Hình tượng lửa trong văn học nghệ thuật

Lửa có vai trò rất quan trọng đối với vũ trụ nói chung và con người nói riêng. Theo nghĩa đen, lửa tồn tại dưới dạng vật chất. Tuy nhiên, lửa cũng được hiểu theo nghĩa bóng, chỉ các xung động, khí chất, năng lực tinh thần của con người.

Hình tượng L t ng n h ngh th t

Image of Flame in literature and art

TS Phạm Ngọc Hiền Trường Đại học Sài Gòn

Pham Ngoc Hien, Ph.D

Saigon University

Tóm tắt

Lửa có vai trò rất quan trọng đối với vũ trụ nói chung và con người nói riêng Theo nghĩa đen, lửa tồn tại dưới dạng vật chất Tuy nhiên, lửa cũng được hiểu theo nghĩa bóng, chỉ các xung động, khí chất, năng lực tinh thần của con người Ngọn lửa tinh thần này thăng hoa vào các lĩnh vực hoạt động của con người, trong đó có sáng tạo nghệ thuật Rất nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật cũng mang hình bóng và tính chất của lửa

Từ khóa: lửa, năng lượng, sáng tạo, thăng hoa, nghệ thuật

Abstract

The flame plays a very important role to the universe in general and the people in particular In the literal sense, the flame exists in material form However, flame is also perceived in the figurative sense

to indicate the impulse, the temperament and the capacity of the human spirit This spiritual flame penetrates in various fields of operations of human, including the art creativity Many literature works also contain the image and characteristic of the flame

Keywords: flame, energy, creativity, sublimation, art

T hàng vạn năm nay, con người

lu n băn khoăn tự h i vũ trụ được sinh

ra t đ u Người Trung uốc, chủ nh n

của thuy t m dư ng ngũ hành, cho r ng,

có năm chất ki n tạo vạn vật mộc, h a,

th , kim, thủy i sự vật được hình

thành t sự k t hợp hài hòa gi a tính chất

m nước và dư ng lửa Như vậy, tính

chất của lửa có m t trong tất c vạn vật

Người n Độ cũng cho r ng, thần lửa

nhi là đấng th m nhập kh p n i ,

hóa th n vào tất c các sự vật, kể c con

người h i chăng lửa là y u tố quan

trọng nhất trong các chất ki n tạo vũ trụ

và sự sống con người?

1 Lửa trong vũ trụ và con người

Theo các nhà h n t m học Lửa là

nh n tố đầu tiên của mọi hiện tượng G.Bachelard , Tất c các thiên thể đều được sáng tạo t c ng một thiên chất duy nhất của ngọn lửa tinh khi t (Joachim Poleman) [1, tr.191] y nhìn lên bầu trời ban đêm, hàng triệu ng i sao được tạo ra t lửa t trời là một qu cầu lửa kh ng lồ Nói cách khác, c vũ trụ này được tạo ra t lửa Trái đất ch ng ta cũng là một qu cầu lửa đ nguội T đống tro tàn hàng t năm của nó, nh ng sinh vật đầu tiên xuất hiện

Tr i qua hàng triệu năm ti n hóa, hình thành nên con người Rồi con người mới

x y dựng nên nền văn hóa mang tính chất

của lửa

Ta h y nói đ n sự tồn tại tiềm ẩn của

lửa trong con người dưới dạng vật chất

on người giống như một c máy chạy

b ng nhiệt Nguyên liệu th c ăn được đốt

cháy dạ dày và chuyển hóa thành năng

lượng theo dòng máu nóng đ rực đ n các

c quan để vận hành c thể ay nói cách

khác, lửa đ tạo ra động lực để th c đẩy

các hoạt động của con người N u lửa t t

thì c thể nguội lạnh, c máy người ng ng

hoạt động thể người ch a kho ng

nước dạng nóng ấm ua các thi t b

hiện đại, người ta thấy h i nóng t a ra

ng n ngụt quanh th n người ó thể nói,

con người là một khối lửa tiềm ẩn Ta đ

t ng nghe nói đ n hiện tượng người tự bốc

cháy ho c phát lửa làm cháy nhiều vật

xung quanh ũng có hiện tượng người tự

phát sáng, các v thánh thần được t là có

hào quang lấp lánh trên đầu ác v cao thủ

v l m ngày xưa có thể chư ng ho c

khạc ra lửa h ng ph i ng u nhiên mà

trong ng n ng người iệt có các t ng

trái tim lửa cháy, ánh m t đượm lửa yêu

đư ng, nụ h n nồng cháy, một c thể đ p

bốc lửa, đi tán gái b mất lửa, ngọn lửa dục

tình, t t lửa lòng o c người ta cũng nói

trái tim s i sục căm th , bầu máu nóng sục

s i, ánh m t rực lửa căm hờn, đốt cháy tim

gan, nóng lòng như lửa đốt, c đấm n y

lửa, tr t lửa, chia lửa, lửa iệt, người gi

lửa cho làng nghề truyền thống, người ti p

lửa cho th bộ đội hiểu theo nghĩa

nào chăng n a, ta cũng thấy một quan niệm

ph bi n r ng trong con người có lửa

Khi nói đ n lửa trong con người, ta

thường hiểu theo nghĩa bóng, chỉ một xung

lực mạnh m th c đẩy các hoạt động của

con người Đấy là lửa tình, lửa chí,

kh ng thể nhận thấy b ng m t thường ho c

các thi t b Lửa là vật siêu tồn tại , nó

kh ng hiện h u mà chỉ tiềm ẩn Nh ng người có nhiều lửa còn gọi là có bầu máu nóng ọ có tính cách mạnh m , ưa hoạt động và có thể nóng tính như lửa on người có thể gi i thoát bớt lửa b ng nhiều cách hăng hái chi n đấu để tr t lửa lên đầu

gi c, thời bình thì tích cực lao động tay

ch n ho c tham gia thể thao để gi i thoát bớt lửa qua hoạt động c b p ọ có thể tham gia các hoạt động khoa học, nghệ thuật để cống hi n cho x hội Theo xu th

tự nhiên, lửa thường thoát ra theo con đường tình dục Nhưng n u để lửa thoát ra theo con đường này quá nhiều thì chí phấn đấu của con người có thể b nguội lạnh B i vậy mà nhiều nam thanh niên l c chưa có vợ thì rất năng n , sau khi có vợ

tr nên mất phong độ Nhiều văn nghệ sĩ chỉ sáng tác, biểu di n sung s c tu i thanh niên, vì khi ấy ngọn lửa dục tình rất mạnh Niet sche cho r ng Nghệ sĩ

có bẩm tính kể c th n xác rất mạnh m , tinh lực th a th i, tính dục dồi dào N u

qu không có một loại tính dục nóng b ng nào đó, thì thi t tư ng khó có được Raphaen [4, tr.9] i có ngọn lửa tình dục càng mạnh thì càng d thành công trong cuộc sống B i vậy mà Bachelard nói Siêu lửa báo trước siêu nhân uốn tr thành siêu nhân ph i th a m n hai điều kiện có lửa mạnh và bi t cách điều ti t lửa

đ ng hướng ác nghệ sĩ tài năng bi t cách kiềm ch ngọn lửa tình dục, không cho

ch y nhiều ra đường giao hợp mà b t nó chuyển hoá lên đầu B i vậy mà đầu các nhà văn thường nóng rực do dòng máu nóng vận hành nhiều để khai m ra các luồng tư ng t họ thường đ do suy nghĩ nhiều và mất ngủ, đó là sự mất ngủ của lửa Ngọn lửa mang theo hình nh của tính dục và các nhân tính khác phát xạ vào

các tác phẩm nghệ thuật

2 Hình tượng lửa trong văn học

nghệ thuật thế giới

Trước h t, ta h y th m nhập vào kho

tàng thần thoại th giới để thấy được mối

quan hệ gi a lửa và tình dục Trong tác

phẩm h ng hu n thoạ ngu n g a

lửa của ra ev có các c u chuyện sau ột

số th d n ch u c cho r ng, có con vật t

euro gi lửa trong mình ột người đàn

ng đ gi t nó để tìm lửa hi ch đ i c

quan sinh dục đực rất dài, anh ta thấy trong

đó một ngọn lửa đ rực Lửa kh ng chỉ có

c quan sinh dục đực mà còn có c

quan sinh dục giống cái một bộ tộc nọ,

chỉ có phụ n gi lửa Trong l c nam giới

vào r ng săn b n, phụ n lấy lửa ra nấu chín

th c ăn rồi vội v thu gom lửa lại giấu vào

trong m hộ hi nam giới về h i lửa đ u

hụ n tr lời kh ng có lửa òn thần thoại

Nam kể r ng, một anh h ng đu i theo

một phụ n và đe doạ s chi m đoạt ch n u

không cho anh ta bí mật của lửa Bí th , ch

đành giang rộng hai ch n, ấn vào bụng để

cục lửa phun ra t m hộ [ , tr - R

ràng khó có thể tin nh ng chuyện đó nhưng

người ta v n thích th lưu truyền để mượn

hình nh ngọn lửa nói hộ mình nh ng t m

tư thầm kín về tình dục

Thần thoại y Lạp có c u chuyện n i

ti ng liên quan tới lửa như sau Nguyên

trước đ y, lửa là vật thiêng liêng chỉ dành

cho thần thánh Nhưng vì thư ng loài

người, Prometheus đ ăn c p lửa của thần

thánh đem xuống cho con người Thần

Zeus đ phạt chàng b ng cách xích vào

một t ng đá cho diều quạ rỉa th t ó người

l gi i r ng, s dĩ Zeus tr ng phạt

Prometheus là do ghen tu ng ó thể chàng

có th n hình bốc lửa nên được các nàng

tiên và các c gái trần gian say đ m B i

vậy, ch a tể mu n loài đ ki m cớ phạt

chàng Bachelarl nói Prometheus là một người tình lực lư ng h n là một tri t gia

th ng minh, và sự tr th của các thần là sự

tr th vì ghen tu ng [ , tr Như vậy,

vụ án Prometheus có liên quan đ n lửa và tình dục

x lạnh, người ta rất coi trọng lửa Trong nh ng tháng dài giá lạnh tuy t r i,

họ chỉ bi t ngồi bên đống lửa Nh ng người kh ng ch u ăn kh ng ngồi rồi thì gi t thời gian b ng cách tính toán chuyện làm

ăn ho c tri t l m mộng trước lửa ự sinh động và h i nóng của lửa đ kích thích người ta tư duy ó ph i chăng vì th mà

x hàn đới và n đới, khoa học và tri t học phát triển mạnh h n x nhiệt đới Tuy nhiên kh ng ph i ai ngồi ng m lửa cũng làm nên chuyện Nhà văn Giono nói chỉ có

nh ng người có tri th c ngồi ng m lửa mới có thể phá v cánh cửa của b p lò và

th m nhập vào bí mật của lửa Nhà th

Toulet ca ngợi sự k diệu của lửa ư

l t o than a a ng á t ,

t a như ng n lửa t há nh

t t ng hát u Nhiều người ta yêu

lửa đ n m c, tư ng tượng r ng mình s được may m n khoác chi c áo choàng của

lửa ao t o t ong nh ng

ng nha thạ h n ng ng, h gh h t

l t t ong ánh ta lửa a ngư

g ng như t t nh nh n gh h t l ngư

u t áo hoá u

á h t s h ng l á h t t ong ng thanh h t u hu ện a ngư

ng - Geroge and ái ch t trong lửa

được coi là thiêng liêng như được n m trong cánh tay u y m bốc lửa cửa người tình B i vậy, nó có s c hấp d n mạnh m

Ti ng gọi của giàn ho thiêu v n c là một chủ đề thi ca căn b n T ictor ugo đ n enry de Regnier, giàn h a thiêu của thần ercule, giống như một biểu

tượng tự nhiên, ti p tục nói với ch ng ta số

phận của chính con người [ , tr.116]

ch u u, có rất nhiều nhà th dành

nhiều trang để tri t l về sự k diệu của lửa

như: Jean Paul, Hoffmann, Paul Valery,

ONeddy, Edgar Poe, Emila Zola,

Appolinnaire Lửa trong th Novalis thể

hiện rất đa dạng cái vuốt ve cọ xát trên

th n hình nóng b ng, nụ h n nồng cháy,

đ i m t long lanh ngọn lửa dục tình Lửa

còn tiềm ẩn trong đất đá và kim loại, nh ng

bông hoa lửa, lửa trên bầu trời ng nói

Ánh sáng là thiên tài của hiện tượng có

tính lửa N valis ch u sự th c đẩy mạnh

m t lửa B i vậy trong tác phẩm h n

t m học về lửa , Bachelard đ lấy tên ng

để gọi cho một loại m c c m có liên quan

đ n lửa, là o al s”, bên cạnh

các m c c m khác như

Prometheus”, “ Empedoclo Lửa

cũng kh i nguồn c m h ng mạnh m cho

L Aragon vi t bài th n a t ư gư ng

soi" Nhìn người tình ch i mái tóc vàng rực

lửa, ng ng nàng đang kiên trì dập t t

ngọn lửa th chi n Lửa đ gợi cho ng

bao suy nghĩ lớn lao về một thời bi k ch

của l ch sử “ h lượ h n h a ánh lửa

ng ng lo sáng t ong t ao t

nh h ng n u t n ngư u

ngh a s u a a á lửa

c d đ tuyên bố t b chủ nghĩa đađa

và siêu thực để đ n với chủ nghĩa hiện thực

N, nhưng tác phẩm của ng v n lốm

đốm ngọn lửa siêu thực, bí hiểm Để nhận

thấy hình nh của lửa trong nghệ thuật, cần

ph i có ki n th c để gi i m các k hiệu

B i vậy, Bachelard nói Trí tư ng tượng

hoạt động trên đỉnh cao của trí tuệ, giống

như một ngọn lửa Trong v ng ẩn dụ

của ẩn dụ, người ta s hiểu được nền s n

xuất thi ca kh ng lồ của nh ng hình nh

ngọn lửa [1, tr.259]

3 Hình tượng lửa trong văn học nghệ thuật Việt Nam

Người iệt Nam rất t n thờ lửa, b i lửa đem lại no ấm cho con người, và đ c biệt, lửa là v thần bi t h t mọi chuyện ì vậy mà c m i d p t t đ n, hình tượng vua lửa ng Táo tr thành nguồn c m h ng

v tận cho các tác phẩm th văn, k ch, họa Lửa xuất hiện trong các hoa văn trang trí, nhất là nh ng n i thờ c ng trang nghiêm Nguy n u cũng như nhiều người khác, tin r ng trong lòng người có lửa, nên

trong T u ện u, ng vi t t t lửa l ng n h n o h n h ng l chi au này, cụm t t lửa l ng được

Nguy n ng oan lấy đ t tên cho một tiểu thuy t của mình uy ận đ đ t tên

cho tập th đầu tay của mình là ửa thiêng Đó là ngọn lửa thiêng liêng đ

kh i nguồn c m h ng cho th ng Người

ta thường nói đ n cụm t văn hóa rượu ,

nó cũng tư ng đư ng với văn hóa lửa

B i trong rượu có lửa, rượu mạnh có thể

đốt cháy, Rượu là a h a công của sự

say mê enry urger ác thi nh n thường d ng s c nóng của rượu để kh i

dòng c m h ng cho th T n Đà vi t

t s nh a ượu th h ng th h ng ượu s ng như th a m h ng th còn

được kh i nguồn t th n hình bốc lửa của người đ p B i th mà có một thi nh n vi t

trong bài o : lửa th t ong

ao t nh ng th nh t o t không

ống rượu - ng m hoa - làm th là bộ

ba đồng hành trong c ng nghệ s n xuất

th Tuy nhiên, có thể thay th rượu và hoa

đ p b ng nh ng nguyên liệu khác, đó là nhiệt năng t a ra t tình yêu thư ng con người nồng cháy và chí cách mạng sục

s i Nền nghệ thuật v s n mang tính chất của lửa rất r rệt ác họa sĩ thường d ng

gam màu nóng trong các tranh c động

Nghệ thuật trang trí của họ cũng có nhiều

màu đ như qu ng trường đ , ph ng màn

đ , sao đ , cờ đ , khăn quàng đ , cận vệ

đ , ch thập đ Trong các v k ch cách

mạng, thường có ngọn đuốc đ rực Rất

nhiều bài hát thể hiện chí sục s i trong

trái tim người: lửa l n , nh

Thiên h lửa, o n l n Nh ng

nhạc phẩm đó được vi t ra t ngọn lửa

trong tim các nhạc sĩ, được cộng hư ng b i

ngọn lửa của các ca sĩ rồi l y lan tới quần

ch ng và th i b ng lên trận o lửa

Trong lĩnh vực th , ồ hí inh có nhiều

bài nói đ n nh ng hình tượng mang tính

lửa như Phư ng ng u t ng hu n

sang h ng ( gư th h ng ng

th n ng”, “ u tư ng s ng

ư ng nh h ng t ư t

ng so ”, “ ng s u n ua n ng

th t , t ưa l n ng hửng l n th ”,

“Xa h t l than h ng”, “ g ng

u, t t ”, “ hu n , t

ạng ng ao la nhu t u h ng

tư ” Năng lượng s n sinh ra th của

ồ hí Minh là chí cách mạng sục s i

chất th p Đó cũng là phẩm chất của lửa

Tố u cũng kêu gọi th ca cách

mạng ph i mang tính lửa: gá sáng

h ang ánh lửa”, “ n n ng t

nh ng ng th lửa há ” Lửa trong th

ng thể hiện rất đa dạng qua ánh n ng chói

chang của m t trời nhiệt đới n ng lửa,

n ng há , n ng hát, n ng át, n ng ,

n ng hang hang, n ng h , n ng t n,

n ng , n ng h ng, n ng ng, n ng so ,

n ng , n ng hanh ng có nh ng c u

th n i ti ng nói đ n lửa trong lòng người

t ong t ng n ng hạ t t

h n l h ua t ”, “ h ng h ,

nhưng sao n ng ng hư lửa há

trong l ng ta g l ng ”, “ t nh n

ha h lửa ng” Đ c biệt là bài Ê-mi-ly, con : “ n h t l ng ta sáng

nh t a t th n ta ho ng n lửa h lòa thật” Bài th nói về chuyện anh

o-ri-x n tự thiêu để ph n đối sự tham chi n của iệt Nam h ng ph i

ng u nhiên mà người ta thường chọn cái

ch t trong lửa để kh ng đ nh l ph i Nàng ita trong sử thi Ramayanna n Độ cũng chọn cái ch t trên lửa để kh ng đ nh sự chung thủy của mình B i lửa là thiêng liêng, trong sạch và có kh năng th i b ng tình yêu thư ng và sự ủng hộ của đ ng đ o mọi người

Lửa còn là ngọn nguồn c m h ng cho

v số nh ng nghệ sĩ khác trong văn học

cách mạng án há ngh t t

i ng ta át ngát ánh nh nh

ư ệt a t áu lửa n ng

ậ sáng lòa” Nguy n Đình Thi , “ ng

h ng hư áu n th nh hoa” Thanh i ,“ u t g h t t ong

nh ng n lửa h ng ao g t t Thanh

T ng Th Lê Th y có nhiều hình

tượng lửa, đ c biệt là bài ửa và trường

ca ửa a hong áo T nh , B ng

iệt đ được sư i ấm b ng ngọn lửa trong tim người th n au này đi xa, b p lửa ấy

v n lu n bập b ng trong t m th c tác gi

t ng n lửa l ng lu n s n t

ng n lửa h a n t n a ng h

ậ nh ng t t nh tu nh ệu

th ng l ng - lửa! ột nhà h n

t m học nói r ng: Thà r ng b mất một bài học tri t học còn h n là kh ng nhóm được b p lửa bu i sáng Lửa m ỉ trong

t m hồn l u h n dưới lớp tro than Trong

bài th ửa n , hạm Ti n uật có nói

đ n ngọn lửa truyền thống bất khuất có s n trong tim d n tộc bốn nghìn năm, đó là

lửa tim “ , ng n lửa n u

ta t ong u n ư

u n ư lửa t ta ” hính u

cũng cho r ng, ngọn lửa l tư ng đ có s n

trong lòng người Nó lu n soi sáng con

đường cách mạng và hun đ c nhiệt huy t

các chi n sĩ h ng ng n n h ng ao

g nh t hư t h n h ng ao g

t t o ho ta ánh g t ư ng

n ta th n vui th o n ta th

nh ng l u g n s ng

n ta ( g n n ng gá )

ó l bài th hay nhất vi t về lửa là

u h a l u của Nguy n

Toàn bài có c u thì có tới c u được

th p lửa chi m và có lần nh c

đ n các biểu hiện của lửa Đó có thể là tính

lửa trong thiên nhiên: n ng, nh nh,

trưa, lửa, hoa , áo Tất nhiên,

c nh chia ly h m đó có rất nhiều màu,

nhưng lăng kính của tác gi chỉ lọc lại màu

đ , cho nên, “ l u h a l h ng

s Ngọn lửa còn thể hiện qua tình

yêu nồng cháy của họ: t nh u

há , làn m i và giọt nước m t nóng

b ng à một dạng lửa th ba n a là chí

sục s i của người ra đi Người chi n sĩ nhìn

thấy r một tư ng lai huy hoàng phía

trước n ng ng l n ”, “ h t n

nh nh”, “ ạng ng ng l n

n t t”, “ gh a l u th o

hư h ng h u h a l ” Để có

được bài th rực lửa ấy, Nguy n được

th c đẩy t nhiều nguồn dòng máu nóng

sục s i của người chi n sĩ tr tu i ộng

hư ng với hoàn c nh ti n đưa là một bu i

trưa n ng lửa chói chang và đầy hoa đ Trong hoàn c nh ngọn lửa chi n tranh đ

b ng lên c nước Đ c biệt là tình yêu cháy

b ng đ làm cho người ra đi lu n m ước

đ n ngày sum hợp bên b p lửa bập b ng với nh ng th c ngon nóng h i t tay người yêu Để ước m đó mau thành hiện thực, anh ph i chi n đấu dũng c m, tr t lửa lên đầu đ ch Nh ng động lực đó đ th c đẩy mọi hoạt đ ng của con người và cũng t đó hình thành nên một nền văn hóa mang tính chất của lửa

Tóm lại, con người đang đ ng trên một qu cầu lửa đ nguội nhưng trong t m tính của họ bao giờ cũng có một ngọn lửa thầm kín bên trong, đó là siêu lửa Nhà văn tạo ra tác phẩm do sự th c đẩy của một siêu lửa trong con tim và khối óc của mình T đó, ngọn lửa nghệ thuật b n sang bạn đọc làm khêu dậy ngọn lửa đam mê thư ng th c Tác phẩm nghệ thuật là một sinh thể sống động mang tính lửa vì được tạo ra t lửa và được nu i dư ng trong m i trường lửa B i vậy, nhà th Rabelais phát

biểu Lửa là v đại sư của nghệ thuật

T L TH H

1 S Freud (2000), Ph n t h ăn hóa

nghệ thuật, Nxb ăn hóa thông tin, H

2 hư ng Lựu , luận h nh ăn h

hư ng th , Nxb ăn học,

3 Nhiều tác gi 98 , h ệt a -

1985, Nxb Giáo dục, H

4 Nhiều tác gi 99 , ăn h hư ng ,

Nxb Giáo dục,

Ngày nhận bài / / Biên tập xong / / uyệt đăng 20/02/2017