhằm làm phongphú hơn thị trường truyện tranh Việt Nam, đồng thời giúp giới trẻ dễ tiếp cậnhơn với những tác phẩm văn học, từ đó vực dậy niềm đam mê văn học ở thanhthiếu niên
Như vậy, chuyển thể là cách thức biến đổi một tác phẩm nghệ thuật nàythành một tác phẩm nghệ thuật khác Từ văn bản gốc có thể tái tạo thành các thểloại hoặc loại hình nghệ thuật, đem đến những cách tái sinh mới cho tác phẩm
10