Cơ sở văn hóa Việt Nam_ Cây sáo trúc

Trong cuộc sống hiện đại ngày nay , những bản nhạc dân tộc đặc sắc, những khúc dân ca ngọt ngào của các vùng miền có lẽ đã dần được thay thế bởi các bản nhạc trẻ, các bản nhạc sôi động từ nền văn hóa các nước trên thế giới. Bên cạnh sự phát triển âm nhạc mạnh mẽ đó, với công nghệ hiện đại người ta đã tạo ra rất nhiều các loại nhạc cụ với tính năng đa dạng, phát ra nhiều âm thanh số khác nhau để bản nhạc trở nên hay hơn. Một phần không thể thiếu trong âm nhạc, nhạc cụ không những thể hiện đời sống tinh thần phong phú và đa dạng của các dân tộc mà qua đó còn thấy được những nét văn hóa riêng, những quan niệm và cách nghĩ, phong tục và tập quán riêng của họ. Đặc biệt, mỗi nhạc cụ đều có những âm thanh thú vị, độc đáo, thể hiện những sắc thái riêng ẩn chứa trong đó là một nền văn hóa đa dạng đã được hình thành trong suốt một chặng đường dài của lịch sử. Vì vậy, các nhạc cụ dân tộc nước ta cũng rất cần được bảo tồn, phát huy để duy trì và làm đậm đà thêm bản sắc dân tộc của nước ta.Đó là lý do nhóm em quyết định chọn đề tài : “ Cây sáo trúc Việt Nam” nhằm giới thiệu đến các bạn một nhạc cụ mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc cũng như góp phần gìn giữ vẻ đẹp, và tôn vinh văn hóa nước nhà

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1. Lý do chọn đề tài 1

2. Mục đích nghiên cứu 1

3. Phương pháp nghiên cứu 1

Chương 1 NGUỒN GỐC VÀ LỊCH SỰ PHÁT TRIỂN 2

1.1. Nguồn gốc 2

1.1.1 Khái niệm về sáo 2

1.1.2 Cây sáo ra đời như thế nào 2

1.1.3 Sự lâu đời và đa dạng của sáo 2

1.1.4 Tại sao cây sáo lại có thể phát ra âm thanh 3

1.2. Lịch sử phát triển 4

1.2.1 Quá trình du nhập vào Việt Nam 4

1.2.2 Cải tiến cây sáo trúc 4

1.3 Sơ kết 4

CHƯƠNG 2 CẤU TẠO, ĐẶC ĐIỂM VÀ PHÂN LOẠI, PHƯƠNG THỨC SẢN XUẤT SÁO TRÚC 5

2.1 Cấu tạo,đặc điểm của sáo 5

2.1.1 Cấu tạo……….5

2.1.2 Cách sử dụng và đặc điểm âm thanh của sáo trúc……… 5

2.2 Phân loại và phương thức sản xuất cây sáo trúc 9

2.2.1 Phân loại 9

2.2.2 Phương thức sản xuất 12

2.3 Sơ kết ………

…13 CHƯƠNG 3 SÁO VÀ ỨNG DỤNG TRONG ĐỜI SỐNG TINH THẦN CỦA CON NGƯỜI VIỆT NAM 15

3.1Trong hội họa 15

3.2 Tiếng sáo gắn liền với tuổi thơ 16

3.3 Trong các điệu chèo 18

3.4 Nghệ thuật Chầu Văn 19

3.5 Độc tấu sáo trúc 20

KẾT LUẬN 22

PHẦN MỞ ĐẦU1.Lý do chọn đề tài:

Trong cuộc sống hiện đại ngày nay , những bản nhạc dân tộc đặc sắc, những khúc dân ca ngọt ngào của các vùng miền có lẽ đã dần được thay thế bởi các bản nhạc trẻ, cácbản nhạc sôi động từ nền văn hóa các nước trên thế giới Bên cạnh sự phát triển âm nhạc mạnh mẽ đó, với công nghệ hiện đại người ta đã tạo ra rất nhiều các loại nhạc cụ với tính năng đa dạng, phát ra nhiều âm thanh số khác nhau để bản nhạc trở nên hay hơn Một phần không thể thiếu trong âm nhạc, nhạc cụ không những thể hiện đời sống tinh thần phong phú và đa dạng của các dân tộc mà qua đó còn thấy được những nét vănhóa riêng, những quan niệm và cách nghĩ, phong tục và tập quán riêng của họ Đặc biệt, mỗi nhạc cụ đều có những âm thanh thú vị, độc đáo, thể hiện những sắc thái riêng ẩn chứa trong đó là một nền văn hóa đa dạng đã được hình thành trong suốt một chặng đường dài của lịch sử Vì vậy, các nhạc cụ dân tộc nước ta cũng rất cần được bảo tồn, phát huy để duy trì và làm đậm đà thêm bản sắc dân tộc của nước ta

Đó là lý do nhóm em quyết định chọn đề tài : “ Cây sáo trúc Việt Nam” nhằm giớithiệu đến các bạn một nhạc cụ mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc cũng như góp phầngìn giữ vẻ đẹp, và tôn vinh văn hóa nước nhà

2.Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu làm rõ thực trạng bảo quản và phát huy giá trị các loại nhạc cụ truyềnthống của các dân tộc Việt Nam nhằm củng cố kiến thức về nhạc cụ “sáo trúc” mangbản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam Đặc biệt, trước sự du nhập của nhiều loại nhạc nướcngoài, thì yêu cầu bảo vệ và phát huy giá trị của nhạc cụ dân tộc truyền thống, là mộtviệc làm hết sức cấp thiết và cần được quan tâm

3 Phương pháp nghiên cứu

Tra cứu tài liệu, tổng hợp và phân tích thông tin, nghiên cứu và đưa ra những nhậnxét, đánh giá

Liên hệ thực tiễn dựa trên những kiến thức nền tảng, đi sâu vào phân tích vai tròcủa sáo trúc đối với nền văn hóa của Việt Nam

CHƯƠNG 1 : NGUỒN GỐC VÀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN1.1 Nguồn Gốc

1.1.1 Khái niệm về sáo

Sáo là nhạc cụ thổi hơi có từ thời kỳ cổ đại, rất nhiều nước trên thế giới sử dụngsáo với nhiều hình dáng và cấu tạo có thể khác nhau Ở Việt Nam sáo ngang rất thôngdụng và có nhiều loại Sáo ngang lúc đầu có 6 lỗ bấm cách đều nhau nhưng về saukhông còn được sử dụng Loại sáo ngang ngày nay có các lỗ bấm theo hệ thống thấtcung (Do Re Mi Fa Sol La Si) với tên gọi khác nhau căn cứ vào âm trầm nhất mà sáo cóthể phát ra

1.1.2 Cây sáo được ra đời như thế nào

Bắt nguồn từ tiếng kêu của cây lau sậy khi có gió thổi qua, từ đó qua nhiều cảmhứng sáng tạo của các “nghệ sỹ xưa” mà cây lau sậy tầm thường đã trở thành một nhạc

cụ âm nhạc có thể dùng để diễn tấu Và qua thời gian, những nhạc cụ như vậy được làmvới nhiều nguyên liệu khác nữa như xương động vật, tre, trúc và được gọi là sáo

1.1.3 Sự lâu đời và đa dạng của sáo

Trong những dấu tích cổ xưa, cây sáo được ghi nhận từ rất sớm Kinh Thánh cótrích dẫn người Jubal là cha đẻ của cây sáo đầu tiên Tuy nhiên, điều này vẫn chưa thểxác thực.

Cây sáo có lịch sử lâu dài khoảng 7000 năm, các sách cũ thường ghi rằng sáo cónguồn gốc từ Nam Mỹ, còn trong sách “Khảo cứu nhạc cụ Đông Á” của Nhật cho rằng:sáo có nguồn gốc từ Ấn Độ Còn trong các tài liệu cổ của TQ chép rằng : bắt nguồn từTrương Khiên đời Tây Hán đi sứ núi Tây Vực truyền vào Trung nguyên Vậy rốt cuộccây sáo trúc có nguồn gốc bản địa hay ngoại lai

Ở Ấn Độ, 1500 năm trước công nguyên đã có những tài liệu nói về sáo Bộ mônsáo cũng là một phần thiết yếu trong văn hóa và tôn giáo Ấn Độ Tiếng sáo là giao kếtcủa nhiều thế giới với nhau Người ta tin rằng tiếng sáo có khả năng dẫn dắt linh hồncon người về nơi cực lạc vĩnh hằng Tiếng sáo réo rắt đã làm nên một nét độc đáo củanền văn hóa vĩ đại

Ở vùng Địa Trung Hải, người ta cũng tìm thấy dấu hiệu của cây sáo Nhưng những

dữ kiện này chỉ là các hình ảnh trên đền thờ

Những bức tranh thời kỳ La Mã, ngay từ những năm đầu thế kỷ thứ 10, đã pháchọa những cây sáo thường được chơi về phía bên tay trái thay vì chơi bên phải như ngàynay Những bức tượng đồng và những bức tranh tường ở thời kỳ này cũng cho thấy dấuvết, bằng chứng tồn tại của cây sáo ngang

 Như vậy, sáo là nhạc cụ đã có từ thời cổ đại Rất nhiều nước trên thế giới sử dụng sáovới những hình thức khác nhau để tạo ra những âm thanh đặc trưng phù hợp với cuộcsống Tiếng sáo đi vào đời sống văn hóa, tâm linh, nghệ thuật tạo nên những bản sắcriêng biệt không thể hòa lẫn ở mỗi quốc gia

1.1.4 Tại Sao Cây Sáo lại có thể phát ra âm thanh

Bên trong cây sáo tuy chỉ là không khí, nhưng lại là một cột không khí không nhìnthấy được Khi nó bị ngoại lực kích động, sẽ phát ra âm thanh theo một tần số nhất định.Cột không khí càng dài, tần số càng thấp, âm điệu của âm thanh phát ra thấp; cột khôngkhí càng ngắn, tần số càng cao, âm điệu của âm thanh phát ra cũng càng cao Khi bạnđặt môi lên lỗ thổi, thổi ra một luồng hơi vừa dẹt vừa hẹp để kích động cột không khítrong cây sáo, nó liền phát ra âm thanh Nếu bịt hết tất cả sáu cái lỗ, bên trong cây sáo

liền hình thành một cột không khí dài nhất, âm điệu của âm thanh phát ra thấp nhất; nếubạn lần lượt buông rời các lỗ cách lỗ thổi từ xa đến gần, cột không khí sẽ cái sau ngắnhơn cái trước và âm thanh phát ra cũng tiếng sau cao hơn tiếng trước Người thổi sáodựa vào kí hiệu của bản nhạc, buông ra hoặc bịt lại các lỗ khác nhau, làm cho cột khôngkhí chợt dài chợt ngắn, sẽ thổi ra bản nhạc êm tai.

1.2 Lịch Sử Phát Triển

1.2.1 Quá trình du nhập vào Việt Nam

Chưa có tài liệu nào ghi chính xác thời gian xuất hiện nhạc cụ sáo trúc ở ViệtNam, nhưng cây sáo là nhạc cụ thổi hơi có từ thời kì cổ đại, được nhiều nước sử dụngvới rất nhiều hình dạng, cấu tạo khác nhau Thêm vào đó, từ xưa Việt Nam ta có diệntích trồng tre nứa rất lớn vì thế mà ắt hẳn cây sáo được người Việt Nam sử dụng từ rấtlâu đời Hình chạm nổi trên phiến đá chân cột chùa Phật Tích (Hà Bắc) xây dựng vàothời Lý (khoảng thế kỉ thứ XI) đã miêu tả một dàn bát âm cổ, trong đó có người đangbiểu diễn thổi sáo trúc Từ bao đời nay, sáo trúc đã gắn với đời sống văn hóa tinh thầncủa người Việt Nam từ Bắc vào Nam, từ đồng bằng đến trung du Có thể nói rằng sáotrúc là hình ảnh tượng trưng cho đồng quê Việt Nam bốn mùa yên ả Nhắc tới sáo trúcViệt Nam người ta liên tưởng ngay đến hình ảnh những cậu bé mục đồng ngồi trên lưngtrâu, thổi khúc nhạc đồng quê ngọt ngào, hình ảnh này ta thấy nhiều trong các tác phẩmnghệ thuật như tranh dân gian Đông Hồ, đĩa sứ Bát Tràng

1.2.2 Cải tiến sáo trúc việt nam

Khoảng cuối thập kỷ 70 thế kỷ XX, các nghệ sĩ – nghệ nhân sáo trúc tiêu biểu nhưNgô Nam và Đinh Thìn đã cải tiến cây sáo trúc 6 lỗ thành sáo có 10 lỗ để mở rộng âmvực Bản chất của cây sáo 10 lỗ không khác sáo 6 lỗ là mấy, điều đặc biệt ở đây đó là nóđược cải tiến thêm 4 lỗ phụ được bấm bằng 2 ngón út và 2 ngón cái Ưu điểm của câysáo cải tiến này chính là sự chính xác và dễ dàng khi mở thăng giáng ở các bản nhạcphức tạp như “Tiếng sáo bản Mèo” của Ngọc Phan, “Tiếng gọi mùa xuân” của ĐinhThìn, “Tình quê” của Hoàng Đạm,… Bên cạnh đó, cây sáo này cũng có một nhượcđiểm nằm ở cách cầm sáo không được tùy tiện mà phải luôn giữ đúng tư thế kèm theoviệc đặt ngón sao cho thật chuẩn

1.3 Sơ Kết

 Từ khi xuất hiện đến nay, sáo trúc Việt Nam luôn là một nhạc cụ gần gũi với cuộc sốngcon người Cây sáo trúc như một loại nhạc cụ đơn giản nhưng mang công dụng vô cùnglớn và được ví như “ quốc hồn của âm nhạc dân tộc Việt Nam”

CHƯƠNG 2 : CẤU TẠO, ĐẶC ĐIỂM VÀ PHÂN LOẠI

2.1 Cấu tạo, đặc điểm của sáo

2.1.1 Cấu tạo

Sáo được làm bằng một đoạn ống nứa có chiều dài 40 – 55cm, đường kính 1,5 –2cm Ở phía đầu ống có một lỗ hình bầu dục đó là lỗ thổi Trong lòng ngay gần phíatrên lỗ thổi được chặn bằng một mẩu xốp hoặc gỗ mềm để điều chỉnh độ cao thấp khicần thiết Lỗ thổi thẳng hàng với 6 lỗ bấm Mở dần các ngón ở 6 lỗ bấm ta sẽ có các âm

(Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si) Phía sau cuối ống sáo có một lỗ không bấm gọi là lỗ định

âm dùng để định âm cho cây sáo

2.1.2 Cách sử dụng và đặc điểm âm thanh của sáo trúc

Cách bấm những nốt nhạc quãng 1 trên sáo trúc 6 lỗ:

Là bài tập cơ bản nhất mà bất cứ ai muốn thổi thành thạo sáo trúc dọc 6 lỗ đềuphải làm được, thổi từ nốt Đô (C) – Rê (D) – Mi (E) – Fa (F) – Sol (G) – La (A) – Si(B) rồi ngược lại nhiều lần để cảm nhận được các âm của nốt nhạc và ghi nhớ các vị tríbấm trên ngón tay

 Cách bấm những nốt nhạc quãng 2 trên sáo trúc 6 lỗ:

Tương tự như với quãng 1 nhưng điều chỉnh hơi thổi mạnh hơn Xem hình mô tả ởdưới để rõ hơn

 Cách bấm những nốt nhạc quãng 3 trên sáo trúc 6 lỗ :

Khi đã thông thạo cách thổi quãng 1 và quãng 2 thì việc bấm và thổi các nốt nhạcquãng 3 của sáo trúc trở nên đơn giản hơn rất nhiều

2.1.2.2 Đặc điểm âm thanh

 Sáo ngang

Thông thường sáo ngang có âm vực rộng 2 quãng tám Dù sáo âm thấp hay caođều có âm sắc trong sáng, tươi tắn, gợi nhớ khung cảnh đồng quê Tuy nhiên người ta cóthể sử dụng chúng để diễn tả những giai điệu buồn man mác

Sáo ngang dùng trong dàn nhạc hiện nay có 3 loại: sáo ngang tông Đô (loại tiêuchuẩn), sáo ngang tông Rê giáng (âm thanh cao hơn nốt viết ½ cung) và sáo ngang tông

Mi giáng (âm thanh cao hơn nốt viết 1 cung ½) Sáo ngang tông Đô được dùng trongdàn nhạc giao hưởng, hai loại sau thường dùng trong dàn kèn quân nhạc

 Sáo mèo

Sáo mèo kép gồm một cây sáo mèo nam và một cây sáo mèo nữ, dùng để song tấucùng một bài hát giống như người nam và người nữ hát song ca rất hay và hòa quyện.Chất âm sáo mèo nữ trong, vang vọng Sáo mèo nam trầm ấm, du dương

2.2 Phân loại và phương thức sản xuất cây sáo trúc:

2.2.1 Phân loại

 Sáo Mèo ( sáo H’mông):

Nhạc cụ của người H’mông ở miền Bắc Việt Nam, làm từ ống tre nứa có lam làmbằng đồng, bên dưới gần lỗ thổi có thêm một lỗ bấm Cách thổi khác so với sáo thôngthường và phân biệt rõ sáo Mèo nam và sáo Mèo nữ (sáo nam có đường kính ống sáolớn hơn hẳn) Đây còn là phương tiện giao duyên hữu hiệu của các chàng trai dành chocác cô gái trong bản làng

 2.1.2 Sáo Flute :

Sáo Flute là một loại nhạc cụ có từ cổ xưa, nó được chơi trong suốt đế chế La Mã.Ống sáo Flute thường có độ dài chỉ 2 feet, cây sáo thường được làm bằng kim loại Với

âm thanh sáng và trong của cây sáo thường dễ nghe khi nó được chơi cùng nốt với câyđàn violin thứ nhất Sáo có thể tháo ra làm 3 mảnh để có thể dễ dàng vận chuyển và cấtgiữ Sáo Flute được thiết kế gồm 3 phần chính đó là : Phần đầu, thân và chân.Trên phầnđầu của sáo có thể tìm thấy môi bạc, bộ phận này để đặt môi dưới trên ống thổi Phầnđầu sáo người chơi có thể sử dụng để chỉnh tông qua về độ cao thấp (lấy chuẩn) của câysáo Phần thân là phần giữa của cây sáo, hầu hết các cây sáo Flute đều có 13 phím Mỗiphím bịt lên một lỗ và người thổi sáo sẽ đóng mở phím trên các lỗ để tạo nên các nốtnhạc khác nhau Và cuối cùng là phần chân cây sáo, chúng ta thường gọi phần này làphần đối ngược của phần đầu cây sáo

 Sáo bầu:

Hình bên ngoài và kết cấu của Sáo Bầu rất đặc biệt, nó hoàn toàn là một quả bầunguyên vẹn, cắm ba ống sáo và ba lưỡi gà kim loại lên quả bầu là thành Sáo Bầu Đoạncán quả bầu cắm ống sáo để thổi, thân bầu trở thành hộp âm của sáo, phần đáy quả bầuđược cắm ba ống sáo to nhỏ khác nhau, 3 ống sáo này được gắn lưỡi gà bằng bạc hoặcbằng đồng.Ống sáo ở giữa là to hơn cả, trên ống sáo này khoét 7 lỗ nhỏ, có thể thổi cácgiai điệu khác nhau, hai ống sáo phụ 2 bên chỉ có thể thổi hòa âm với cây sáo chính ởgiữa.Cũng như các loại nhạc cụ sáo, âm lượng của sáo bầu tương đối nhỏ, song âmthanh của cây sáo chính lại rất êm dịu, dưới âm nền của hai cây sáo phụ, giúp ngườinghe có một cảm giác mang vẻ đẹp kín đáo, mông lung Bởi vì âm thanh láy nền của nómượt mà thướt tha như nghe tiếng tơ lụa bay theo chiều gió, vì thế người ta còn gọi SáoBầu là “Sáo Bầu tơ” Sáo Bầu thường dùng để thổi các bài sơn ca, đặc biệt là sành về

thổi những bản nhạc trôi chảy, có giai điệu thường ngân dài, hợp âm phong phú Với âmthanh du dương hài hòa nó có thể bày tỏ tư tưởng tình cảm của người thổi.

 2.1.4 Sáo dọc :

Sáo dọc hay còn gọi tiếng Đức là “Blockfloete” là loại sáo thuộc bộ nhạc cụ Gỗ.Loại sáo này được chơi rất thịnh hành ở Tây Âu từ thời xa xưa Đặc điểm của sáo này làkhá dễ thổi và không tốn quá nhiều hơi Sáo có 4 loại Sopranino ( nhỏ nhất, dài tầm30cm ), Soprano, Tenor và Bass Chúng đều gồm có 7 lỗ, trong đó có 1 lỗ cho ngón cáitay trái và hai lỗ kép dành cho ngón áp út và ngón út tay phải Tầm âm của sáo dọckhông nhiều, đối với sáo Sopranino thì được tối đa hơn 2 quãng 8

2.2.2 Phương thức sản xuất

 Nguyên liệu

Trúc và nứa là hai nguyên liệu phổ biến nhất để làm sáo và đều thuộc họ tre trúc.Đây là loại cây có nhiều đốt, ở chính giữa thân trống rỗng Thân tre trúc được cấu tạobởi các thớ dài, xuyên suốt

Đối với trúc thì có thớ nhỏ và mịn, có độ dẻo cao, nhiều nhựa, thường dày, có đốtngắn nên khi làm trúc phải thông lòng bỏ cái mắt trúc đi Ngược lại, nứa thì đốt dài hơntrúc Thông thường, ta chọn những cây nứa có đốt đủ dài để không phải thông lòng Thớnứa to hơn, đàn hồi hơn, phản xạ âm tốt hơn, ít nhựa, và mỏng hơn.

Đối với trúc thì âm thường bí, nặng do dày và nhiều nhựa Do thông lòng khôngtối đa thường khó chuẩn âm Việc thông lòng trúc làm mất đi lớp màng trong lòng nócũng làm âm khác đi khá nhiều Âm trúc thường êm do thớ trúc bé, mịn (khi khoét đãnghe rất êm tay), trúc thường có âm ấm, sâu do dày

Nên chọn những ống trúc già và khô tối đa thì âm trong và đanh lắm, nó lại êmchứ không chói chang như nứa già Các loại trúc điển hình là: trúc Đà Lạt, trúc Củ Chi,trúc Gia Bình (chủ yếu là lấy từ Bắc Cạn), trúc tím và trúc Cao Bằng

 Nguyên lý thiết kế

Thân sáo ngang: Sáo ngang được cấu tạo từ một ống trụ rỗng với đường kínhthường trong khoảng 0,7 cm đến 1,8 cm và độ dày từ 1,5 mm đến 4 mm Thân sáothường được làm bằng trúc nứa Một số được làm bằng gỗ, nhựa hoặc kim loại

Lỗ thổi, các lỗ bấm và lỗ định âm: Trên thân sáo ngang được đục 1 lỗ thổi, các lỗbấm và hệ lỗ định âm

Các lỗ thường được đục hình tròn, elip hoặc bầu dục, mỗi kiểu lỗ sẽ cho 1 âm sắc

và hợp với 1 kiểu mím môi khác nhau

Nút chặn: nút chặn được đặt trong lòng ống sáo cách lỗ thổi 3-5mm về phía đầusáo (khác phía với các lỗ bấm) Nút chặn có tác dụng ngăn cản và phản xạ không khí vềmột phía (về phía các lỗ bấm) Nếu không có nút chặn khi ta thổi vào sáo, không khí sẽchia làm 2 hướng và phát ra 2 âm thanh với tần số khác nhau tùy theo sự thoát hơi củatừng hướng

2.3 Sơ Kết :

 Nhìn chung sáo ngang thường làm bằng ống trúc, ống nứa hoặc ống lồ ô, thỉnh thoảngngười ta tạo ra loại sáo bằng kim loại hoặc bằng gỗ đều sử dụng tốt Về cơ bản, sáongang có 1 lỗ thổi nằm cùng hàng với 6 lỗ bấm Ngoài ra còn 1 lỗ dán màng, lỗ âm cơbản và những lỗ để buộc dây treo hay tua trang trí