Bài viết xem xét mối quan hệ giữa Việt Nam và Thái Lan trong lịch sử phân chia theo từng thời kỳ thông qua tham khảo các tài liệu Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt sử ký tiền biên, Việt sử thông giám cương mục chính biên, Đại Nam thực lục chính biên...
Trang 1QUAN HE GIUTA VIET NAM VA THAI LAN
TRONG LICH SUT
SONG JUNG NAM*
1 Md dau
Vipt Nam va Thai Lan deu n i m tren
ban dao Ddng DQdng ed nhQng diem tUdng
ddng ve dia Iy vd tinh tiep giap ve vat ly
nen cd quan hp tQ r i t sdm qua dUdng biln
NhUng 80 vdi cac nUdc nhU Indonesia,
Chiem Thdnh va Campuchia thi mdi quan
hp cua hai nUde khdng h i n la ed tQ sdm vi
thdi ky thanh ldp vUdng qudc Thai Lan so
vdi cae nQdc ndy trong dd ed ea Vipt Nam
mudn hdn
Cdng cupc B i c Tien cua Chiem Thanh
tQ sdm da cd tinh c h i t tQdng tQ vdi Nam
tien ciia Trung Qud'e vdi rnue dich mang
tinh kinh te'-chinh tri va ed tinh hieu chien
da trd thdnh mpt yeu td bien lich sii Viet
Nam thanh lich sii d i u tranh (1) Thai Lan
mud'n n i m chii quyen nen mpt each til
nhien cd mdt lich sii d i u tranh trong sQ ddi
lap vdi cac nQdc lang gieng nhQ Mien Dipn
Vdi tinh hinh nhQ vay, ca Vipt Nam va
Thai Lan mpt mat eo' g i n g k h i c phue dieu
nay nhQng mot mat tieh cQc va kien tri
Ddng tidn va Nam tien de md mang lanh
thd Do dd, quan hp giQa Vipt Nam va Thai
Lan trong lich sii bi anh hQdng bdi tinh
hinh khai pha ve phia Nam va phia Dong
eiia hai nQdc eung nhQ bi anh hQdng bdi
tinh hinh ciia hai nQdc ben canh la Chiem Thanh va Campuchia Ngoai ra, quan hp
giQa hai nQdc cung h\ anh hQdng khdng
nhd bdi tinh hinh ndi bd va cac yeu td ben ngoai khae theo tQng thdi ky
Nam tien eua Vipt Nam dUdc trien khai dQa vdo yeu td dia chinh tri vd triet I^ eua sQc manh mpt each tript de Bie tidn vd Tay tien thi khdng t h i do nui non hilm trd, dai va ddc tQ B i c den Nam ddng thdi cd Trung Qudc manh hdn nhQng Nam tien thi
ed t h i do Chiem Thdnh vd Campuchia ydu hdn Vipt Nam Ket qua la Chiem Thdnh bj xda ten tren ban dd vd Thuy Chan Lap ciia Campuchia thi bien thanh lanh thd cua Vipt Nam Cdn Lao la nQdc anh em cd mpt khdng hai Trong dd, sQ kipn mdt p h i n Idr lanh thd eua Campuchia trd thdnh lanh thd eiia Vipt Nam, den nay, cung anh hQdng khdng nhd den tinh hinh quan hp ddi ngoai giQa Vipt Nam va Campuchia
Mpt mSt, Nam tien vd Ddng tidn ciia Vipt Nam va Thai Lan trong lich sii deu cd ehung mdt doi tQdng la Chiem Thanh va Campuchia nen da cd anh hudng Idn den quan hp ddi ngoai giQa hai nQdc Du vdy, quan hp giQa hai nQdc khdng phai Id quan
hp giQa Vipt Nam vd Campuchia hay quan
• GS.TS Trudng Dai hpc Ngoni ngQ Hdn Qudc
Trang 2Quan h$ giira Vi^t Ram v6 Th6i Lzin 33
h$ giQa Thai Lan vd Campuchia vi cd
Chiem Thanh va Campuchia la vung dpm
giQa hai nQdc Vdy, phai chang mdi quan
hp giQa hai nQdc la mdi quan hp hQu nghi
lang gieng? Di nhien la cung khdng phai
vay vi ea hai nQdc la nhQng nQdc manh
giQa cac nQdc ydu
Bai viet nay xem x6t mdi quan hp giQa
Vipt Nam va Thai Lan trong lich sii Do ed
gidi han ve dung iQpng bdi vidt nen ehung
tdi da phdn chia thdi ky Vipc phan chia
nay dQa vao lich sii Vipt Nam ke tQ trQdc
Cdng nguyen cho den ndm 1802, khi trieu
dai cudl cung ciia Vipt Nam dQdc thdnh lap
d l chia ljch sii quan hp eua hai nQdc thanh
hai thdi ky: lue bi gian doan va ngQde lai
lue quan hp phQc tap Cho du lich sii Thai
Lan b i t d i u tQ d i u the ky XIII nhUng hai
thdi k^ nay khong the tach khdi tinh hinh
quan hp ddi ngoai trong khu vUc va the gidi
ke tQ giai doan d i u tQ khi Vipt Nam hi
Trung Qudc thdng tri tQ ndm 111 trQdc
Cdng nguyen de'n khi thanh lap vUdng
trieu Hdu Le, giai doan sau la tQ vUdng
trieu Hau Le den vUdng trieu Tay Sdn
Bai vidt nay ehii ydu tham khao cac tai
lipu nhu Dgi Viet sQ ky todn thU (trong bai
nay sd gpi t i t la Todn ThU), Dgi Viet sQ ky
tien biin, Viet sQ thdng gidm cQcfng mue
chinh biin (trong bai nay se gpi tdt la
Chinh Biin), Dgi Nam thiic luc chinh biin,
Dgi Nam chinh biin Hit truyen scf tap,
ngoai ra edn ed Viet sQ: XQ Ddng Trong
1558-1777 Tai lipu nghien cQu d Han Qudc
lien quan den bai nghien cQu nay Id 1 p h i n
trong npi dung eua chUdng 3 "Quan hi
chinh tri cua Thdi Lan-Campuchia-Viit
Nam thi' ky 17: Campuchia - con tdm giQa
hai con cd voi" cua Cho Hong Guk Bai
nghien cQu nay khdng ehi dap Qng yeu eiu
ciia tac gia Cho Hong Guk la "phai tham
khao tQ lipu Vipt Nam d l hieu rd mdi quan
hp Vipt Nam, Campuchia, Thai Lan trong pham vi rpng ldn" (2), ma edn gdp p h i n lam sang td mdi quan hp ddi ngoai giQa cac qudc gia Ddng Nam A trong lich sii (tQ trQdc Cdng nguyen cho den ndm 1802)
2 Thdi ky 111 triidc Cong nguyen
-1428 sau Cong n g u y e n
Ve mat dia ly cho du Vipt Nam vd Thai Lan deu d Ddng Nam A nhQng khae nhau
ve van hda Tnldc het, dieu dd b i t ngudn tQ
vi tri dia chinh tri Thai Lan gin gui hdn vdi vdn hda An Dp, cdn Vipt Nam gin gui hdn vdi vdn hda Trung Qudc Du vdy, van hoa Vipt Nam cung khong phai hoan toan khae bipt vdi van hda An Dp vi >Jho giao eua Trung Qudc, Hindu cua An Dp vd Phat giao da cpng tdn d Vipt Nam tQ r i t sdm Phat giao cua Vipt Nam lue diu dUpc du nhdp tQ An Dp trong thdi ky bi Trung Qudc cai tri cho den ndm 938 nen sQ phat trien eua Phat giao cd sU anh hudng eua Trung Qud'e (3) Vdi sU hdp n h i t Chiem Thdnh vd Chan Lap, Vipt Nam da trd thdnh mpt nUdc cd ca dao Hindu, Phdt giao Tieu thQa
va Dai thQa Do tiep giap bien gidi va cd quan hp lau ddi vdi mue dich ehinh tri-kinh te' va ydu to' dia chinh tri nen Vipt Nam bi anh hUdng mpt each tU nhien vdn hda Trung Qud'c, vd ket qua la ve mdt dia
ly cho du thupc Ddng Nam A nhUng ve mat vdn hda thi Vipt Nam, dae bipt la mien Bie Vipt Nam thupc vung van hda Ddng Bie A
Do yeu td dia ehinh trj nen tQ sdm Vipt Nam cd quan hp g i n thi vdi Trung Qud'e, xa thi vdi An Dp Thdi ky Vipt Nam ed quan hp doi ngoai vdi Trung Quoe, An Dp cac nUde khae cung cd quan hp ddi ngoai vdi Vipt Nam nhU Lam Ap (Hoan VUdng hodc Chiem Thanh), Phu Nam, Dudng Minh (4)
Di nhien thdi ky nay (179 trUde CN-938) do Vipt Nam n i m dUdi sU cai tri eiia Trung Qud'c nen cac nUdc ndy khong the noi Id cd
Trang 334 Rghl6n ciiru Lich si3r sg 8.2008
quan hp vdi Viet Nam, nhUng cac nUde nay
mudn cd quan hp vdi Trung Qudc thi n h i t
dinh phai thong qua lanh thd ciia Vipt
Nam bay gid hay thdng qua mdi quan hp
khae vdi Trung Qudc ed anh hudng trUe hay
gian tiep ddn Vipt Nam nen ndi eae nUde
nay cd quan he ddi ngoai vdi Viet Nam
cung khdng phai la khdng cd cd sd
Mdi quan hp ddi ldp giQa Vipt Nam vdi
Trung Qudc d phia Bic cung nhU vdi Chiem
Thanh d phia Nam da cd tQ r i t sdm Su ddi
ldp eua Viet Nam vd Chiem Thanh dUde
nhen nhdm tQ thdi ky Trung Qud'e eai tri va
kdt thuc nam 1697 vdi sQ sat nhap Chiem
Thanh vao Vipt Nam Tham chi, trUdng
hdp eua Phu Nam ndm 280 cung da ddng
gdp vdo sU xam lUde Vipt Nam cua Lam Ap
(5) Va'n de nay se dUde de cdp sau nhQng
eung anh hudng ldn ddn quan hp doi ngoai
cua Vipt Nam va Thai Lan do Campuchia
tiep giap vdi Vipt Nam
Ngodi Trung Qud'e, Lam Ap va Phu
Nam, trong thdi ky cai tri eiia Trung Qudc
edn ed cac nQdc Cha Va, Cdn Ldn, Chan
Lap va Nam Chieu Vipt Nam va nhQng
qud'e gia nay ngoai quan hp thdng thQdng
edn ed quan hp xung dpt TrUdng hdp Java
va Cdn Luan, nam 767 da xam nhap vdo
ban dao Ddng Dudng bao vay ea tinh Tdng
Binh (6) Nam 651 dan tpc Thai eua Thai
Lan ngay nay xay dUng Nam Chieu (7) d
tinh Van Nam ciia Trung Qudc Sau khi
Nam Chieu tUdng ddi cd the' lUc, ldi dung
s\f suy tan ciia nha Dudng da b i t d i u xam
lupe An Nam tQ nam 846 Trong thdi ky
xam iQdc tQ nam 862-863, Nam Chieu da
giet hai hdn 150 ngdn ngQdi An Nam va
den nam 866 da cai trj An Nam (8) Vipc
xam iQ^e An Nam ciia Nam Chieu cung
tidp tuc vai l l n sau dd
Ngodi Nam Chieu, ehung ta eung ed the
tim tha'y mdi quan hp giQa Vipt Nam vdi
cac vQdng qudc do dan tdc Thai xay dQng 0
Todn thQ cd doan: "Mua xuan, t h i n g 2 nam
1149, thuyen budn ba nQdc Trao Oa, Lp Lac, Xiem La (hoac Tiem La) vao Hai Ddng, xin d lai budn ban, bdn cho Idp trang d nOi hai dao gpi la Van Ddn de mua bdn hang hda quy, dan tien san vdt dia phQdng" (9)
SQ ghi chdp ve 3 nUde nay theo each
phien am thUdng dupe dung trong Nguyin
sQ va Minh sQ theo chii thach cua Todn thU
do Cao Huy Giu? (Chu?) dich doan Trao Oa
la dao Java eua In-dd-ne-xi-a ngay nay Lp
Lac thi dupe Todn thU q 6 chdp la nQdc La
Hdi (10), q 7 lai chdp lai Id nQdc Lp Hae (11), cd le deu la nQdc La Hoc, p h i n phia Bie eua nQdc Thai Lan ngay nay (12) Theo
chu thich ciia Todn thU do Ngd DQc Thp
dieh thi Lp Lac: chQa ro ehi nQdc nao Thdi
T r i n , ed thuyen budn Ld Hac den Van Ddn
Cd le Lp Lac chinh la Lp Hac DQa vao phat
am ed the eho r i n g Ld Hac Id nQdc La Hpc dQpc n h i c den trong thQ tich Trung Qudc thdi Nguyen-Mdng La Hoc Id qudc gia Lavo d Lopburi, Thai Lan Ld Hac ed kha nang la nQdc Locac dQdc n h i c de'n trong du
ky cua Marco Polo (13)
Ndi dung d Todn thU ndm 1149 va ca b
Chinh biin "Biy gid cac nQdc Qua Oa va
Tiem La cd nhieu nha budn ddng d Hai Ddng, Ta bdn lap trang d tren cQ lao d l eho
hp d, gpi la Van Ddn trang" Npi dung ndy, trong 3 nQdc khdng cd de cdp den Lp Lac
v a ehu thich ciia Chinh biin ve Tiem La thi theo sdch Thanh nhdt thdng chi, Tiem
La, ddi Tuy DQdng, gpi Id nQdc Xich Thd, d
ve phia Tay Nam nUde Chiem Thanh, la mpt tdc ngUdi cua nUdc Phu Nam; sau chia lam hai: nUde Tiem va nUde La Hpc Hdi
d i u nien hipu Nguyen Trinh ddi Nguyen, vdo cdng nha Nguyen Ve sau, nUde La Hpc manh hdn, thdn tinh ca d i t Tiem, mdi ddt ten nude Id Tiem La Hoc, dUdi trieu Hdng
Trang 4Quan h^ giira Vi^f Ram va Th61 Lan 35
Vu nha Minh, Tiem La Hpc vao chiu, vua
Minh ban eho I n Tiem La qudc vUdng TQ
dd mdi gpi Id nQdc Tiem La (14)
Ghi chdp eua T r i n Trpng Kim ddi vdi
lich sii Thai Lan trong thdi dai nay nhQ
sau Den quang nha Tuy va nha DQdng ben
Tau la vao quang the ky thQ 6, thQ 7 thi
da't Phu Nam chia ra lam hai: mpt niia ve
phia Ddng cd mdt dan toe khae den lap ra
nQdc Chan Lap, cdn mdt nvla ve phia Tay
thi ngQdi Phu Nam d gpi la nQdc Xich Thd
vao quang nha Tdng, nha Kim (the ky thQ
XI-XII) thi nQdc Xich Thd lai chia ra lam
hai: mpt nQdc gpi la La Hoc, mpt nQdc gpi la
Tiem Thdi nha Nguyen cua Trung Qudc
(the ky XIII-XIV) thi svl ed chdp hai nQdc
nay sang cdng Ve sau nQdc La Hoc thdng
n h i t nQdc Tiem, mdi gpi la nQdc Tiem La
Hoc Den d i u nhd Minh (cudi the ky thQ
XrV) vua nQdc nay sang c i u phong ben
Trung Qudc, vua Thai To nha Minh mdi
phong la nQdc Tiem La (15)
Npi dung tren eua Todn thU vk Chinh
biin vk ghi ch6p eua T r i n Trpng Kim theo
tdi deu cd v i n de e i n ldm sang td TrQdc
het d hai tai lipu trQdc dUpe dd cdp, vipc
dan tpc Thai xdy dQng vQdng qudc
Sukhothai vdo ndm 1149 (1238-1438) vd
thdi ky thanh lap vQdng qud'c Ayutthaya
(1350-1767) deu khdng thdng n h i t Va nhQ
de cap ciia T r i n Trpng Kim "vao thdi Tong,
DQdng tdn tai Xiem va La Hpe d the ky
XI-XII" thQc td khdng thdng n h i t vdi thdi ky
tdn tai eiia Sukhothai va Ayutthaya Thdi
diem thdnh lap Sukhothai vao nam 1149
each khoang 100 ndm so vdi nam 1238, va
thdi ky thanh ISp Ayutthaya vd nam 1350
each nhau den 200 ndm Nien dai thanh
lap 2 nQdc Sukhothai va Ayutthaya cung
each nhau hdn 100 ndm Nhung vao nam
1149, eung thdi ky dd ca Sukhothai va
Ayutthaya ddu den Vipt Nam la mpt dieu
khd tin Ndi thdi diem ra ddi ciia Xiem La vdo nam 1149 thi cung khdng cd cd sd Ngay nay, ddi vdi nhQng qudc gia dung chQ Han nhU Viet Nam, Hdn Qud'c, Nhat Ban va Trung Qudc, Thai Lan trong lich sii dupe bidt den vdi ten gpi la Xiem La Xiem
La la Siam va chQ trUde eiia Lop Buri hoac Lavo kdt hdp thanh, nhU Xiem ehi vUdng qudc Sukhothai va La ehi Ayutthaya hoac
la tQ La Hoc hdp thanh (16) Vay thi vipc
ghi Xiem La ciia Todn thU hay Chinh biin
thi Xiem Id ghi sai Cho du the, vdo nam
1149 phai giai quydt the nao doi vdi vipc Xiem hay la Sukhothai khdng dQpc thanh
lap
Lich sii khdng t h i cd gia dinh, nhQng ngoai Lp Lac va Xiem La vao nam 1149 thi vipc ghi eh6p ve viee dan tpc Thai xay dQng cac vQdng quo'c khae ngodi vUdng qudc Sukhothai Id khdng chinh xac, hodc la neu eho r i n g qud'e hipu cua cac vUdng qudc Thai Lan liy ten thii dd ldm cdn cQ, vd cho
du Sukhothai va Ayutthaya chinh thQc khdng dQdc thdnh ldp nhQng vao ndm 1149 nhQng ngQdi dan khu vQe ndy vao Vipt Nam va da khdng dUde ghi lai dja danh ndi minh eU tru (?)
Gia dinh nay cd nhieu kha nang hdn
Todn thu hay Chinh biin sau nam 1149
v i n ghi la Xiem La va Xiem Diem cin chu
y d day Id Todn thU sau nam 1149 vin ghi
la Xiem La hoac Chinh bien can nhic den
thdi ky hinh thdnh eae vUdng qud'e da phan bipt va ghi Xiem, Xiem La Ching han, d
Todn thu thi ghi "nam 1182 nUdc Xiem La sang cd'ng" (17) cdn d Chinh biin thi ghi
"nUde Xiem ddn tidn cdng" (18) Tiep theo,
Todn thu thi ghi "ndm 1184 ngUdi buon ciia
cae nude Xiem La vd Tam Phat Te vao t r i n Van Ddn, dang vdt quy d l xin buon ban" (19)
Trang 536 Rghl&n cijru Ljch sJr, sg 8.2008
Ndm 1149 va 1184, ngoai vipc thUdng
nhan hay thQdng thuyen l i y mue dieh ddi
thdng thQdng vao khu vQc cd cung ten la
Van Ddn nhQng khdng ghi lai dia danh cQ
t n i thi ehung ta eung c i n chu y sQ thdt Id
vao ndm 1182 da ed qudc gia vao cdng nap
Trong lich sii, trieu cdng la mdt hinh thQc
de xay dQng quan hp ngoai giao giQa eae
qud'e gia thong qua eae sQ t h i n NQdc nhdn
trieu cd'ng khdng the ghi sai ten qudc gia,
nen qud'c hieu ciia nam 1182 dQdc xem Id
chinh xac Do dd, vipc giai thich theo lich
aii ciia Thai Lan vao the ky XIII ve qud'c
hipu eiia cac qudc gia ndy hoan toan khdng
ed cd sd nhQng theo cae tQ lipu eua Vipt
Nam dQdc de cdp tren day hay can cQ vao
Logic thi dd ehinh la cac vQdng qudc truyen
thd'ng eua Thai Lan NhQ vdy, l l n d i u tien
vipc giai thich lai vd thdi diem thdnh ldp
vQdng qud'c Thai Lan, vQdng qudc
Sukhothai dQdc dat ra
Theo tai lipu lich sii dQdi trieu Ly, vUdng
trieu Vipt Nam cd 3 l l n cd quan hp ddi
ngoai vdi vUdng trieu Thai Lan Hai l l n Id
thdng thUdng va mpt l l n Id trieu cdng, t i t
ca la Thai Lan trieu cdng eho Vipt Nam
Lue dd Thai Lan trieu cd'ng cho Vipt Nam
khong phai la do quan hp quan t h i n ma la
do quan hp thdng thUdng hay quan hp hQu
nghi lang gieng
Sau 3 l l n tidp xuc, quan hp ddi ngoai
giQa hai nQdc khdng bidt dQdc tidn hanh eu
the nhQ the nao vdo Trieu dai nha T r i n va
vao d i u trieu dai Hau Le DQdi trieu Ly thi
quan hp giQa cac vQdng qudc Thai Lan
khdng cd xung dot, cd the xem Id quan hp
giQa hai nUde tUdng ddi tdt Dieu nay se
dUdc ndi them sau TQ thdi nha Ly, vipc
md rdng lanh thd ve phia Nam Vipt Nam
eho du dQdc tien hanh nhUng v i n chUa cy
t h i va luc dd 2 nUde Chiem Thanh vd
Campuchia ddng vai trd la vung dpm giQa
Thai Lan va Vipt Nam Nhd dd, dudi thdi
n h i Ly, Thai Lan da md rdng the iQc ve phia Chiem Thanh hay Chan Lap nen khdng vUdng qudc nao ed the gay anh hudng ddn trieu dai nha Ly Mat khae, luc
dd Campuchia da hinh thdnh tpc Khomer hung manh n h i t trong Ijch sii va dd cung
la yeu td giup eho quan hp giQa Thai Lan
va Vipt Nam dUdc d l dang hdn
Thdi nha T r i n cua Vipt Nam la thdi ky tdn tai vUdng qud'c Sukhothai va Ayutthaya
ma dan tpc Thai Lan ldp nen Tuy ed sQ ehenh Ipch chut it ve thdi gian va mdc du tdn tai hai vUdng qudc nhQng quan h$ doi ngoai giQa hai nUdc so vdi trieu dai Ly
khdng cd gi thay ddi O Todn thU, quan h$
ddi ngoai giQa hai nQdc ehi xay ra 2 lln Ching han nhQ "thang 3 ndm 1305, nQdc
La Hdi sai ngudi dang vai lien la va cac thQ" (20) va "mua ddng thang 10 nam 1360, thuyen budn ciia cac Lp Hac, Trd Nha, Xiem La den Van Ddn budn ban, dang cac vat la" (21)
TQ sau ndm 1300, thUdng thuyen eua 3 nUde nay da ddn Van Ddn d l thdng thUdng Thdi ky ehdng Dai Mdng ket thuc, ban dao Ddng DUdng tUdng ddi dUpc dn dinh da cho phdp ndi lai quan hp thdng thUdng eua Vipt Nam vdi cac nUde phUdng Nam nhU trong qua khQ Vao nam 1360, trong 3 nQdc, Lp
Hac vd Tra Nha dQqic gpi II La Hpc vk
Java, cdn Xiem La thi do thdi ky Ayutthaya chUa h(?p nha't Sukhothai nen Xiem La Id each gpi sai cua Xiem
Vudng qudc Ajnatthaya la mpt vQdng qudc budn ban VQdng qudc Chiangmai hay Sukhothai n i m d Bic-Trung bp lpi dyng dQdng bien d l thdng thQdng ddi ngo^i nhQng khdng de dang, ngQcjc lai vQdng qudc Ayutthaya d phia Nam da lpi dyng dieu kipn dia ly thudn lpi nen cd t h i trd thanh qudc gia trung tam dQdng biln Thdi
Trang 6Quan h$ giihi Vt$t Ram vt Th6i Lan 37
ky nam 1368-1398 va 1403-1424, vQdng
qudc Ayutthaya da phai thuyen cdng nap
cho nQdc Minh den 57 l l n ; Nam 1425-1570,
thuyen eiia nQdc LQU Khu len den 56 chide
(22) da chQng minh cho dieu nay
NhQng dilm dang nghi ngd la luc dd
Ddng Nam A chii yeu ldi dyng gid mua d
vung biln duyen hai vd Vipt Nam la nQdc
n i m tren true dudng ma tau thuyen ciia
cae qudc gia nay qua lai thi vipc thdng
thUdng giQa Thai Lan vd Vipt Nam khdng
t h i khdng tdn tai Hdn nQa, trong khi
vQdng qudc Sukhothai eiia Thai Lan thi vai
eh\ie lln, vQdng qudc Ayutthaya thi g i n
100 l l n phai sQ t h i n vd thuyen cdng nap
eho Trung Qudc (23) nhQng tai sao cdng
nap eho Vipt Nam thi ehi cd mdt hai lln
Trieu dai nha T r i n xung dpt gay g i t vdi
Mdng Cd trong thdi gian ddi se Id mpt ly do
chinh nhQng ly do ldn hdn khdng phai Id
xung dot trile tiep md la do sQ banh trQdng
eua vQdng qudc Thai Lan, nen giQa 2 nQdc
da tQng tdn tai sQ ddi ldp Chung ta t h i y
d i u hipu ndy vao d i u t r i i u dai T r i n nam
1313 Ching ban, "Liy an phu sQ Dd Thieu
HQ lam kinh iQdc sQ Biy gid nQdc Chiem
Thanh bj nQdc Xiem La l l n cQdp, vua sai
Thien HQ di kinh iQpc Nghp An vd Lam
Binh d l sang cQu Chiem Thanh Sau pham
kd hoaeh lo lipu ve bien gidi phia Tay, Minh
Tdng deu uy cho Thien HQ" (24)
Theo ljch sii, quan hp giQa Vipt Nam va
Chiem Thanh nhQ nQdc vdi liia Chiem
Thanh n i m d mien Trung ciia Vipt Nam lac
h^u v l kinh td, tQ thd ky thQ 2 trQdc CN dd
rdi vdo tinh trang mau t h u i n trong vipc
chdng l^i sQ md rpng lanh thd vd vipc thdng
qua Nam tien eua Vipt Nam di khic ph\ic
ndn kinh td lac hdu (25) NhQ da de cap,
sau cupc xung dpt giQa 2 nQdc nam 1697,
Chiem Thanh hoan toan bj hpp n h i t vdo
Vi^t Nam va bj xda ten tren ban dd NhQng
trieu dai nhd T r i n cung trai qua tinh trang tQdng tQ va ed sQ thay ddi trUde cupc chinh phue thd gidi eua Mdng Co De ddi mdt vdi
sU xam lUde cua Mdng Co, ca hai nUde chan thdnh mong mudn quan hp hdp tae nhU rang va mdi Kdt qua la nam 1282, khi Mdng Co xam lUde Chiem Thanh (hay Chiem Thanh cua Xiem dupe de cdp d tren)
thi Vipt Nam da giii ehi vipn (26) Do do,
den nay Vipt Nam khd chip nhdn sU that Thai Lan chiem Chiem Thanh lam lanh thd cua minh, va di nhien la Vipt Nam da dQng ra ddi phd vdo nam 1313
Trong trat tQ qudc te dd, sQ xam iQpc Chiem Thdnh eua vUdng qudc Sukhothai di nhien dd khieu khich Vipt Nam va eung vdi cupc d i u tranh chdng quan Mong ciia Vipt Nam, quan hp ciia 2 nUde hi anh hudng khdng nhd Ddc bipt ve mat ddi ngoai, vUdng qudc Ayutthaya dd theo dudi sU bdnh trUdng nhanh chdng vd dap lai yeu ciu quan hp doi ngoai ciia Thai Lan r i n g
"thang 9 ndm 1467, thuyen budn eiia nUde Xiem La den trang Van Ddn, dang bieu
b i n g la vdng va dang san vdt dia phUdng Vua khude tQ khdng nhan" (27) d day thi Vi$t Nam eung dQpc nhic den TQ trieu dai
Ly den nay, quan hp giQa Vipt Nam vd Thai Lan du khdng mat thidt nhQng Vipt Nam chQa bao gid tQ chdi yeu ciu quan h$ ddi ngoai eiia Thai Lan Do dd, tQ thdi k^ vQdng qud'c Ayutthaya cua Thai Lan va Hau Le eua Vipt Nam, quan hp eua 2 nUde
da rdi vao tinh trang ddi lap vi deu cd chinh sach md rpng lanh thd rieng eiia minh Theo tai lipu ciia Vipt Nam, dudi trieu dai nha Hd, quan hp giQa Thai Lan va Vipt Nam hoan toan khdng dQpc de cdp Dieu dd
la do chfnh sach md rpng lanh thd khdng thay ddi giQa hai nQdc vd do thdi gian tdn tai ciia trieu dai nha Hd qua ngin TrQdc khi trieu dai Hau Le ra ddi, trong thdi gian
Trang 738 Rghi&n curu Lich sJr sg 8.2008
eai tri eua nhd Minh, giQa 2 nUde ciing
khdng ed quan hp ngoai giao
3 Thdi k y 1428-1788
Thdi gian nay quan hp giQa Thai Lan va
Vipt Nam la quan hp xung dot Di nhien
thdi ky ndy quan hp eiia hai nQdc ngay tQ
d i u khdng phai la quan hp xung dot Trong
lich s^, d i u the ky XVH, trQdc khi Chiem
Thanh bi xda ten tren ban dd va trQdc khi
Vipt Nam can thipp vao ndi tinh eua
Campuchia, md hinh cua trieu dai nha Ly
v i n dupe duy tri Mpt mat, ve cudl thdi gian
nay, quan hp hdp t i e than thipn dUde hinh
thanh va tren cd sd dd vUdng trieu cudl
cung eua Vi$t Nam tiep tuc duy tri moi
quan hp nay trong mpt chQng mile n h i t
dinh
Vipc trieu dai Hau Le tdn tai trong thdi
gian ddi eung Id mdt ydu td hinh thanh mdi
quan hp xung dpt gay git Trong thdi gian
dd, quan hp ddi ngo^i giQa hai nQdc so vdi
trQdc phQc tap vd td nhi hdn d nhieu mat
O ddy, ea 2 nQdc khdng ngQng mQu eiu
chinh sdch md rpng lanh thd ra ben ngoai,
ddc bipt la trQdng hpp cua Vipt Nam,
Bic-Nam bi chia cit, ddi lap gay g i t nen khao
khat thuc d i y chinh sach Nam tien hdn
bao gid hdt Vd kdt qua la trong quan h |
Vipt Nam-Thai Lan thdi gian dd, Chiem
Thdnh vd'n la vung dpm d i n d i n hi xda bd
do sQ can thipp vdo ndi bp vUdng qudc
Angor ciia Thai Lan va Vipt Nam tang theo
svl suy yeu nhanh chdng eiia vUdng qudc
Angor
Trong lich sii Vipt Nam, trieu dai Hdu
Le la trieu dai md rpng lanh thd Vipt Nam
nhieu n h i t O Quang Nam ddn cQc Nam
lanh thd hipn tai cung dQpc hinh thanh
trong thdi k^ nay (28) Lue dd, vUdng qudc
Ayutthaya eiia Thai Lan eung quyet tam
md rpng lanh thd Vipc chinh phyc
Campuchia ciia vUdng qudc Ayutha ya cung tae dpng ldn den quan hp ddi ngoai giQa Vipt Nam va Thai Lan
DQdi trieu dai Hdu Le, quan hp giQa Vipt Nam vd Thai Lan dQ(?c b i t d i u khi cae thuyen budn cua Xiem La sang cdng vdo thang 8 nam 1437 dQdi trieu vua Le Thai Lan Tdng (29) Lue nay, vUdng qudc Ayutthaya chiem Angor, tiep theo h(?p n h i t hoan toan Sukhothai Thang 11 nam d6 nUde Xiem La da phai sQ t h i n di trieu cdng
"NQdc Xiem La sai sQ la Trai CQdng Lat sang cd'ng Vua dQa eho s i c thQ bao mang
ve, va trQ cho p h i n thud budn giam xudng
b i n g niia p h i n nfim trUde, 20 thu 1 phin,
rdi thudng eho ra't hdu Ngoai ra ve phin qud'e vUdng cho 24 ta'm l\ia, 30 bd bat sQ, ve
p h i n qudc phi cho 5 td'm l\ia, 2 bp bat sQ, mdi bp la 35 chide" (30)
Ndi dung tren da chQa dUng nhieu a\}
that mdi O trieu dai trUde khdng cd ten eae
sQ t h i n eiia Thai Lan, day Id l l n d i u tien
duc^c de cap TrQdc dd, khi thUdng thuyen
hay quan lai cua Thai Lan npp le vat da
giii thu n h i n va de cdp ndi dung mpt each
eu the vd thud thdng thUdng so vdi thdi ky trUde va ed the phan doan thai dp eua Vipt
Nam nhu the nao qua vipc giii do dap le
eho qudc vUdng va hoang hau Thai Lan Ndi dung "trQ cho p h i n thud budn giam xudng b i n g niia p h i n ndm trUde" da eho tha'y quan hp thdng thUdng giQa hai nQdc dQpc trien khai them mdt bUde Do dn dinh npi bp trong thdi ky d i u eiia vQdng trieu Hau Le nen luc dd Vipt Nam d thdi ky ma ehinh sach Nam tien hoan todn khdng dQpc xuc tien Day cung Id thdi ky md ngoai Xiem La ra, Vipt Nam cd quan h$ trieu cdng vdi Trao Oa, Tam Phat Te, Chiem Thanh, Man Lat Gia (31)
Trang 8Quan h$ giira Vi^ Ram va Th61 Lan 39
Sau Le Thai Tdng, Le Nhan Tdng, trong
thdi gian tai vi eiia Le Thanh Tdng, quan
hp giQa Vipt Nam vd Chiem Thanh rdi vao
quan hp xung dot Nam 1470, Le Thanh
Tdng da d i n mdt dai quan hung manh gdm
150 ngdn linh chiem linh Chiem Thanh va
den trieu dai nhd Hd thi da hpp n h i t
nhQng dQdi thdi cai tri ciia nha Minh da bi
Iiy lai Quang Nam va Quang Ngai Ngoai
sQ kipn dd ra thi Idnh thd Vipt Nam da
dQpc md rdng den Binh Dinh (32) Khdng
nhQng the, Le Thanh Tdng edn vd hipu hda
sQc manh cua Chiem Thdnh vdi hinh thQc
dat 3 vua tren 3 vung edn lai ciia Chiem
Thanh (33)
Tham vpng hdp n h i t Chiem Thanh eiia
Vipt Nam va sQ xung dot vdi Chiem Thdnh
d phfa Nam eung da anh hQdng den mdi
quan hp doi ngoai giQa Vipt Nam vd Thai
Lan Di nhien khdng biet rd nguyen nhan,
nhQng nhQ da de cdp d tren lipu cd d sQ tQ
chdi eiia Vipt Nam ddi vdi vi^c dang le vdt
ciia thQdng thuyen Xiem La vao nam 1467
khdng? Lue nay quan hp vdi Thai Lan
hoan toan khdng c h i m dQt Tuy nhien cung
khdng tim t h i y tai lifu nao ghi quan hp tdt
dpp qua trieu cdng va thdng thQdng eua hai
nQdc NhQng thang 11 nam 1485 khi xem
xdt ndi dung sic ludt ve vipe sQ t h i n eae
phien bang ddn trieu cd'ng nhQ Chiem
Thdnh, Lao Qua, Xiem La, Trao Oa, Lat
Gia (34) thi khdng t h i ddn gian di ddn ket
luan la Vipt Nam hoan toan khdng ed quan
hp vdi Thai Lan
Svl that Vipt Nam da tQ chdi quan hp vdi
Thai Lan tQ giQa the ky XV dd tao nen mpt
hinh anh r i t phQc tap khi nhin nhan trat
tQ tUdng lai cua Ddng Nam A Vipt Nam da
thue diy Nam tien d l hpp n h i t Chiem
Thanh, sau dd npi loan trong thdi gian ddi
vd giQa Nam-Bic da cd sU doi lap gay git,
phia Nam tidp t\ie Nam tien d l hpp n h i t
Chiem Thanh va Chan Lap Thai Lan thi d
trong tinh trang chien tranh gay git di
tranh gianh Uu the' va md rpng lanh thd trong vung d i t hda binh vdi cac vUdng qudc Ddng-Tay-Nam-Bie Vdi ludt rQng an va bj
an l l n nhau nhQ the Nam tien eiia Vipt Nam va va Ddng tie'n Thai Lan khdng t h i khdng anh hQdng de'n quan hp ddi ngoai giQa hai nQdc
TQ d i u the ky XVI quan hp ddi ngoai ciia Vipt Nam vdi cac nUdc lang gieng bao gdm ea Thdi Lan da giam di do tinh hinh trong nUde nhU cude chidn tranh Nam-Bic (1527-1592) hay sQ ndi loan cua ndng dan tren todn qudc xay ra tQ ndm 1511-1522 Vi the, svl ehinh phvie Chiem Thanh ciia mien Nam Vipt Nam bi gian doan tam thdi Cupc
d i u tranh quyen iQc eiia Trinh-Nguyen phan chia Vipt Nam thanh 2 mien Nam-Bic va sQ md rdng lanh thd ve phia Nam dQpc trien khai mpt l l n nQa
Ndu sQ md rpng lanh thd trQdc day vdn
cd mve dieh kinh te, ehinh trj thi si^ md rpng lanh thd luc ndy n h i m phpc hdi sQc manh d l tim lai quyen iQc da m i t (35) Do
dd sQ md rpng lanh thd vd phfa Nam luc nay khdng chi gidi han ddn Chiem Thanh
ma mpt each tQ nhien md rpng den tdn Campuchia ndi tiep giap vdi Chiem Thanh Ket qua la cho den bay gid khdng t h i tranh dQpc sQ xung dot vdi Thai Lan, nQdc tidp tyc dung quyen iQc gdy anh hQdng d Campuchia
Trong l;eh sii, quan hp giQa Vipt Nam vdi Campuchia Id quan hp quan t h i n Campuchia da trieu cdng eho Vipt Nam tQ nam 1012 dQdi thdi nha Ly (36) NhQng trong quan hp quan t h i n , quan hp giQa hai nQdc ket cue v i n khdng em dpp Vi vay, Campuchia thQdng xuyen chiem doat Vipt Nam Trong qua trinh dd, Campuchia da
lien hipp vdi Chiem Thdnh la nQdc n i m d v\
Trang 940 Rghito ciiru Lich sit s6 8.2008
tri quan trpng cung t h a n h ldp ehien ham
va trong lich sii, luc thinh vU(?ng nha't
Campuchia da vai l l n chiem Vipt Nam vao
the ky XII Vdi lich sc( nhU the, sQ mong
mdi hq)p nhd't Chiem Thanh eua nhQng
ngQdi Vipt Nam trong qua khQ va sQ c i n
thiet phai md rdng lanh thd cua chua
Nguyen dQdi thdi ky ddi lap Nam-Bic giQa
sau the ky XVI da thuc d i y sQ hdp n h i t
Campuchia ciia Vipt Nam
D i u the ky XVI, do tinh hinh trong nUde
hon loan, vipe Nam tien bi tri trp,
Campuchia n i m dudi sU cai tri cua Thai
Lan Sau dd, vUdng qudc Ayutthaya thdnh
thupc qudc cua Mien Dipn (1569-1584) nen
tan dung cd hdi ndy, Campuchia vdi tim lai
ddc ldp tam thdi va rdi lai bi lp thude vao
vUdng qudc Ayutthaya Lue dd vUdng qudc
Ayutthaya da cai quan h i u het lanh thd
eua Thai Lan 0 Vipt Nam, ehua Nguyen la
ngUdi ed anh hQdng d phia Nam da t r i l n
khai hdp n h i t p h i n lanh thd cdn lai ciia
Chiem Thanh b i n g vipe b i t d i u hdp n h i t
Cu Mdng va Dai Linh eiia Chiem Thanh
Tham vpng md rpng lanh thd ciia Vipt
Nam khdng ehi dQng lai d Chiem Thdnh
Nam 1620, chua Nguyen da ky kdt ddng
minh va kdt hdn vdi Chey Chettha ddi thQ
2 eiia Campuchia (37) Ldi dung dieu ndy,
Campuchia da mQdn sQc eua Vipt Nam de
thoat khdi sQ eai tri ciia Thai Lan (38) Vipt
Nam ed ed hpi can thipp vao Campuchia
mdt each hdp phap vdi tQ each Id ngQdi dan
trong nQdc, ddng thdi tren ed sd dd,
Campuchia ed dQdc cd hdi tuypt vdi cd t h i
can trd Thai Lan tien vao xam chiem lanh
thd eiia minh
Sau khi ket hdn ddng minh, ngUdi Vipt
di tru ddn Campuchia nhieu hdn, quan hp
ddi ngoai ciia hai nUdc cung sau sic hdn va
Thai Lan da b i t man trong quan hp khdng
man ma vdi Campuchia nen nam 1623 va nam sau dd da hai l l n xam chiem Campuchia nhQng t h i t bai (39) DQdi chfnh sach ngoai giao g i n Vipt xa Thai Lan cua Campuchia, nam 1658, vipc yeu eiu Vipt Nam t h a m gia vao Campuchia de giai
quyet t r a n h cha'p vUdng v\ (40) da lam eho
quan hp giQa Thai Lan vd Vipt Nam them cdng t h i n g hdn Nhan cd hdi nay, Vipt
Nam da giii quan dpi den Campuchia giup
giai quydt phan t r a n h rdi bien Campuchia trd t h a n h thupc qudc Thai Lan da hai lln phai sQ t h i n vao nam 1659 vd 1660 eho ehua Trinh dang cd chien tranh vdi chua Nguyen (41) la mdt sach lUdc ngoai giao dl ham lai sU Nam tien cua ehua Nguyen Mdt mat, sau khi bien Campuchia thanh thupe qudc, thang 3 nam 1660 khi chua Nguyen phai sQ doan thQdng mai ddn vUdng qudc Ayutthaya khdng dUpe Thai Lan tiep dai tii td dd la mpt sQ trQng phat hay tra dua Ddi vdi vipc phai sQ doan sang thi Cho Heung Guk eho dd la sach iQpc ngoai giao eiia Vipt Nam de n i m b i t phan Qng cua chinh phu Thai Lan nhQ thd ndo ddi vdi vipc tham gia quan sQ vdo Campuchia vdn cd anh hQdng cua Thai Lan trong truyen thdng (42), va cung eho biet bay gid minh 11 nQdc ba chii ddi vdi Campuchia va mudn t r a n h xung dpt Hdn nQa, n h i m l i y lai sQc manh bi tieu hao, lap trQdng ciia Chua Nguyen Id hdn luc nao hdt d n d i y manh thdng thQdng vdi ben ngoai, vipe c i t dQt quan hp thQdng mai vdi Thai Lan khdng cd Ipi nen da phai sQ doan thQdng mai sang Thai Lan n h i m duy tri mdi quan hp nay Dieu nay dQpc suy luan qua vipe chua Nguyen danh thue xuit nhap eang eae tau thuyen nQdc ngodi tidn den phia Nam ndi chua Nguyen cai tq
"Xdt lp thue do Ipnh sii tau cu Id Vo Chan Dai ke khai thi tau ThQdng Hai lp thud ddn
Trang 10Quan h4 giijra Vi^t Ram vt Th6i Lan 41
la 3.000 quan, thud ve la 300 quan, tau
Quang Ddng lp thud den la 3.000 quan,
thud ve la 300 quan, tau d Phue Kien lp
thud la 2.000 quan, thue ve la 200 quan,
tau Hai Nam thud ddn la 500 quan, thud ve
la 50 quan, tau Tay DUdng lp thud ddn
8.000 quan, thud ve la 800 quan, tau Ma
Cao lp thud den Id 4.000 quan, thud vd la
400 quan, tau Nhat Ban lp thue den la
4.000 quan, thud ve la 400 quan, tau Xiem
La lp thud den la 2.000 quan, thud ve 200
quan " (43) Trong tinh hinh ehinh tri ddi
lap Trinh-Nguyen, dieu khoan eho t h i y ddi
ngoai thdng thUdng giQa Thai Lan va Vipt
Nam binh thQdng hdn lue nao hdt
Ve sau, vipc tranh gianh ngdi vi d
Campuchia v i n dQpc tidp tuc Campuchia
khdng the tQ giai quyet vipe nay dupe, nen
mdi khi ein thi lai yeu e i u sU giup dd eua
Thai Lan va Vipt Nam kd can (44), Thai
Lan va Vipt Nam vd'n dang ehd ed hdi hdp
nha't nen lpi dyng dieu nay nen hai nQdc da
d^t tham vpng eua minh vd do dd khdng
t h i tranh khdi sQ xung dpt gay git
Vipe tranh gidnh vQdng vi vdo nam 1674
da tao ed hpi cho Vipt Nam phai quan dpi
den Campuchia l l n thQ hai (45) Kdt qua Id
xay ra sQ xung dpt vu Ivle l l n thQ n h i t vdi
Thai Lan vd'n b i t d i u can thipp quan sQ va
chinh tri vao Campuchia vao d i u nhQng
nam 1670 Vipt Nam chidn t h i n g da bd
nhipm Nde 6 n g Thu, Nac Ong Ndn lam
qudc vQdng va phd qudc vQdng va cho cQ
tni d Udong (Long Ue), Sdi Gdn Do can
thifp vdo npi tinh ciia Campuchia, Vipt
Nam da dQa ra ly do Id con chau hoang tpc
nen da bd nhipm Nac 6 n g Thu than Thai
Lan lam qudc vQdng ehinh chQ khdng bd
nhifm Nan 6 n g Npn thdn minh du minh Id
nQdc chidn t h i n g Id mdt each cdng nhdn
Thai Lan manh hdn minh (46) Thdt ra lue
dd chua Trinh vd ehua Nguyen dang tidn
hanh cude chidn tranh l l n thQ 7 vd cung mudn tranh xung dot vu iQc vdi Thai Lan Lue nay Campuchia phai trieu cdng eho ca Thdi Lan va Vipt Nam
Sau dd, ndm 1679, giQa qudc vQdng vd phd qudc vQdng ciia Campuchia xay ra xung dot, Vipt Nam va Thai Lan ddng thdi cung can thipp quan sQ d Campuchia nen
da xay ra chidn tranh d dd (47) Mdt mdt, vao nam 1679, nhieu ngQdi dan eua nQdc Minh gia eU vdo Campuchia (48) da lam cho tinh hinh them phQc tap Vipt Nam da lpi dung hp d l thue d i y hpp n h i t lanh thd eua Campuchia va ke't qua la b i t d i u phat triln lanh thd rpng ldn ve phia Ddng ciia Campuchia nhQ Ddng Phd, My Tho, Bien Hda vd rdi nam 1698 da hpp n h i t toan bp (49) Tidp theo, nam 1680, Mac Ciiu la mpt cQu t h i n eua nha Minh, que d tinh Quang Ddng Trung Qud'c dUdc b i u lam quan ly eua Campuchia da khai thac todn bp Hd Tien nhUng nam 1708, dng ta dd than phuc Vipt Nam nen them mpt l l n nQa Vipt Nam
ed dQdc lanh thd phia Nam cua Chan Lap
(50) Con trai eua Mac Ciiu \k Mac Thien
TQ, nam 1739 dQdc cdng nhan cd cdng lao ngan chdn Campuchia nhan chi vipn cua Xiem La va dupe phong ldm dd ddc (51) Sau dd, cupc phan tranh vUdng vi cua Campuchia vd sU can thipp npi tinh eua Thai Lan va Vipt Nam vao Campuchia vd so' l l n va quy md ngay eang tang Ket qua
la sU md rpng lanh thd Campuchia eua hai nude dupe tiep tvic Nam 1757, Thuy Chan Lap va Lue Chan Lap (52) vdn bi phan chia vao the ky VIII da dupe hpp n h i t thdnh todn bp Chan Lap va Vipt Nam da cd dUpe lanh thd nhU ngay nay
Dudi thdi vUdng qudc Thonburi (1767-1782), Thai Lan da cd anh hUdng manh hdn den Campuchia Luc dd, chua Nguyen
b phfa Nam rdi vdo hdn loan, sQc thdng trj