Ngữ văn 11 ôn tập học kì I

b Không gians * Âm thanh: - Tiếng trống thu không báo hiệu ngày tàn - Tiếng ếch nhái kêu râm ran ngoài đồng - Tiếng muỗi vo ve trong các cửa hàng hơi tối - Tiếng đàn bầu bất lên trong y

NGUYỄN ĐỨC THẮNG

Tài liệu Ngữ văn 11 cơ bản

ÔN TẬP

HỌC KÌ I

NGỮ VĂN 11

HAI ĐỨA TRẺ

- Thạch Lam -

I Tìm hiểu chung

1 Tác giả (1910 - 1942)

- Tên thật là Nguyễn Tường Vinh

- Sinh ra tại Hà Nội, thuở nhỏ sống ở quê ngoại là phố huyện Cẩm Giàng, tình Hải Dương

- Là người thông minh, tính tình điềm đạm, trầm tĩnh và rất tinh tế

- “Văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc một sự thoát lý hay sự quên, mà trái lại, văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người thêm trong sạch và phong phú hơn”

2 Sáng tác

- Tác phẩm chính: Gió đầu mùa, Nắng trong vườn, Sợi tóc, tiểu luận Theo dòng, tiểu thuyết Ngày mới, tùy bút Hà Nội băm sáu phố phường

- Đề tài: thường viết về cuộc sống cơ cực

- Phong cách:

 Lối viết tinh tế, nhẹ nhàng, truyền cảm, văn phong trong sáng, giản dị

 Truyện không có cốt truyện và đơn giản, ít xung đột, mâu thuẫn

 Chủ yếu khai thác nội tâm nhân vật với những cảm xúc mơ hồ, nhà văn kết hợp hài hòa giữa lãng mạn và hiện thực

3 Xuất xứ: được trích từ tập “Nắng trong vườn” (1938)

II Đọc – hiểu văn bản

1 Bức tranh phố huyện nghèo chuyển dần về đêm khuya

a) Thời gian

b) Không gians

* Âm thanh:

- Tiếng trống thu không báo hiệu ngày tàn

- Tiếng ếch nhái kêu râm ran ngoài đồng

- Tiếng muỗi vo ve trong các cửa hàng hơi tối

- Tiếng đàn bầu bất lên trong yên lặng

 Âm thanh gợi lên nỗi niềm xao xác trong lòng người

* Cảnh vật:

- “Phương Tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn”

- “Dãy tre làng trước mặt đen lại và cắt hình rõ rệt trên nền trời”

- “Trời đã bắt đầu đềm, một đêm mùa hạ êm như nhung và thoảng qua gió mát”

- “Đường phố và các ngõ con dần dần chứa đầy bóng tối”

- “Vòm trời hàng ngàn ngôi sao ganh nhau lấp lánh, lẫn với những vệt sáng của những con đom đóm bay là là”

 Những chi tiết miêu tả khung cảnh phố huyện đang lụi tàn, bóng tối và đêm đen đang dần dần ngự trị tất cả cảnh vật lẫn con người Cảnh vật đẹp và buồn, rất quen ở thuộc ở mỗi miền quê Việt Nam

Sự vận động thời gian

Chiều buông Đêm xuống Khuya về

Buồn thấm thía, khát khao, mơ tưởng

Buồn khắc khoải Buồn man mác

Sự vận động cảm xúc của Liên

- “Tối hết cả, con đường thăm thẳm ra sông, con đường qua chợ về nhà, các ngõ vào làng lại càng sẫm đen hơn nữa”

 Bóng tối đấy dần, đậm đặc, trở đi trở lại như một ám ảnh không dứt, gần như chiếm lĩnh cả không gian bao la, tĩnh mích nới phố huyện

* Ánh sáng:

- “Đèn Hoa Kì leo lét trong nhà ông Cửu, và đèn dây sáng xanh trong hiệu khách”

- “Cửa chỉ để hé ra một khe ánh sáng”

- “Một chấm lửa khác nhó và vàng lơ lửng đi trong đêm tối, mất đi, rồi lại hiện ra”

- “Cái bếp lửa của bác Siêu, chiếu sáng một vùng đất cát”

- “Thưa thớt từng hột sáng lọt qua phên nứa”

 Bóng tối át cả ánh sáng, một vài ánh sáng nhỏ nhoi khiến cho bóng tối càng thêm dày đặc

c) Con người

- “Chợ đã vãn từ lâu, mấy đứa trẻ con nhà nghèo còn nhặt nhạnh những thanh nứa thanh tre hay bất cứ thứ gì có thể dùng được của những người bán hàng để lại”

- “Mẹ con chị Tí với cuộc đời cơ cực mò cua bắt tép, tối đến bên gánh hàng nước nghèo nàn”

- Chị em Liên với cửa hàng tạp hóa nhỏ xíu

- Bác Siêu với gánh phở xa xỉ, ế ẩm

- Bác xẩm với manh chiêu rách tả tơi cùng với chiếc thau trắng bên chiếc đàn bầu bật lên trong yên lặng

- Bà cụ Thi hơi điên đơn chiếc với tiếng cười chìm trong đêm tối

 Những kiếp sống vất vưởng lầm than cùng với sự buồn chán, mòn mỏi, quẩn quanh, tù túng Cuộc sống của họ là một cuộc mưu sinh chật vật Sự sống chỉ như một đóm lửa hắt ra yếu ớt, dù thế họ vẫn sống, vẫn chụm lại với nhau chia sẻ những nỗi niềm để níu giữ lấy cuộc sống khắc nghiệt Nhà văn không chỉ chia sẻ với nỗi khổ của những kiếp người cơ cực quẩn quanh mà còn đồng tình với họ, hi vọng, chời đợi một ngày mai tươi sáng Đó là giá trị nhân văn cao cả, buồn thương nhưng không bế tắc

2 Hình ảnh chị em Liên

a) Hoàn cảnh:

- Cha mất việc, mẹ làm hàng xáo, kinh tế gia đình khó khăn

- Chuyển từ Hà Nội về phố huyện nghèo sinh sống

- Chị em Liên được giao trông coi cửa hàng tạp hóa nhỏ xíu

b) Tâm trạng của Liên

- Liên cảm thương cho những người nghèo mà đêm nào chị cũng nhìn thấy: chị Tí, cụ xẩm, cụ Thi, những đứa trẻ nhà nghèo

- Liên cảm nhận được cái tối tăm mà mình và những người xung quanh đang sống, nhiều lúc cũng muốn quên đi thực tại xót xa

- “An và Liên lặng ngưới mắt lên nhìn các vì sao để tìm sông Ngân Hà và các con vịt theo sau ông Thần Nông”

- “Phở của bác Siêu là một thứ quà xa xỉ, nhiều tiền mà hai chị em không bao giờ mua được”

- “Liên nhớ lại khi ở Hà Nội chỉ được thưởng thức quà ngon, lạ - bấy giờ mẹ Liên nhiều tiền – được đi chơi bờ Hồ uống những cốc nước lạnh xanh đỏ”

c) Cảnh đợi tàu

- Đêm nào cũng vậy, chị em Liên An và những người dân phố huyện cũng cố thức đợi chuyến tàu đi qua

- Đối với chị em Liên, chuyến tàu đêm còn gợi nhớ những kỉ niệm của ngày xưa sung sướng, của Hà Nội xa xăm, của Hà Nội rực rỡ huyên náo

- Đoàn tàu từ Hà Nội: “các toa đèn sáng trưng”, “những toa hạng trên sang trọng, lố nhố những người, đồng và kền lấp lánh, và các cửa kính sáng”

 Đối lập với cuộc sống nghèo nàn, tối tăm, quẩn quanh của những người dân phố huyện

* Ý nghĩa: chờ tàu là chờ một niềm hi vọng, một thế giới đáng sống, hạnh phúc, quên đi thực tại tăm tối, ê chề, khao khát đổi đời, … Hình ảnh đoàn tàu đã trở thành tia hi vọng thổi bùng lên trên bóng tối mênh mang, lóe sáng những cuộc đời nhỏ bé Sau khi đoàn tàu đi qua, phố huyện lại chìm trong yên tĩnh và tĩnh mịch để lại những dư âm, dư vị buồn cho phố huyện Đây là hiện thực cảnh đời buồn tẻ của một phố huyện nhỏ và cũng là xã hội Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám

3 Nghệ thuật

- Truyện không có cốt truyện

- Giọng văn nhẹ nhàng, trong sáng

- Nghệ thuật tinh tế, điêu luyện

CHỮ NGƯỜI TỬ TÙ

I Tìm hiểu chung

1 Tác giả

- Sinh năm 1910, mất năm 1987

- Quê ở làng Mạc, Thanh Xuân, Hà Nội

- Sinh ra trong gia đình nhà Nho, khi Hán học đã tàn

- Ông là một nhà văn lớn, một định nghĩa về một người nghệ sĩ một cách trọn vẹn

- Ông là một nhà văn duy mĩ bở ông quan niệm cuộc đời là một cuộc hành trình đi tìm cái đẹp và khẳng định cái đẹp

- Ông là người thúc đẩy thể tùy bút và đưa thể loại này lên đến trình độ nghệ thuật cao

2 Tác phẩm

- Xuất xứ: lúc đầu có tên là “Dòng chữ cuối cùng” đăng trên tạp chí “Tao Đàn” Sau đó đổi tên thành “Chữ người tử tù” in trong “Vang bóng một thời”

- Chủ đề: truyện miêu tả tài năng, dũng khí, thiên lương cao cả kết thành vẻ đẹp của Huấn Cao, đồng thời làm rõ cái đẹp và cái thiện đã cảm hóa được cái xấu, cái ác và khẳng định cái tài, cái tâm, cái đẹp và cái thiện không thể tách rời

II Tìm hiểu văn bản

1 Tình huống truyện

- Ở nhân vật Huấn Cao và quản ngục, xét về bình diện xã hội thì họ hoàn toàn đối lập với nhau nhưng trên bình diện nghệ thuật thì họ là những người có tâm hồn nghệ sĩ, là tri âm tri kỉ với nhau

 Tình huống truyện độc đáo này làm nổi bật lên vẻ đẹp của hình tượng Huấn Cao, đồng thời làm sáng lên tấm lòng “biệt nhỡn liên tài” của viên quản ngục

2 Hình tượng nhân vật Huấn Cao

a) Hoàn cảnh: là một người anh hùng thất thế, vốn là thũ lĩnh của những người đứng lên chống lại triều đình, nay bị kết án tử và chờ ngày ra pháp trường xử lí

b) Vẻ đẹp:

* Vẻ đẹp tài hoa nghệ sĩ:

- “Cái tài viết chữ rất nhanh và rất đẹp”

- “Chữ ông Huấn Cao vuông lắm, đẹp lắm”

- “Văn võ đều có tài cả”

- “Có được chữ ông Huấn Cao mà treo là có một báu vật trên đời”

- “Lại có tài bẻ khóa và vượt ngục”

 Là một người nhất mực tài hoa

* Khí phách hiên ngang

- Đứng đầu khởi nghĩa chống lại triều đình phong kiến thối nát

- Hành động “dỗ gông” trước lời đe dọa và giễu cợt của tên lính: “Huấn Cao, lạnh lùng, chúc mũi gông nặng, khom mình thúc mạnh đầu thang gông xuống nền đá tảng đánh huỳnh một cái”

- Là tử tù nhưng rất ung dung, bình thản: “thản nhiên nhận rượu thịt, coi như đó là một việc vẫn làm trong cái hứng sinh bình lúc chưa bị giam cầm”

- Trả lời rất cao ngạo: “Ngươi hỏi ta muốn gì? Ta chỉ muốn có một điều, là nhà ngươi đừng đặt chân vào đây”

- “Đến cái cảnh chết chém, ông còn chẳng sợ nữa là những trò tiểu nhân thị oai này”

- “Ta nhất sinh không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết câu đối bao giờ Đời ta cũng mới viết có hai bộ tứ bình và một bức trung đường cho ba người bạn thân của ta thôi”

 Là một trang anh hùng dũng liệt

* Thiên lương trong sáng, nhân cách cao cả

- Trước khi nhận ra tấm lòng của viên quản ngục thì ông Huấn coi như là kẻ tiểu nhân, cặn bã nên đối xử rất là cao ngạo

- Nhưng khi nhận rõ tấm lòng “biệt nhỡn liên tài” của một con người có sở thích cao quý, Huấn Cao đã quyết định cho chữ, đồng thời có chút ân hận vì “thiếu chút nữa, ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ”

- Không chỉ giữ gìn, quý trọng thiên lương của mình, Huấn Cao còn chân thành hướng thiện, khuyến thiện cho con người, cho viên quản ngục những lời khuyên chân thành, ý nghĩa: “Thầy Quản nên tìm về nhà quê mà ở, thầy hãy thoát khỏi cái nghề này đi đã, rồi hãy nghĩ đến chuyện chơi chữ Ở đây, khó giữ thiên lương cho lành vững và rồi cũng đến nhem nhuốc mất cái đời lương thiện đi”

3 Hình tượng viên quản ngục

a) Hoàn cảnh: đảm nhận chức quan quản ngục, sống giữa gông xiềng và tội ác, hoàn cảnh ấy

dễ đẩy con người vào bùn nhơ, dễ làm chết vẻ đẹp của con người

b) Vẻ đẹp

* Say mê cái đẹp, quý trọng cái tài hoa

- Mơ ước một ngày được treo chữ ông Huấn Cao trong nhà: “Biết đọc vở nghĩa sách thánh hiền,

từ những ngày nào, cái sở nguyện của viên quan coi ngục này là có một ngày kia được treo ở nhà riêng mình một đôi câu đới do tay ông Huấn Cao viết” và “Quản ngục mong mỏi một ngày gần đây ông Huấn sẽ dịu bớt tính nết, thì y sẽ nhờ ông viết, ông viết cho… cho mấy chữ trên chục vuông lụa trắng đã mua sẵn và can lại kia Thế là y mãn nguyện”

* Là một người biết kính trọng tài đức

- Trước khi nhận được chữ, viên quản ngục có ý muốn biệt đãi người tử tù: “Ta muốn biệt đãi ông Huấn Cao, ta muốn cho ông ta đỡ cực trong những ngày cuối cùng còn lại”

- Khi tiếp nhận tử tù, vẻ mạt ông hiền lành khác ngày thường và không dùng bất cứ hình phạt nào để trấn áp tử tội: “Trái với phong tục nhận tù mọi ngày, hôm nay viên quan coi ngục nhìn sáu tên tù mới vào với cặp mắt hiền lành Lòng kiêng nể, tuy cố giữ kín đáo mà cũng đã rõ quá rồi”

- Trong quá trình coi ngục, ông tỏ rõ thái độ biệt đãi Huấn Cao, mặc dù bị Huấn Cao tiếp đón với thái độ khinh bỉ nhưng ông vẫn hết sức cung kính: “Nghe xong câu trả lời, y chỉ lễ phép lui

ra với một câu “Xin lĩnh ý”” Đồng thời lại còn đối xử tốt hơn

* Là người có bản chất lương thiện

- Luôn day dứt khi chọn nhầm nghề, ông tự nhủ với mình: “Có lẽ lão bát này, cũng là một người khá đây Có lẽ hắn cũng như mình, chọn nhầm nghề mất rồi”

- Hoàn toàn có thể dùng uy quyền và vũ lực để ép Huấn Cao cho chữ nhưng ông đã không làm vậy

- Rất xúc động trước lời khuyên của Huấn Cao: “Ngục quan cảm động, vái người tù một vái, chắp tay nói một câu mà nước mắt rỉ vào kẽ miệng làm cho nghẹn ngào: “Kẻ mê muội này xin bái lĩnh””

 Tuy sống bằng nghề độc ác, tàn bạo nhưng viên quản ngục là một người biết quý trọng kẻ có tài, biết yêu cái đẹp, trân trọng cái đẹp, biết nghe theo lời khuyên bảo của Huấn Cao để trở về với cái thiện và giữ lấy cái đẹp Điều đó đã khiến Huấn Cao cảm kích và coi đó là “một âm thanh trong trẻo chen vào một bản nhạc đàn mà nhạc luật đều hỗn loạn xô bồ”

4 Cảnh cho chữ

- Việc cho chữ vốn là một việc thanh cao, một hoạt động sáng tạo nghệ thuật lại diễn ra

“trong một buồng tối chật hẹp ẩm ướt, tường đầy mạng nhện, đất bừa bãi phân chuột, phân gián”

 Thiên lương cao cả lại tỏa sáng ở nơi bóng tối và cái ác đang ngự trị

- Người nghệ sĩ đang say mê từng nét chữ không phải là người tự do mà là một người tử tù đang trong cảnh “cổ đeo gông, chân vướng xiềng và chỉ sớm tinh mơ ngày mai đã bị giải vào kinh để chịu án tử hình” Trong cảnh này, người tù nổi bật lên uy nghi lộng lẫy, còn quản ngục, thơ lại thì khúm núm, run run

- Trật tự, kỉ cương trong nhà tù hoàn toàn bị đảo ngược: tù nhân trở thành nguoiwf ban phát cái đẹp, răn dạy ngục quan, còn ngục quan thì khúm núm vái lạy tù nhân

 Trong chốn ngục tù tăm tối đó, không phải cái xấu cái ác đang làm chủ mà chính là cái đẹp, cái thiện, cái cao cả đã chiến thắng và tỏa sáng (đó là sự chiến thắng của ánh sáng đối với bóng tối)

5 Đặc sắc nghệ thuật

- Tình huống truyện độc đáo

- Thủ pháp đối lập và ngôn ngữ giàu tính tạo hình

- Nghệ thuật dựng cảnh, khắc họa tính cách nhân vật, tạo không khí cổ kính, trang nghiêm

HẠNH PHÚC CỦA MỘT TANG GIA

Vũ Trọng Phụng

-I Tìm hiểu chung

1 Tác giả

- Sinh năm 1912, mất năm 1939

- Quê ở làng Hảo, Hưng Yên

- Xuất thân từ một gia đình nghèo

- Cuộc đời: có cuộc sống chật vật, bấp bênh Cuộc đời ngắn ngủi, nghèo túng, bệnh tật Sự nghiệp sáng tác đồ sộ, được mệnh danh là “Ông vua phóng sự đất Bắc” Các tác phẩm toát lên niềm căm phẫn mãnh liệt xã hội đen tối, thối nát đương thời bằng phong cách nghệ thuật độc đáo

 Ông là một trong những nhà văn hiện thực lớn, có đóng góp đảng kể vào sự phát triển của văn xuôi Việt Nam hiện đại

2 Tác phẩm “Số đỏ”

- Xuất xứ: được đăng từ số 40 trên Hà Nội báo

- Vị trí: chương 15, có nhan đề đầy đủ là “Hạnh phúc của một tang gia – Văn minh nữa cũng nói vào – Một đám ma gương mẫu”

II Đọc – hiểu văn bản

1 Ý nghĩa nhan đề

- Nhan đề rất lạ, rất giật gân, khiến cho người đọc chú ý: tang gia mà lại hạnh phúc, nhà có người chết mà lại vui vẻ, sung sướng, đây là hạnh phúc của một gia đình vô phúc, niềm vui của một lũ con cháu đại bất hiếu – Đây là tình huống trào phúng chính yếu của toàn bộ câu chuyện

2 Niềm vui của các thành viên trong gia đình khi cụ cố Tổ qua đời

* Niềm vui khác nhau của các thành viên trong gia đình

- Cụ cố Hồng sung sướng vì lần đầu được diễn trò già yếu trước đám đông: “Cụ nhắm nghiền mắt lại để mơ màng đến cái lúc cụ mặc đồ xô gai, lụ khụ chống gậy, vừa ho khạc vừa khóc mếu,

để cho thiên hạ phải chỉ trỏ: “Úi kìa, con giai nhớn đã già thế kia kìa!”

- Văn Minh thích thú vì cái “chúc thư kia đã vào thời kì thực hành chứ không còn là lý thuyết viển vông nữa”

- Vợ Văn Minh mừng rỡ vì được dịp lăng xê nhứng mốt y phục táo bạo nhất, đây là cơ hội quảng cáo hàng để kiếm tiền

- Cậu tú Tân sướng điên người vì được dùng đến cái máy ảnh mới mua, đây là cơ hội hiếm có để cậu giải trí, chứng tỏ cái tài nghệ thuật chụp ảnh của mình

- Ông Phán mọc sừng thì sung sướng vì “giá trị của đôi sừng hươu vô hình trên đầu mình”, nhờ

nó ông được trả công xứng đáng

- Cô Tuyết, đây là dịp được mặc bộ y phục ngây thơ

- Xuân Tóc đỏ danh giá và uy tín càng cao thêm vì nhờ có hắn, cụ cố Hồng mới chết

* Ngoài gia đình:

- Hai vị cảnh sát Min Đơ, Min Toa thì sung sướng cực điểm vì đang thất nghiệp thì được thuê giữ gìn trật tự cho đám đông

- Những người bạn của cụ cố Hồng rất sung sướng vì đây là dịp để hộ khoa râu khoa ria, khoe huân huy chương: “Ngực đầy những huy chương như: Bắc Đẩu bội tinh, Long bội tinh, CaoMên bội tinh, Vạn tượng bội tinh, vân vân … trên mép và cằm đều đủ râu ria, vừa dài vừa ngắn, vừa đen vừa hung hung, vừa lún phún hay rầm rậm, loăn quăn”

- Đám trai thanh gái lịch

 Tóm lại, qua các chân dung biếm họa xuất sắc, tác giả đã lật tẩy bộ mặt giả dối, bịp bợm của những kẻ bất tài trong xã hội nhố nhăng đương thời Thái độ và hành động của họ tuy khác nhau nhưng đều giống nhau ở sự bất hiếu, vô đạo đức, mất hết nhân tâm

3 Đám ma “gương mẫu”

a) Cảnh đám ma như đám rước

- Đám ma to chưa từng thấy: “theo cả lối Ta, Tàu, Tây, có kiệu bát cống, lợn quay đi lọng, cho đến lốc bốc xoảng và bú-dích , và vòng hoa, có đến ba trăm câu đối, vài trăm người đi đưa”

- Người đi đưa đám giả dối, lố bịch, dân phố hai bên đường đổ xô ra xem như một sự lạ

b) Cảnh hạ huyệt

- Cảnh cậu tú Tân chụp ảnh kỉ niệm lúc hạ huyệt

- Xuân Tóc Đỏ cầm mũ nghiêm trang giả vờ

- Cụ cố Hồng ho khạc, mếu máo, ngất đi

- Ông Phán oặt người đi, khóc to bằng thứ âm thanh kì lạ