bảo quản nông sản

- Tại ĐBSCL hàng năm tổn thất 13,7% tổng sản lượng - Ngoài ra, để có lượng giống gieo cấy đủ diện tích, nông dân thường sử dụng lúa thịt thu hoạch từ một hoặc hai vụ trước làm giống cho

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG

Lê Thị Thanh Xuân

QUY TRÌNH KỸ THUẬT BẢO QUẢN LÚA

SAU THU HOẠCH

BÀI BÁO CÁO THÂM CỨU BẢO QUẢN SAU THU HOẠCH

- Theo FAO hàng năm tổn thất về ngũ cốc trên toàn Thế giới khoảng 13%

- Ở Việt Nam tỷ lệ tổn thất trên 13 % (mất khoảng 3 - 5 triệu tấn thóc)

- Tại ĐBSCL hàng năm tổn thất 13,7% tổng sản lượng

- Ngoài ra, để có lượng giống gieo cấy đủ diện tích,

nông dân thường sử dụng lúa thịt thu hoạch từ một

hoặc hai vụ trước làm giống cho vụ sau

- Bênh cạnh đó, trong quá trình bảo quản, hạt thóc

thường bị một số hiện tượng: nấm mốc, lên men,

nhiễm sâu mọt, dịch chuyển ẩm trong khối hạt, tự bốc

MỞ ĐẦU

1.1 Thời điểm thu hoạch

• Sự chín của hạt: Thu hoạch khi ruộng lúa chín vàng

• Chuẩn bị thu hoạch: Trước khi thu hoạch 7 – 10 ngày phải tháo nước cạn

• Xác định thời điểm thu hoạch: Thu hoạch vào lúc sau trỗ 28-32 ngày hoặc khi thấy 85-90% số hạt trên bông đã chín vàng

• Nên thu hoạch lúa giống lúc trời nắng

1 THU HOẠCH LÚA

- Cắt lúa bằng liềm

1.2 Phương pháp thu hoạch

- Thu hoạch bằng máy cắt xếp dãy

Phương pháp thu hoạch (tt)

- Thu hoạch bằng máy gặt - đập liên hợp

Phương pháp thu hoạch (tt)

1.3 Tuốt/suốt lúa

Chọn mua máy suốt chất lượng:

+ Có hệ thống quạt giê lúa

+ Lưới sàng tập chất

+ Thiết kế động cơ với tốc độ quay của trống đập

thích hợp (tỷ lệ thất thoát lúa ít - dưới 1%)

+ Các răng trên trống đập sắp xếp đều, không bị cong

Vận hành máy:

Người đứng suốt cần quan sát đống lúa, cắt dài hay ngắn, rạ ướt hay khô, suốt ngay sau khi gặt hay ủ qua đêm,… để điều chỉnh lượng nguyên liệu đưa vào máy suốt

Tuốt/suốt lúa (tt)

2 SƠ CHẾ VÀ XỬ LÝ

2.1 Giai đoạn làm sạch

-Làm sạch sơ bộ lúa tươi trước khi đưa vào máy sấy: loại

bỏ các tạp chất (cát, sỏi, đá, lá tươi, lá khô, rơm rạ),hạt xanh, lép, bị vỡ, tróc vỏ, sâu bệnh

-Có thể sàng hoặc rây nhờ sức gió (quạt điện, gió trời )

- Lúa trước khi sấy phải làm cho hàm lượng tạp chất nhỏ hơn 1 - 2%

Tầm quan trọng của làm sạch

- Làm tăng khả năng bền vững của thóc khi bảo quản

- Hạn chế các hiện tượng hư hại xảy ra như nấm mốc, nẩy mầm,

- Nâng cao giá trị của hạt theo phẩm cấp

- Làm sạch bằng sàng có các yếu tố ảnh hưởng: Kích

thước lỗ sàng, tốc độ gió, hình dáng và kích thước hạt

2.3 Giai đoạn làm khô

2.3.1 Tiêu chuẩn và yêu cầu chất lượng hạt

- Độ ẩm của thóc khi mới thu hoạch từ 20-27% Phải làm khô lúa để độ ẩm chỉ còn 20%, trong vòng 48 giờ sau thu hoạch

- Hạt bắt đầu sấy ở nhiệt độ 35-37oC sau đó nâng dần lên 42-45oC

- Nếu lúa thu hoạch vụ Đông xuân chỉ cần ẩm độ hạt 14% thì vụ Hè Thu phải dưới 13,5%

Bảng 1: Mối liên hệ giữa độ ẩm, dạng bảo quản và thời gian bảo quản thóc

Đổ rời Đóng bao

Đổ rời Đóng bao

Đổ rời Đóng bao

Không quá 12 tháng Không quá 12 tháng Không quá 6 tháng Không quá 6 tháng Không quá 2 tháng Không quá 15 ngày

Bảng 2: Tiêu chuẩn hạt giống TCVN, 1999

Tiêu chuẩn Đơn vị

Mức giống

Nguyên chủng Xác nhận

1 Độ sạch, không nhỏ hơn % khối lượng 99,0 99,0

2 Tạp chất, không lớn hơn % khối lượng 1.0 1.0

2.3.2 Các phương pháp làm khô hạt

2.3.2.1 Phơi bằng ánh sáng mặt trời

- Hai yêu cầu chủ yếu là:

+ Lượng nước tự do trong hạt mất đi nhưng phải

đảm bảo yêu cầu bảo quản

+ Phải giữ được chất lượng vốn có của lúa đảm bảo cho quá trình xay xát sau này

Ưu và nhược điểm của phương pháp phơi lúa

* Ưu điểm

- Nước ta có nhiệt độ trong ngày tương đối cao

- Phương pháp đơn giản, ít tốn chi phí

- Diệt côn trùng, trừ nấm mốc, mầm bệnh

* Nhược điểm

- Phụ thuộc vào thời tiết

- Năng suất và hiệu suất không cao, sân phơi ngày

càng hạn chế

Quá trình phơi lúa phụ thuộc vào các yếu tố sau:

Phương pháp phơi nhanh

- Phơi trong nắng nhẹ làm sao rút độ ẩm được khoảng 18%

- Nắng thứ hai mới rút độ ẩm xuống khoảng 12% là đạt yêu cầu

- Phải đảo đều liên tục cho khô đều

- Khi nhiệt độ hạt lúa trên 50 o C làm cho hạt gạo bị nứt nẻ, khi xay xát tỷ lệ gạo bị gãy cao, ảnh hưởng đến sức nảy mầm của hạt lúa.

- Lúa được phơi thành luống, luống cao khoảng 10-15 cm, rộng 40-50 cm cứ nửa giờ cào đảo một lần theo các hướng khác nhau

Phương pháp phơi lâu

- Phương pháp này tốn thời gian và lao động hơn nhưng gạo ít bị tấm hơn và có thể đảm bảo sức nảy mầm tốt sau khoảng 3 tháng

- Lúa được trải thành luống trên những tấm đệm

- Ngày đầu tiên chỉ phơi lúa dưới nắng 2 giờ, ngày thứ hai

3 giờ, ngày thứ ba 4 giờ Cứ 15 phút, các luống được cào đảo một lần theo các hướng khác nhau

- Trong 3 ngày đầu, sau khi phơi ngoài nắng, nên để lúa ở nơi bóng mát, càng thoáng gió càng tốt Các ngày sau đó, lúa tiếp tục được phơi 5-6 giờ/ngày cho đến khi lúa có độ

2.3.2.2 Sấy lúa

* Yêu cầu

• Hạt sấy khô ít bị rạn gãy nhất, lúa khi xay xát có tỉ lệ

gạo nguyên cao

• Tốc độ sấy khô nhanh và nâng cao được công suất của máy sấy

• Tiêu hao nhiên liệu ít nhất trên một đơn vị vật liệu được sấy khô

Sấy lúa (tt)

- Các phương pháp sấy: sấy lúa với không khí nóng, sấy đối lưu, sấy bức xạ (thông gió trước khi sấy để nâng cao hiệu suất sấy)

- Hay căn cứ theo cách truyền nhiệt cho vật liệu sấy và tùy theo cách bố trí khối hạt đứng yên hay di chuyển đối với

dòng khí, người ta phân biệt hai phương pháp sấy: sấy lớp hạt đứng yên (tĩnh) và sấy lớp hạt di chuyển (động)

- Nhiệt độ sấy tối đa là 43oC, thời gian sấy tùy thuộc vào ẩm

độ hạt khi thu hoạch cũng như khối lượng hạt cần xử lý

Thóc, ngô cần sấy

(W = 21-26%) Làm sạch

Nhóm bếp than

Sơ đồ qui trình công nghệ sấy

3.1 Một số nguyên lý khi tồn trữ

• Cách nguồn ẩm ướt, nơi tồn trữ phải thoáng gió để dễ

làm mát vật chứa, xem ẩm mốc bất cứ lúc nào có thể

• Tránh mưa, tránh ánh nắng mặt trời trực tiếp

• Tồn trữ cách xa đồng ruộng để tránh bướm cúa các loài côn trùng bay vào đẻ trứng, theo dõi sự hiện diện của

các côn trùng có cánh xung quanh

• Vật chứa phải sạch, vệ sinh dụng cụ chứa thật sạch

trước khi cho lúa mới vào

3 MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP BẢO

QUẢN LÚA

chứa Nếu phát hiện có nhiều côn trùng trong vật

chứa thì phải đem ra khử trùng lại rồi tiếp tục tồn trữ hoặc bán

• Xáo trộn, hoán chuyển vị trí đối tượng chứa trong vật chứa

Một số nguyên lý khi tồn trữ (tt)

3.2 Các vấn đề xảy ra trong bảo quản lúa

Ẩm độ

Nhiệt độ

Đối tượng tồn trữ (lúa)

•Bảo quản lúa ở trạng thái khô

- Là giảm độ ẩm của khối hạt xuống dưới ẩm độ tới hạn, phơi, sấy hạt trước khi chuyển vào kho đem bảo quản

- Kho bảo quản hạt phải khô và sạch

- Ứng dụng rộng rãi hầu hết ở các nước có điều kiện khí hậu nóng ẩm như ở nước ta

3.3 Phương pháp bảo quản

Bảo quản lúa theo phương pháp thông

gió tự nhiên

Mỗi gian chứa 100-350 tấn, đổ cao từ 2,8-3,2 m, cào đảo lớp lúa thành luống sâu 40-50 cm từ 1-2 lần/tháng

Những ngày khô ráo mở kho để thông gió tự nhiên

Ưu điểm: đơn giản có nhà kho, không đồi hỏi thiết bị, điện, vật liệu (sức chứa 2.000 tấn)

Nhược điểm:

+ Dễ hút ẩm và bị mốc vào mùa mưa Dễ bị dồn nhiệt

và ẩm

+ Cào đảo dễ lắng bụi và gây mốc ở chỗ lắng bụi

+ Hạt bị xĩn màu, mùi hôi, mốc và giảm giá trị dinh

Phương pháp thông gió cưỡng bức khối

Bảo quản lúa trong lu, khạp, thùng sắt

Lúa được phơi khô làm sạch và đổ vào lu, khạp và đậy kín lại không khí bên ngoài không vào được Thời gian bảo

quản được 3 – 6 tháng Tuy nhiên, không bảo quản được nhiều, do tốn nhiều lu, khạp và nơi chứa lu, khạp

Bảo quản trong mê bồ , bồ bằng tre, xi măng

• Bảo quản trong bao bố, bao PP (bao da rắn) 50 – 60

kg/bao hoặc trong mê bồ từ 500 – 1.000 kg

• Độ ẩm dưới 14%, chất dưới 2%, kiểm tra định kỳ 15

ngày/lần

• Vệ sinh và sát trùng kho trước khi nhập 7 ngày, kê gỗ

tránh lúa tiếp xúc vào tường

• Thông gió tự nhiên hoặc cưỡng bức làm giảm nhiệt độ

xuống 350C, làm khô lúa dưới 14%

• Cách này đơn giản chi phí thấp nhưng không bảo quản

được lâu, thường từ 2 – 3 tháng do dễ tái ẩm làm lúa bị

vàng hơi và sâu mọt tấn công

Bảo quản bằng hóa chất

- SO2

- NaHSO3:

- Các hóa chất xông hơi diệt trùng khác như Tetraclorua

cacbon, Diclo acetal, metyl bromua, Diclo metal

- Bảo quản lúa với chất silicagen: có thể bảo quản hạt lúa từ

Hạt lúa được chứa trong 2 lớp bao, bao PP ở ngoài bao

PE ở trong cột kín lại

Hạt giống duy trì sự sống với tỷ lệ nảy mầm cao kéo dài

từ 6 - 12 tháng

Sử dụng bao lại hai, chi phí trên giảm xuống 50%

- Trong thời gian bảo quản các loại côn trùng bị hủy diệt hoàn toàn Sâu bọ, vi sinh vật bên ngoài không xâm

nhập được vào bên trong khối hạt

- Không khí ngoài trời không xâm nhập vào khối hạt nên

độ ẩm của khối hạt không tăng

Bảo quản kín

Biện pháp tồn trữ trong bao kín và bao bố

4 PHƯƠNG PHÁP BẢO QUẢN

LÚA THỊT

Bảo quản bằng bao

Phương pháp đơn giản kiểm tra chất lượng lúa:

• Nhiệt độ, ẩm độ

• Hạt vàng

• Tạp chất và hạt rạn nứt

• Côn trùng

5 PHƯƠNG PHÁP BẢO QUẢN

Thực trạng:

+ Phương thức tồn trữ hiện nay chưa cung cấp giống

ổn định và chất lượng cao trong suốt năm

+ Trại cung cấp giống không đủ điều kiện để trang bị kho lạnh để tồn trữ hạt giống,…

- Tồn trữ yếm khí: phương pháp thay thế rẽ tiền, khả thi,

đó là sử dụng túi yếm khí

5.2 Bảo quản lúa giống bằng túi yếm khí

Kết quả nghiên cứu của PGS.TS Dương Văn Chín (gần

100 nông dân ở TP.Cần Thơ và tỉnh Hậu Giang) như sau:

- Bảo quản hạt lúa giống bằng túi yếm khí được thực hiện trong điều

kiện nhiệt độ và độ ẩm bình thường mà hiệu quả vẫn rất cao

- Ẩm độ của hạt bên trong túi yếm khí không thay đổi nhiều giữa mùa mưa và mùa khô, trong bao bình thường thì ẩm độ hạt giống tăng 3% sau

Khi trữ lúa trong túi yếm khí hạt giống tiếp tục hô hấp, giải phóng ra khí CO2 và hấp thụ O2

Khí O2 sẽ cạn kiệt trong túi thì côn trùng sẽ bị tổn

thương hoặc chết ngạt và sẽ không gây hại cho hạt giống

Quá trình hô hấp của hạt sẽ thải ra thán khí (CO2) và các nấm mốc bám trên võ trấu hạt lúa sẽ bị ức chế, giúp

giảm thiệt hại trên hạt

Lượng dưỡng khí trong túi giảm từ mức 21% xuống còn 5% sau 21 ngày tồn trữ yếm khí

Ngoài ra, lượng oxygen trong túi càng thấp, quá trình

5.2.1 Nguyên tắc chung

- Chất lượng giống trước khi tồn trữ:

+ 1 bao tải (kích thước 110 cm x 60cm), 1 túi yếm khí,

1 dây thun (cao su) đàn hồi rộng 1.5cm, dài 50 cm

+ Túi yếm khí: Túi PE (Poly ethylene), có kích thước

75 x 135 cm, dày 0,078 mm

5.3.2 Cách thao tác bảo quản

+ Dùng tay xoắn nhiều vòng miệng túi PE, đến khi vòng xoắn sát với hạt giống

+ Lấy dây thun đàn hồi quấn nhiều vòng quanh

miệng túi PE và dùng dây nilon quấn miệng bao ngoài lại Thường xuyên theo dõi bao đựng lúa giống, tránh để

ẩm ướt và chuột cắn phá… để có hướng khắc phục ngay

6 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CÁC

PHƯƠNG BẢO QUẢN LÚA

Kết quả nghiên cứu thực hiện tại IRRI đã khẳng định hiệu quả của phương pháp bảo quản kín so với các phương pháp bảo quản thông thường khác nhằm tồn trữ hạt đến 18 tháng

Bảng 1: Số côn trùng còn sống trong 1 kg hạt giống ở các phương pháp tồn trữ khác nhau

Tại Cambodia, tỷ lệ nảy mầm của hạt giống tồn trữ

bằng phương pháp bảo quản kín sau 6 tháng đạt 90%, sau 12 tháng đạt 63% trong khi phương pháp bảo quản

hở tỷ lệ này lần lượt là 51 và 8% trong cùng thời gian trên và khi nồng độ khí ô-xy tăng, sâu mọt cũng tăng theo Đã có ghi nhận số sâu mọt trong 1 kg lúa giống là

332 con trong phương pháp bảo quản hở

Tại Việt Nam, hạt giống mất sức nảy mầm hoàn toàn khi để trong bao xác rắn (woven plastic bags) sau 7 tháng nhưng cũng

cùng thời gian đó tỷ lệ nảy mầm trong bảo quản kín là 53%; Một nghiên cứu khác ở Việt Nam cho thấy hạt giống đậu phộng bảo

quản kín sau 8 tháng vần giữ được tỷ lệ nảy mầm 98% trong

phương pháp bảo quản hở chỉ có 4%.

Nghiên cứu công bố trên tạp chí Omonrice số 15 năm 2007 của Viện Nghiên cứu lúa đồng bằng sông Cửu Long cho thấy trữ lúa giống trong túi polyethylen sau 10 tháng tỷ lệ nảy mầm vần còn rất cao 86% so với túi vải chỉ còn 62% (Phạm Long Giang và Rame Gowda, 2007).

Bảng 3: So sánh chi phí của 4 phương pháp bảo quản hạt giống lúa lai tại Mestizo 1 tại Philippines.

Phòn

g

Bảo quản kín

Phòn

g lạnh

Ghi chú: Chi phí trong đầu tư ban đầu và điều hánh: Đối chứng 10.000 bao lúa để trong

kho; bảo quản kín: 200 bao; kho lạnh: 1.000 bao; kho mát: 1.500 bao

- SuperGrainbag™ (Philippines), có sức chứa 60-kg, dày

0,078-mm làm bằng nhựa dẽo (co-extruded plastic) có lớp polyethylene bảo vệ bên ngoài Lớp plastic có độ thấm hơi nước và khí ô-xy rất thấp (1m2 lớp plastic này chỉ cho 8g hơi nước và 3 cm3 khí ôxy thấm qua trong 24 giờ)

- Cocoon™ bằng nhựa polyvinylchloride (PVC) dày 0,83-mm với độ thấm khí ô-xy và hơi nước/1m2 trong 24 giờ là 55 cm3 và 8g, là loại vải bạt không thấm nước và khí, chất bao lúa giống rối dán kín lại Sức chứa từ 5-1.000 tấn dành cho các trại giống có diện tích lớn.

- TransSafeliner™ (hình 3) là loại container bảo quản kín hạt

Các loại túi yếm khí khác:

KẾT LUẬN - ĐỀ NGHỊ

Đối với sản xuất lúa gạo, để giảm tổn thất trong sản xuất cần

• Trang bị công cụ và máy móc cho khâu thu hoạch lúa,

• Đẩy nhanh quy hoạch và xây dựng hệ thống kho bãi,

• phương tiện vận chuyển lúa gạo hiện đại;

• Quy hoạch xây dựng và hiện đại hóa các nhà máy sấy lúa, xay xát và chế biến lúa gạo, tuyển chọn và

• Đưa vào các giống lúa có năng suất cao, chất lượng tốt lại

có độ rơi rụng

• Áp dụng phương pháp bảo quản phù hợp theo yêu cầu và mục đích sử dụng

- Thu hoạch: Thu đúng độ chín (85%), sử dụng phương

tiện gặt đập thích hợp theo điều kiện từng địa phương

- Sơ chế và xử lý: Hạ ẩm độ lúa xuống 20% trong vòng 48 giờ sau khi thu hoạch Chất lượng lúa trước khi tồn trữ

là hạt lúa có màu vàng sáng, không bị ẩm đen, lên

mộng, không lẫn hạt lép lửng, hạt còn xanh, tạp chất

dưới 2% Ẩm độ hạt lúa thịt là 13% - 14% (hạt khi cắn

giòn, dễ gãy), lúa giống là 12%

- Nơi tồn trữ: Cao ráo, thông thoáng.

- Phương tiện và phương pháp tồn trữ: sử dụng vật liệu và chất liệu phù hợp với mục đích bảo quản, sử dụng bao

da rắn cho bảo quản lúa thịt, bao PE cho bảo quản lúa

Để bảo quản lúa đảm bảo chất lượng, giảm thất thoát sau thu hoạch chúng ta cần chú ý các vấn đề sau: